Difference between revisions 419333 and 420737 on nahwiki

{{Cualli tlahcuilolli}}
{{Tlacatiyan ixeliuhca
| Tlacatiyan ixeliuhca = Tlahtohcayotl
| Tocaitl = Yancuic Mexihco
| Chantocaitl = State of New Mexico<br />Estado de Nuevo México<br />Yootó Hahoodzo
| Pamitl = Flag of New Mexico.svg
| Chimalli = NewMexico-StateSeal.svg
| Tlalmachiyotl = New Mexico in United States.svg
| Lema = 
| Tlacatiyan = {{USA}}
| Tecuacan = [[Santa Fe Analco]]
| Hueyaltepetl = [[Albuquerque]]
| Ixtentli = 22,499.95   
| Tlaixpayotl = 25
| Tlalticpac tliltetl = 19°21′15″N <br />99°37′51″O
| Tepenelihuahcapanca = [[Wheeler Peak]]
| Metros = 4,418
| Chanehqueh = 37,253,956
| CampaChanequeh = 1
| Pozahuacayotl = 663
| CampaDensidad = 11
| IDH = 0.958
| CampaIDH = 10
| PIB = 1.812.968
| PPC = 42,325
| Tzintiliztlaquetzalli = [[6 ce metztli]] xiuhpan [[1912]] 
| CampaCreacion = 31
| Tlahtolli = [[Caxtillantlahtolli]], [[inglatlahtolli]], [[navajotlahtolli]]
| Tepachoani = [[Susana Martínez]]
| Teuctlahtoqueh = 3 
| Tequichihuanih = 65
| Tlacatocaitl = Yancuic mexihcatl
| Onohuayan = [[Tlahtohcayotl Mexihco ialtepecalpolhuan|16]] 
| Altepecalpolli = [[Tlahtohcayotl Mexihco ialtepecalpolhuan|125]] 
| UTC = [[UTC]]-7
| USPS = NM
| CodigoISO = US-NM
| Matlatzalan = www.newmexico.gov
|}}

'''Yancuic Mexihco'''<ref>Chimalpahin Cuauhtlehuanitzin yeh oquihcuilo iuhqui ''yancuic huehue mexico'' ipan ''Annals of his Time''.</ref>,  nozo in '''Tlahtohcayotl Yancuic Mexihco''' (inglatlahtolli: ''State of New Mexico'' ihuan caxtillantlahtolli: ''Estado de Nuevo México''), inin tlahtohcayotl ipan [[Tlacetililli Tlahtohcayotl Ixachitlan]].

Mictlampa tlahtocayotl [[Colorado]] (Tlalchichiltic) ihuan [[Yutah]], huitztlampa ica [[Texas]] ihuan [[Mexihco]] ([[Chihuahuah]] ihuan [[Sonora]]), icalaquiyampa [[Arizona]] ihuan iquizayampa [[Texas]] ihuan [[Oklahoma]]. [[Santa Fe Analco]] itecuacan, ihuan in hueyaltepetl [[Albuquerque]], occequin altepetl [[Las Cruces]] ihuan [[Gallup]].

== Tlaltocaitl ==<!--Toponimia-->
'''Mexihco''' quitoznehqui ''Mexihtli'' ahnozo ''Mexihtin'' ihuan ''-co''. Quilmach ce [[Aztlan|aztecayaoquizqui]] in ompa [[Chicomoztoc]]. Nozo occequintin quihtoa "Mexihtli": "[[Metztli]]", "[[xictli]]" huan "-co".

Iachtopa occe tocaitl: "Provinicia de Nuevo México" (Tlahtohcanaltepetl Yancuic Mexihco), ihuan "State of New México/Estado de Nuevo México" (Tlahtohcayotl Yancuic Mexihco) xihpan [[1912]]. Axcan Caxtillahtolli tlahcuiloa "Yancuic Mexihco" quemeh, [[inglatlahtolli|inglatlahtolcopa]] ''New Mexico'', in ''Nuevo México'' ipan [[Mexihco]] ahnozo ''Nuevo Méjico'' ompa [[Caxtillan]].

== Huehcapatlahtolyotl ==<!--Historia--> 
Achcauhtlacah ihuicpa Yancuic Mexihco catcah Anasazi macehualtlacah. In pohualxiuhpan XVI, ihcuac  oquitlachiuh inic ce tenamiquiliztli ica europanecah, inin tlalli ochantilli catca icampa Pueblo macehualtlacah.

Francisco Vásquez de Coronado oquitlacetili ce tlayehcoliztli ipan Cacquetlan, Yancuic Galicia itech 1540 ihuan 1542 ic xittontla chicome altepetl ihuicpa Cibola oquihto ipampa Cabeza de Vaca tlein oitta iahuicyaliz icampa Florida canahpa Mexihco. Coronado icel onamiqui xamixcalli ihuan tepitzin altepemaitl, zanno ocaltza canah Mexihco. Quintepan Juan de Oñate oaltepetlali inic ce altepetl ipan in axcan Yancuic Mexihco xiuhpan 1598 motenehua San Juan ipan Río Grande.

[[Īxiptli:Coronado-Remington.jpg|thumb|left|200px|Ce expedición de Vásquez de Coronado.]]

Achcauhtlacah nican ipan Santa Fe Analco catcah tehua macehuallacah in tlein otlaquetza Altepetl xiuhpan 1050 canapah 1150. Inic ce itoca Ogha Po'oge, ce tehualtepeticpac itech ixtlahuahcan.

In [[24 de junio]] xiuhpan [[1619]], caxtiltecatl [[Pedro de Peralta]], inic yei tepachoani, in onemic ce expedición, motenehua nican [[Yancuic Mexihco]] ihuan in [[20 de marzo]] xiuhpan [[1598]] oaci ompa in [[Atoyatl Sacramento]] ce achcauhtoca europatlacameh pampa axcan in Altepetl Santa Fe Analco.

Juan de Oñate ocueponi in hueyitlahtocac ohtli, in caxtiltecatl Oñate inic ce tepantlahtoani ihuicpa Hueyaltepetl Yancuic Mexihco ihuic Yancuic Caxtillan. In Acoma macehualtecah oquiatlacamachili itech teyouh tepachohuani Juan de Oñate, caxtiltecah ihuan mexihcah.

Ipan [[1846]] xihuitl, Tlacetililli Tlahtohcayotl quinyaochihua ica ihuan Mexihco quintlatlalochtia [[Texas]], [[Yancuic Mexihco]], [[California]] ihuan occe Mexihcotlahcotoncayotl.

Inin xiuhpan [[1945]], Tlacetililli Tlahtohcayotl Ixachitlan tlanelti iahuachuaz xittontlayonqui in ompa [[Alamogordo]], Yancuic Mexihco.

In nahuatiloyan otlachiuh Yancuic Mexihco tlahtocayotl tlapohualli 47 (ompohualli ihuan chicome) ihuicpa Tlacetililli Tlahtocayotl in 6 enero 1912. In tlachihualiztli ihuic calnahuac tlahtocayotl [[Arizona]], in 14 febrero 1912 otlachiuh 48 tlacetililli tlahtocayotl nican tlalpan.

== Tlalcemanahuayotl ==<!--Geografía-->
[[Īxiptli:National atlas new mexico cropped.png|thumb|right|200px|Itlalmachiyo Yancuic Mexihco.]]

Mictlampa tlahtocayotl [[Colorado]] (Tlalchichiltic), huitztlampa ica [[Texas]] ihuan [[Mexihco]] ([[Chihuahuah]] ihuan [[Sonora]]), icalaquiyampa [[Arizona]] ihuan iquizayampa [[Texas]] ihuan [[Oklahoma]]. [[Santa Fe Analco]] itecuacan, ihuan in hueyaltepetl [[Albuquerque]], occequin altepetl [[Las Cruces]] ihuan [[Gallup]].

=== Yolcatiliztli ===
No xiquitta yancuic mexihcah totomeh quemeh [[cuauhtli]], [[tzopilotl]], [[centzontli]] ahnozo yolcah [[cuetlachtlacamayeh]], [[coyotl]], [[mapachtli]], [[miztli]], [[tlacuachin]], [[cuechcoatl]], [[ayotochtli]] ihuan occequin.

== Tequitiliztli ==<!--Economía-->
Yancuic Mexihco in inic ce tlachiuhqui ipan [[alfalfa|alfalfapixcayotl]]. Occequintin yancuic mexihcah hueyi tequipanolti in tlalpixcayotl itech [[cintli]], [[chilli]], [[xoconochtli]], [[nohpalli]], [[xonacatl]], [[limonxocotl]], nohuan [[pitzopixcayotl]], [[totolpixcayotl]], [[ichcapixcayotl]], [[cahuayohpixcayotl]], [[cuacuahuehpixcayotl]] inompan [[coyonimatiliztli]].

Nican itlachuhual in cualli chichihualatl ipan onohuayan, Yancuic Mexihco oncah establos ihuan industria chichihualoyan ipampa chichihualli,  tlatetzauhtli, xocoqui ihuan chichihualalchiyatl, no iuhqui onca hueyi tiyaquiztli in jueves ihuan domingos.

In tomin motlacohua ipan nacamacoyan, pahcalli, amanamacoyan, tilmahnamacoyan, cacnamacoyan, tlaxcalnamacoyan, quilnamacoyan, texnamacoyan, tlacualcalli, ihuan occequintin  establecimientos.

=== Ohtiliztli ihuan huaznenqui ===<!--Comunicaciones y transporte-->
Ni chinanco mocahuah ica 130 kilómetros itech TTI, ce achi quipiah ohtlihtetlahnemiliztli, quihtohuah quicualchichihuaceyah quitlaliceh chapohpotih ihquino cualli mocahuaz ayohcana timacehuaceh.

== Tepacholiztli ==<!--Poder y gobierno-->

{| class="wikitable" 
|- align=center style="background:#d8edff"
!Tepachiani!!Cahuitl
|-
| Bill Richardson || 2003-2011 
|-
| Susana Martínez || 2011
|}

== Chanehmatiliztli ==<!--Demografía-->
Yancuic Mexihco ce tlahtohcayotl icampa miac tlahtolli, in [[inglatlahtolli]] ihuan [[caxtillahtolli]] ca onemachti, mazqui in Constitución xiuhpampa 1912 omonequi ce itepacholiz ometlahtoltica, auh inin tlahtohcayotl ahmo quipiya nahuatiltlahtolli. Oc ihqui in yancuic Mexihco Constitución motenehua ome tlahtolcopa icampa ichanehhuan (Inglatlahtolli ihuan Caxtillahtolli) ica pehualiztli itechpahuic ixotia huan teixquetza itlamaniliz. In xihuitl 1995 Yancuic Mexihco tenematilizcuini ce tlahtohcayotl cuicatl ometlahtoltica, quitoznequi ''New Mexico - Mi Lindo Nuevo México'' (Yancuic Mexihco – Nocuacualtzin Yancuic Mexihco).

=== Neltoquiliztli ===<!--Religión-->
[[Īxiptli:Our Lady of Guadalupe Church 2.jpg|thumb|left|Iteopan Tonantzin Guadalupe.]]

Huehuemexihcatl teoneltococayotl poliuhqui cenca iciuhcac catca ipampa [[catolicismo romano]], macehualmeh ahmo oneltoqui mochololih canahpa ohuitepetitlan ihuan occequintin tlaihiyohuatilocqueh zanno ''Santo Oficio'' ([[Caxtillan Atlacayotl]]). Ihcuac caxtiltecah ompehua ma xicristiania canah macehualtzintzin zan motlamati Catolico teoneltococayotl quemeh cristianoyotl, matel in teopixqueh tlamatizqiazqueh tlein oyeyah occequin cristianomeh itoca ''lutero tlalnetoqui'' ihuan inglatlalpantlalnetoqui.

Axcan inonqueh calpolli itech '''judioyotl''' in sefarditlacameh, Huehuehcauh Santa Fe Analco ihuan '''cristianoyotl''' ihuicpa hueytlahtolamoxtli.

=== Chicahualiztli ===<!--Salud-->
Chinaco quipixcoc ce caltlapahtiquetl ica ce macehualtepahtiquetl, huan zan quemanticah yahui tlen tepahtiquet ihquino iztoqueh tomacehualpoyohuah axcanah cualli mopahtiah.

== Tlamachtiliztli ==<!--Educación-->
Yancuic Mexihco quipia caltlamachtiloyan tlen itocah temachtiloyan quipixtoc conemeh, oquichpilmeh huan cihuapilmeh, huan cicuacemeh tlamachtiyanih  huan ce tlamachtiltlayacanquetl, huan ni caltlamactiloyan quipiah [[Telpochcalli Yancuic Mexihco]] ica yani molehuiya huan ihquinoh quicencahua cualli tlamachtiltequitl.

Nohquiah quipia calnechicoltlamachtiltequitl, campa quinceliah tlen cehcanoc coneh ehuanih noponah quintlamacah huan cochih iztoqueh 56,000 telchpocah huan ponah inmaco iztoqueh ome tlamachtianih tlen quintlaliah ni conemeh. No quiya iztoque ome tlamachtianih. Noquia tlapalehuia ipan caltlamachtilnechicoltequitl.

== Tequichihualiztli ==<!--Arte-->
=== Cuicatlamatiliztli ===<!--Música-->
Miaquintin [[cuicatlamatiliztli]] cah inin teucyotl Santa Fe iuhqui [[banda]], [[norteña]], [[balada]] ahnozo [[opera]].

== Momotlaliztli ==<!--Deporte-->
[[Īxiptli:Santa Ana Star Center.jpg|thumb|right|middle|[[Santa Ana Star Center]] ompa [[Albuquerque]].]]

In momotlaliztli ipan teucyotl Bernalillo cah ipampa xopatoltiliztli (ihuicpa in xiuhpohualli XX), chiquiuhpatoliztli, omemalacaztli, tenis, mapatoltiliztli, ihuan momotlacayotl itech tepozcuaitl. 

Yancuic Mexihco oquipiya cemanahuac tlamahuichihuanih ipan momotlalcayotl quemeh: xopatiliztli, mapatoltiliztli, hockey patines, amapatoltiliztli, acalpamitl, taekwondo, tenis, atletismo, triatlón, aquizaliztli, windsurf, golf, motociclismo, rally, ciclismo, ocachi axcan, Fórmula 1 ihuan quiquiuhpatoltiliztli.

== Ixiptlayolli ==
<gallery>
Īxiptli:SnowyAlbuquerqueDowntown.JPG|Albuquerque.
Īxiptli:Cathedral Basilica of St. Francis of Assisi - A - Stierch.jpg|Santa Fe Analco.
Īxiptli:Las Cruces.jpg|Las Cruces.
Īxiptli:Foun wagon.jpg|Alamogordo.
</gallery>

== No xiquitta ==
* [[Tlacetililli Tlahtohcayotl Ixachitlan]]
* [[Mexihco]]

== Tlahtolcaquiliztiloni ==
<references/>

== Occe necuazaloliztli ==<!--Enlaces externos-->
{{commonscat|New Mexico}}
* [http://www.usa.gov/gobiernousa/Estatales_Locales/Nuevo_Mexico.shtml Gobierno de los EE.UU. Estado de Nuevo México] (en castellano)
* [http://www.state.nm.us Gobierno de Nuevo México] (en inglés)

{{Tlacetililli Tlahtohcayotl}}
{{Yancuic Mexihco}}

[[Neneuhcāyōtl:Yancuic Mexihco]]