Difference between revisions 469206 and 504328 on nahwiki

#REDIRECCIÓN [[Chiyapan{{Kalpoltlahtolli|NHE2_NCH2_NHN1=Kena|NHE_name=Chiyapan||NCH_name=Chiapas|NHN_name=Chiyapah}}
{{Toquiliztequitl}}
{{Tlacatiyan ixeliuhca
| Tlacatiyan ixeliuhca = Tlahtohcayotl
| Tocaitl = Chiyapah
| Chantocaitl = Estado de Chiapas
| Pamitl = Flag of Chiapas.svg
| Chimalli = Coat_of_arms_of_Chiapas.svg
| Tlalmachiyotl = Chiapas in Mexico (location map scheme).svg
| Lema = 
| Tlacatiyan = {{MEX/nhn}}
| Tecuacan = [[Tochtlan Gutiérrez]]
| Hueyaltepetl = [[Tochtlan Gutiérrez]]
| Ixtentli = 73,211   
| Tlaixpayotl = 25
| Tlalticpac tliltetl = 19°21′15″N <br />99°37′51″O
| Tepenelihuahcapanca = [[Tacaná]]
| Metros = 4,418
| Chanehqueh = 5 543 828
| CampaChanequeh = 1
| Pozahuacayotl = 663
| CampaDensidad = 11
| IDH = 0.958
| CampaIDH = 10
| PIB = 1.812.968
| PPC = 42,325
| Tzintiliztli = [[Tlachiucnāuhti 9]], [[1850]] 
| CampaCreacion = 31
| Tlahtolli = [[Caxtillantlahtolli]], [[Tzotzillahtolli]], [[Tzeltallahtolli]], [[Ixillahtolli]], [[Chollahtolli]], [[Mamtlahtolli]], [[Tojolaballahtolli]]
| Tetlanahuatiani = Rutilio Escandón Cadenas
| Teuctlahtoqueh = 3 
| Tequichihuanih = 65
| Tlacatocaitl = Chiyapanecatl
| Onohuayan = [[Tlahtohcayotl Mexihco ialtepecalpolhuan|16]] 
| Altepecalpolli = [[Tlahtohcayotl Mexihco ialtepecalpolhuan|124]] 
| UTC = [[UTC]]-6
| USPS = 
| CodigoISO = MX-CHI
| Matlatzalan = chiapas.gob.mx
|}}

'''Chiyapan''' nozo '''Tlahtocayotl Chiyapan''' ([[Caxtillahtolli]]: ''Estado de Chiapas'', [[Tzeltallahtolli]]: ''Chiapa'', [[Tzotzillahtolli]]: ''Chiapa''). Ce tlahtocayotl tlen mo ahci itech itzintlah ipan [[Mexico]]. [[Tochtlan Gutiérrez]] itecuacan Chiyapan. Cuaxochtia canahpa ayamictlampa ica [[Tabasco]] huan [[Veracruz]], canahpa huiztlampa ica [[Pacífico ailhuicatl]], canahpa iquizayampa ica no Tlacatlahtocayotl [[Cuauhtemallan]] ([[San Marcos (tlalxeliuhcayotl)|San Marcos]], [[Ahuehuetenanco]], [[In Quiche]] huan [[Petén]]), huan ica icalaquitlampa no [[Huaxyacac]].<ref>[https://www.chiapas.gob.mx/ubicacion/ Ubicación de Chiapas.] Gobierno del estado de Chiapas, 24 metztli abril xiuhpan 2022. {{Spa (nhn)}}</ref>

== Tlaltocayotl ==
In tocayotl itech '''Chiyapan''', ce nahuatlahtolli. Nahualtlahtoltica '''[[chiyatl]]''' huan '''[[apan]]''', quitoznehqui caxtillantlahtolcopa ''Lugar sobre la chía'' ihuan ihcuiloa noyuhqui ''Chiapas'' huan ''Estado Libre y Soberano de Chiapas''.<ref>[http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM07chiapas/ Enciclopedia de México, Chiapas.] Instituto Nacional para el Federalismo y el Desarrollo Municipal, 24 metztli abril xiuhpan 2022. {{Spa (nhn)}}</ref>

==Huehcapatlahtoliztli==
[[File:Palenque temple 1.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|Palenque huehuecauh altepetl.]]

Tlacameh ompa Mesomerica catca tlacameh ica tlalpizqueh huan yolomatinimeh, ihcuac in axcayotl ahmo pixcayotl cenca cualli huan yahuantin macehualmeh oncan tihualah huan itlapixcayo pampa yahuantin tlacua. Tlen nicaltlaquetzah hueyi tzacualco moihtoa Palenque, Yaxilán, Toniná ompa axcan Tabasco tlahtocayotl, yehuantin in olmecah huan mayatlacameh.

==Tlalticpacmatiliztli==
[[File:Canon del Sumideiro 2.jpg|thumb|left|Atlauhtli Sumidero]]
Inin tlahtocayotl cah ancayotl cuaxochtia mictlampa ica [[Tabasco]] tlahtocayotl, canahpa in huitztlampa ica [[Pacífico ailhuicatl]], in tonatih iquizayampa ica [[Huaxyacac]] ihuan in tonatih icalaquitlampa ica Tlacatlahtocayotl [[Cuauhtemallan]].

Intlah tihnequi miacquin tlacameh oncan ipan ce tlalpan axcan itech in tlalticpactli, monequi imiyaca in achtotlacatl oncan America cemantoc tlalli, onenemic ipampa ohce, nochi huatztic huan cecec.

=== Yoliztli ===
Chiyapan iyoliz hueyi, quipia ohce yeyantli. Nican quipiya hueyac teotlalli, quiyauhcuauhtlatli Lacandona, tepehuahcan moihtoa ''Sierra Madre de Chiapas'', quipiya atl ipampa atoyatl huan Malpaso atepantli. Ompa mictlampa ca ''Sierra de Chimalapas''.

No xiquitta tlahtocayotl Chiyapan quipiya chichinimeh yolcameh in techalotl, cuetlachtli, ayotochtli, tepocolcoatl, miztli, tochtli, [[tlacuachin]], [[tlahcomiztli]] huan [[epatl]]. Totomeh como tlecuauhtli, canauhtli, centzontlahtoleh, huexolotl, ohcequin.

==Teyacanaliztli==
Chiyapan quipiya caltetlahtlaniliztli motech teyacanaliztli ipan itecuacan in Tochtlan Gutiérrez altepetl, tlahtocac tequitini in tlacatzin Rutilio Escandón Cadenas in tetlanahuatiani.

== Chanehmatiliztli ==
Ce tlacaliztli itechcopa 5,543,828 chanehqueh (Censo INEGI xihuitl 2020), ica 1,4% ipan altepecalpolli, inic ce densidad 16,54 hab/km². Inin nochintin chanehqueh, 5.952 cihuameh ca (76,33%) huan 6.440 tlacameh cah (51,97%). Ce 23,67% (2.933 chaneh.) In tlacamilqueh, 76,33% (9.459 chaneh.) in altepetlacameh ipan mochi altepeticpac 1.576.259 chanehqueh.
{| class="wikitable"
|-
! Xihuitl
! Chanehqueh
|-
| [[2010]]
| 3,388,168
|-
| [[2020]]
| 5,543,828
|-
|}

==Temachtiliztli==
[[File:Unidad Academica Departamental del ITTG.jpg|thumb|200px|izquierda|Instituto Tecnológico de Tuxtla Gutiérrez.]]
In tlahtohcayotl nican quipiya ipan temachtiliztli coconeh xochitlah, inic ce tlamachtiliyan, inic ome tlamachtiloyan, bachillerato, tepochcaltlamachtiloyan huan Hueyi tepochcalli, noihqui in ''Escuela Secundaria'', noyuhqui quipiya in conemeh; pipilton huan cihuapiltin temachtiah ica 79,03 % chanehqueh.

Chiyapan quipia ipan ahcopa tlamachtiloyan, canahpa hueyi tepochcalli tlen itocah ''Universidad Autónoma de Chiapas'', ''Universidad de Ciencias y Artes de Chiapas'', ''Universidad Pedagógica Nacional'', ''Universidad Politénica de Tuxtla'', ''Instituto Tecnológico de Tuxtla Gutiérrez'', '' Escuela de Enfermería de Tuxtla Gutiérrez'', ''Universidad del Sur'', ''Universidad del Valle del Grijalva'', ''Instituto de Estudios Superiores de Chiapas'' huan ''Instituto Tecnológico de Estudios Superiores de Monterrey Campus Chiapas'', ce pani tlamachtiloyan itech Tochtlan altepeticpac.

==Tequinemiliztli==
[[Image:Los Parachicos Y Las Chiapanecas.jpg|thumb|200px|Tlaquemitl ipan Chiyapan.]]

Chiyapan ce tlahtocayotl ica mochi tequinemiliztli; ixquich tlamatocac tequichihualiztli, yoliztli ipan ahmo tlamatocac toltecayotl iuhqui tlacualcayotl, macehualmihtotiztli, macehuallahtoliztli in mayatlacameh.

===Tlacualiztli===
Chiyapan ce tlahtocayotl ica ixachi tlacualli inin matel [[Huehuehtequiyotl itech tlacatlalticpactli]], in tlacualli quemeh [[tamalli]], [[tlaxcalli]], [[tlaxcalpacholli]], [[tlaxcalchilatl]], [[tzopitl]], [[chilquilitl]], [[birria]], [[tlapaloctli]], ohcequin.

===Tequichihualiztli===
Chiyapan ce tlahtocayotl ica mochi calmanaliztli ipan [[Mexico]]; ixquich otlamatocac tequichihualiztli, yoliztli ipan ahmo tlamatocac tequitl iyuhqui tlacualiztli, macehualmihtotiztli.

===Calmanaliztli===
[[Image:Tuxtla06.jpg|thumb|right|200px|Hueyitepixcalli Tochtlah Gutiérrez.]]
====Hueyiteocalli San Marcos====
Ce tequiyotl itech calmanaliztli ipan Altepetl Tochtlan Gutiérrez ca Hueyiteocalli San Marcos ipan xolalpancopa. In teocalli ca ipan altepetlalli ipampa temamatlatl ahcopa, ipan ocachi cuauhtic in teoyotica itepacholiz teocalco; itepanhuan tetelli itech mictlampa canahpa huitztlampa ompa ohcalli ipan hueyic aitualli. Nican quipia ohtli ahcopa huan temamatlatl canahpa hueyic calacohuahyan itech ixteocalco ica ce torre.

=== Macehualiztli ===
[[Image:La danza del Parachico.jpg|thumb|200px|Parachicos ipan Chiyapan.]]
Chiyapan ce altepetl ican mochi tlacuicuiliztli ipan Centlalticpac quihto Tlatquicayotl ipan Tlachiuhcayotl ipan Mexico; ixquich tlamatocac tequichihualiztli in ompa Mexico huitztlampa, yoliztli ipan ahmo tlamatocac tlachihualiztli noyuhqui tlacualiztli, macehualiztli, camanalli itlahcuilol. Nican Chiyapan icihuahuan tlachihuah cuacualtzin tlahmachtli, motenehua ipan caxtilantlahtolcopa ''bordados'' huan [[payotl]].

In mitohtli, ce mihtotli ipan [[Chiyapan]], tlacah huan tlacameh mihtotia tlanahuahquez zan cen cuicayotl ica mecahuehuetl, panhuahuetl ihuan tlapitzalli. Itlatzohtzonaliz ocachi tenyoh in ''marimba''.

In mitohtli "Mihtotiztli Papachicos", ilhuitl ipan hueyaithualli  iteopan. Noyuhqui quipia ''Mitohtiztli ipampa pilconetl'' ipan Chiyapan Corzo altepecalpolli.

===Tlatzohtzonaliztli===
Huehuehcauh cuicayotl ipan iteopanhuan catca in ''musica sacra'', teocuicatl huan itlatzohtzonaliz teocalli ica teopixqueh huan cihuateopixqueh. Nican hueyi tlatzohtzonaliztli in ''marimba''.

===Huehuehtequiyotl itech tlacatlalticpactli===
* 2012 - '''<span style="color:#F4A460;">Tlachihualiztli</span>''' – ''[[Palenque]]''.

== Momotlaliztli==
In momotlaliztli ipan Chiyapan ca ipampa [[neicxitapayolhuiliztli]], [[chiquiuhtapayolhuiliztli]], [[omalacapainaliztli]], tenis, mapatoltiliztli, ihuan momotlacayotl itech tepozcuaitl. Nican ca ce autódromo ipan Singuilucan, in Fórmula 1 huan quiquiuhpatoltiliztli.

Chiyapan quipiya tlamahuichihuanih ipan momotlaliztli quemeh: xopatiliztli, padel, mapatoltiliztli, hockey patines, amapatoltiliztli, acalpamitl, taekwondo, tenis, atletismo, triatlón, aquizaliztli, neneloaliztli, golf, motociclismo, rally, ciclismo, ocachi axcan.

== No xiquitta ==
* [[Mexico]]

== Toquiliztequitl ==
<references/>

== Occe necuazaloliztli ==
{{Commons|Category:Chiapas}}

{{Mexico}}

[[Neneuhcāyōtl:Quiyotqui tlahcuilolli]]
[[Neneuhcāyōtl:Chiyapan (nhn)]]