Difference between revisions 280407 and 280408 on mnwiki

{{Redirect|Монгол}}
{{Жааз Улс
|уугуул_нэр                    =[[Файл:Monggol ulus.svg|50px]]
|албан_ёсны_нэр                =Монгол Улс
|богино_нэр                    =Монгол
|далбааны_зураг                =Flag_of_Mongolia.svg
|сүлдний_зураг                 =Coat of Arms of Mongolia.svg
|уриа                          =
(contracted; show full)

Анхны чөлөөт ардчилсан сонгуулиар байгуулагдсан [[Ардын Их Хурал]] 76 хоног хуралдаж [[1992]] оны 1 сарын 12-нд хүний эрх, эрх чөлөө, хувийн өмч эзэмших эрхийг баталгаажуулсан шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] баталснаар Монгол улс ардчиллын замыг эргэлт буцалтгүй сонгосон юм.

== Төрийн байгуулалт ==
{{гол|Монгол улсын улс төр}}

Монголын улс төрийн системийг парламентын засаглалтай ардчилал гэж тодорхойлох бөгөөд энэ нь [[Монгол 
уУлсын үҮндсэн хХууль|Монгол улсын үндсэн хуулиар]] захирагддаг. Үндсэн хууль нь чөлөөтэй үзэл бодлоо илэрхийлэх, хүний эрх, чөлөөтэй шашинаа шүтэх зэрэг эрхийг Монгол иргэдэд олгодог.
Монголын мэдээллийн салбар бол телевизийн сувгууд ба компаниудын эзэмшилтэй сонин хэвлэлтэй. Монголын олон улс төрийн намуудаас хоёр нь чухал үүрэгтэй. 2004 оны 7 сарын 27 хүртэл хуучнаар коммунист [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] нь зонхилох нам байжээ. Хамгийн чухал сөрөг хүчин нь 1996 оноос 2000 он хүртэл төрийн эрхийг барьсан [[Ардчилсан Нам]] юм.

[[1992]] онд шинэ [[Монгол Улсын YҮндсэн Хууль|Yндсэн хуулийг]] баталснаар, [[Монгол Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] сонгуулийг ардчилсан зарчмаар явуулж эхэлжээ. 

[[1992]] оны сонгуульд [[МАХН]] ялалт байгуулж, [[Монгол Улсын Их Хурал|УИХ-д]] 70 суудлыг авчээ. [[1996]] онд [[Монголын Ардчилсан Xолбоо]], ардчилсан намуудын эвсэл тус улсын эдийн засаг ба улс төрд шинэчлэлт, өөрчлөлтийг гүйцэтгэх шинэ хөтөлбөр боловсруулж оролцсоны дүнд сонгуульд онцгой ялалт байгуулсан. Энэ санал хураалтаар Улсын Их Хурлын 76 суудлын 50-ийг нь Ардчилсан Холбоо эвсэл, 25 суудлыг МАХН авсан байна. [[2000]] оны сонгуулиар МАХН 72, бусад нам эвсэл ([[Ардчилсан нам|АН]], [[МАШСН]], [[МИЗН]]) 4 суудал авсан юм. Харин [[2004]] оны сонгуулиар МАХН 38, Эх Орон-Ардчилал эвсэл 34, МБНН 1, бие даагчид 3 суудал авсан байна. [[УИХ-ын өнөөгийн гишүүдийн жагсаалт2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008 оны парламентийн сонгуульд]] МАХН ялалт байгуулж ард түмэн булхайтай хэмээн үзэж, бослого гаргаж, энэ нь сүүлдээ үймээн самуун болж хувирсан. Улс оронд үүссэн нөхцөл байдалын уламаас МАХН ба АН эвсэхээр шийдвэрлэж хамтарсан Засгийн газар байгуулжээ. 2010 оны 10 сард МАХН нь нэрээ сольж МАН /Монгол Ардын Нам/ болсон бөгөөд  МУ-ын 3 дахь ерөнхийлөгч асан Н.Энхбаяр шинээр нам байгуулан түүнийгээ МАХН хэмээн нэрлэжээ. [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль]] анх удаа холимог тогтолцоогоор явагдаж, аль ч нам олонхи болж чадаагүй бөгөөд хамгийн олон суудал авсан [[Ардчилсан Нам]] [[Шударга ёс эвсэл]], [[ИЗНН]]-тай хамтран эвслийн засгийн газар байгуулан ажиллаж байна.

=== Ерөнхийлөгч ===
[[Файл:Elbegdorj-2.JPG|thumb|Цахиагийн Элбэгдорж]]
{{гол|Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}}
Үндсэн Хуульд зааснаар Ерөнхийлөгч нь Монгол Улсын төрийн тэргүүн бөгөөд ард түмний эв нэгдлийн илэрхийлэгч болно. Улсын Их Хурлын сонгуулиас гадна [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|тус улсын Ерөнхийлөгчийг]] 4 жил тутамд шууд сонгодог.

Ерөнхийлөгч нь [[Улсын Их Хурал|Их хурлын]] шийдвэрүүдийн хэрэгжилтэд хориг тавьж чадна. Энэ шийдвэрийг улсын их хурал 2/3-с дээш хувийн саналаар эсэргүүцвэл ерөнхийлөгчийн хориг мөн хүчингүй болдог. Монгол улсын Үндсэн Хууль Ерөнхийлөгч болоход 3 шаардлага тавьдаг. Үүнд:
* Монголын иргэн ба Монголд төрсөн байх
* Доод тал нь 45 настай байх
* Ерөнхийлөгч болохоос өмнө Монголд таван жил амьдарсан байх ёстой

Одоогийн Ерөнхийлөгч бол [[Цахиагийн Элбэгдорж]] юм.

=== Улсын Их Хурал ===
[[Файл:President Putin meeting deputies of the Great State Hural-1.jpg|thumb|Улсын Их Хуралын танхим]]
{{гол|Монгол Улсын Их Хурал}}
Улсын Их Хурал нь 76 суудалтай ба УИХ-ын дарга удирдана. Одоо мөрдөгдөж буй сонгуулийн хуулиар 21 [[аймаг]] ба нийслэлийн 9 [[дүүрэг]] нь тус бүрдээнэг буюу олон мандаттай томсгосон тойргууд болно26 тойрогт хуваагдахаас гадна намын жагсаалтаар 28 гишүүн сонгогддог. УИХ-ын даргыг УИХ-ын гишүүд дундаасаа сонгодог.⏎
но. Одоогийн УИХ-ын дарга бол [[Дамдингийн ДэмбэрэлЗандаахүүгийн Энхболд]] юм.

=== Монгол Улсын Ерөнхий Сайд ===
{{гол|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}
Ерөнхий сайд нь парламентад хамгийн олон суудал бүхий нам эвслээс Ерөнхийлөгчтэй зөвшилцөн санал болгосны дагуу Улсын Их Хурлаас томилогддог. Одоогийн ерөнхий сайд бол [[Норовын Алтанхуяг]] юм.

=== Засгийн газар ===
{{гол|Монгол Улсын Засгийн Газар}}
(contracted; show full)[[xal:Моңһлмудин Орн]]
[[yi:מאנגאליי]]
[[yo:Mòngólíà]]
[[za:Mungzguj]]
[[zea:Monholië]]
[[zh:蒙古国]]
[[zh-min-nan:Bông-kó͘]]
[[zh-yue:蒙古國]]