Revision 3113286 of "Jод" on mkwiki

{{елементкутија
|name=Јод
|number=53
|symbol=I
|left=[[телур]]
|right=[[ксенон]]
|above=[[бром]]
|below=[[астат]]
|series=халоген
|series comment=
|group=17
|period=5
|block=p
|series color=
|phase color=
|appearance=сјајно метално сив, виолетов како гас
|image name=Iod kristall.jpg
|image size=
|image name comment=
|image name 2=
|image name 2 comment=
|atomic mass=126.90447 
|atomic mass 2=
|atomic mass comment=
|electron configuration=&#91;[[криптон|Kr]]&#93; 4d<sup>10</sup> 5s<sup>2</sup> 5p<sup>5</sup> 
|electrons per shell=2, 8, 18, 18, 7 
|color=
|phase=гас
|phase comment=
|density gplstp=
|density gpcm3nrt= 4.933
|density gpcm3nrt 2= 
|density gpcm3mp=
|melting point K= 386.85
|melting point C= 113.7 
|melting point F= 236.66
|boiling point K= 457.4
|boiling point C= 184.3 
|boiling point F= 363.7 
|triple point K= 386.65
|triple point kPa= 12.1
|critical point K= 819
|critical point MPa= 11.7
|heat fusion= (I<sub>2</sub>) 15.52
|heat fusion 2=
|heat vaporization= (I<sub>2</sub>) 41.57 
|heat capacity= (I<sub>2</sub>) 54.44 
|vapor pressure 1= 260
|vapor pressure 10= 282
|vapor pressure 100= 309
|vapor pressure 1 k= 342
|vapor pressure 10 k= 381
|vapor pressure 100 k= 457
|vapor pressure comment= 
|crystal structure=
|oxidation states=
|oxidation states comment=
|electronegativity= 2.66
|number of ionization energies= 3
|1st ionization energy= 1008.4 
|2nd ionization energy= 1845.9 
|3rd ionization energy= 3180 
|atomic radius= 140
|atomic radius calculated=
|covalent radius= 139±3 
|covalent radius comment=
|Van der Waals radius= 198
|magnetic ordering= [[диамагнетизам|диамагнетик]]<ref>[http://www-d0.fnal.gov/hardware/cal/lvps_info/engineering/elementmagn.pdf Magnetic susceptibility of the elements and inorganic compounds], in Handbook of Chemistry and Physics 81st edition, CRC press. </ref> 
|electrical resistivity=  
|electrical resistivity at 0= 1.3×10<sup>7</sup>
|electrical resistivity at 20=
|thermal conductivity= 0.449 
|thermal conductivity 2=
|thermal diffusivity=
|thermal expansion=
|thermal expansion at 25=
|speed of sound=
|speed of sound rod at 20=
|speed of sound rod at r.t.=
|Young's modulus=
|Shear modulus=
|Bulk modulus= 7.7
|Poisson ratio=
|Mohs hardness=
|Vickers hardness=
|Brinell hardness=
|CAS number= 7553-56-2
|isotopes=
{{Elementbox_isotopes_decay | mn=123 | sym=I | na=[[synthetic radioisotope|syn]] | hl=13 [[hour|h]] | dm=[[electron capture|ε]], [[gamma decay|γ]] | de=0.16 | pn=123 | ps=[[телур|Te]]}}
{{Elementbox_isotopes_stable | mn=127 | sym=I | na='''100%''' | n=74}}{{Elementbox_isotopes_decay | mn=129 | sym=I
 | na=[[trace radioisotope|trace]] | hl=15.7×10<sup>6</sup> [[година|y]]
 | dm=[[beta emission|β<sup>−</sup>]] | de=0.194 | pn=129 | ps=[[ксенон|Xe]]}} 
{{Elementbox_isotopes_decay | mn=131 | sym=I
 | na=[[synthetic radioisotope|syn]] | hl=8.02070 [[ден|d]]
 | dm=[[beta decay|β<sup>−</sup>]], [[gamma decay|γ]] | de=0.971 | pn=131 | ps=[[ксенон|Xe]]}} 
|isotopes comment=
}}
'''Јод''' ([[грчки јазик|грч.]] ''ιώδης iodes'' - виолетов) е [[хемиски елемент]] од групата на [[халоген елемент|халогени елементи]], со [[атомски број]] 53, ознака '''''I''''' и [[виолетова боја]] поради која го добил и името<ref>Housecroft C. E., Sharpe A. G. (2008). [http://www.pearsonhighered.com/educator/product/Housecroft-Inorganic-Chemistry-3e/9780131755536.page Inorganic Chemistry], 3rd, Prentice Hall. ISBN 978-0131755536.</ref>.

==Својства==
[[Податотека:IodoAtomico.JPG|thumb|left|140px|Во гасовита состојба јодот има виолетова боја]]
Јодот е цврста [[супстанца]], со темносива боја, со метален сјај. На собна температура се јавува во цврста [[агрегатна состојба]], како сјајна сино-црна супстанца. При загревање сублимира, гради виолетови пареи со карактеристични мириси кои при ладењето веднаш [[кристал]]изираат.

Во чист облик јодот има отровно дејство.

Постои само еден постојан [[изотоп]] на јодот во природата. [[Радиоактивност|Радиоактивни]] изотопи се: 123I,125I,127I129I,131I.

Како и сите халогени елементи тој е многу реактивен. Во [[вода]] слабо се раствора, но затоа органските растворувачи одлично го раствораат. Јодот е силно дезинфекционо средство, ги убива [[бактерија|бактериите]] и [[габа|габите]].

==Соединенија на јодот==
Јодот гради многу [[хемиско соединение|хемиски соединенија]] кај кои се јавува со [[оксидационен број]] 1, 5 или 7. Карактеристиките на јодните соединенија се слични на соодветните соединенија на [[бром]]от или [[хлор]]от. Најдобро реагира со [[метал]]ите, градејќи јодиди. 

Најважни соединенија на јодот се [[калиум јодид]], [[јодоформ]] и [[јодоводород]].

[[Флуор]]от, [[хлор]]от и [[бром]]от го истиснуваат од соединенијата, што се користи за негово лабораториско добивање: <br>'''KI + Br22= KBr + I2'''

==Употреба==
Јодот се користи во производството на бои и кај [[фотографија|фотографиите]].

Радиоактивниот изотоп на јодот 131I има важна улога во откривањето на болеста на [[штитна жлезда|штитната жлезда]]. Во [[медицина]]та се користи како антисептик во вид на јодна тинктура. Калиум-јодидот се додава во [[готварска сол|готварската сол]] заради спречување на гушавоста.

==Биолошко значење==
Јодот е [[микроелемент]] што е неопходен за [[здравје]]то на луѓето. Се внесува со [[исхрана]]та и со [[вода]]та. Земјата и водата во близина на [[море|морињата]] се многу богати со јод, а со оддалечување од морето количината на јод се намалува.

Во телото на здрав човек има 30-50 милиграми јод. Најголеми количини се јавуваат во [[штитна жлезда|штитната жлезда]], која има можност за негово складирање. Без јод таа не може да ги произведува [[хормони|хормонот]] [[тироксин]] (T4) и хормонот T3, неопходни за правилно функционирање на сите [[клетка|клетки]] во човековиот организам.

Недостатокот од јод во исхраната и во водата ја предизвикува болеста гушавост. Ова заболување главно се јавува во краеви што се оддалечени од морињата, таму каде што не се додава јод во готварската сол.

Недостатокот од јод кај деца предизвикува намалена можност за учење, паметење, го забавува [[раст]]от и физичкиот развој.

Дневните потреби од јод се многу мали и изнесуваат одвај 200 микрограми, така што во текот на животот човекот внесува одвај неколку [[грам]]а јод. Би требало да се знае дека некој [[зеленчук]] (главно од фамилијата зелки), содржи честички кои можат да го влошат текот на болеста на штитната жлезда.

==Опасности==
* надразнувач на горните дишни патишта
* болка во [[грло]]то, главоболка, мачнина во градите, а при повисока концентрација и отежнато [[дишење]]
* белодробен едем
* кристалниот јод предизвикува оштетување на [[око|очите]] (да се измие со вода најмногу до 1 час)
* голтањето на јодот предизвикува оштетување на [[бубрег|бубрезите]] што доведува до смрт

==Наводи==
<references/>

==Надворешни врски==
*[http://hemija.net/perioden/perioden.php?id=53&svojstvo=rad_izotop Физички својства на јодот на Hemija.net]


{{Компактна табела на периодниот систем на елементите}}

[[Категорија:Хемиски елементи]]



[[war:Iodine]]