Difference between revisions 477116 and 477117 on nahwiki

{{Ahcopa}}
{{P2|[[España|NHN]]}}
{{P2|[[España (nch)|NCH]]}}
{{P1|[[Caxtillan|NCI]]}}
{{P2|{{WpPPL|España}}}}
{{Tlani}}
{{Tlacatiyan (nci)
| Achcauhtocaitl = Hueyitlahtohcayotl Caxtillan
| Chantocaitl = Reino de España
| Tocaitl = Caxtillan 
| Pamitl = Flag of Spain.svg
| Chimalli = Escudo de España.svg
| símbolos =
| mapa = EU-Spain_(orthographic_projection).svg
| mapa_tamaño = 290px
| lema_nacional = ''[[Plus ultra]]'' ([[latintlahtōlli]]: Ocachi ōmpa)
| tlācatiyāncuīcatiliztli = ''[[Marcha Real]]''<br/> ([[caxtillāntlahtōlli]]: ''Tlahtohcāyayahtiyaliztli'')
| tlācatiyāncuīcatiliztli_tlahcuilōlli = Marcha Real-Royal March by US Navy Band.ogg
| tēcuacān = [[Madrid]]
| tēcuacān_chānehqueh = 3 155 359
| tēcuacān_cemonocāyōtl_fmt =
| tēcuacān_cemonoc = 40_25_N_3_45_W 40°25′M 3°45′Tl
| huēyi_āltepētl = [[Madrid]]
| āchcāuhtlahtōlli = [[Caxtillantlahtolli]]¹
| tēpacholiztli = [[Tlahtoloayān centēpacholiztli]]
| tēpachohqueh = &nbsp;• [[Caxtillān huēyitlahtoāni|Huēyitlahtoāni]] <br />&nbsp;• [[Caxtillān Tlahtohcātēīxiptla|Tēpachohcāyōtl Tlahtohcātēīxiptla]]
| tēpachohqueh_tōcāitl = [[Felipe VI]]<br/>[[Pedro Sánchez]]
| tzintiliztli = [[Caxtillān tlāllōtl tlachīhualiztli|Tlachīhualiztli]]
| fundación_hitos = •&nbsp;[[Tlahtohcāyōtl cētiliztli]]<br/><br/>•&nbsp;[[Tlachihchīhualli Centēpacholiztli|Centlahtoāni]]<br/><br/><br/>•&nbsp;[[Motēpachoāni Tlahtohcāyōtl]]<br/><br/>•&nbsp;[[Tlacuitlatlāzallahtohcāyōtl]]<br/><br/>•&nbsp;[[Caxtiltēcatl Ic Ōme Tlācatlahtohcāyōtl|Ic Ōme Tlācatlahtohcāyōtl]]<br/><br/>•&nbsp;[[Francisco Franco ītēpolohtēpacholiz|Franco ītēpolohtēpacholiz]]<br/><br/>•&nbsp;[[Caxtiltēcatl tlapatlaliztli|Āxcān Tlācatēpacholiztli]]
| fundación_fechas = <br/>[[Caxtillān Centēpacholiztli]]<br/>[[Austria tlahtohcāmecayōtl]] (1516-1714)<br/>[[Tlatōcātlanāhuatīlli Yancuīc Tlatēcpānalli|Yancuīc Tlatēcpānalli (1707-1716)]]<br/>[[Caxtillān nāhuatīllālīliztli īpan 1812|Nāhuatīllālīliz. īpan 1812]]<br>[[Caxtillān nāhuatīllālīliztli īpan 1931|Nāhuatīllālīliz. īpan 1931]]<br/>[[Franco īcorte|Franco īcorte (1942-1977)]]<br/>[[Caxtillān nāhuatīllālīliztli īpan 1978|Nāhuatīllālīliz. īpan 1978]]
| tlaīxpayōtl = 505 944<ref name=superficie>{{Cita publicación |url=http://www.ine.es/prodyser/espa_cifras/2017/files/assets/common/downloads/publication.pdf|título=España en cifras |autor=Instituo Nacional de Estadística |fechaacceso=9 de marzo de 2019 |idioma=es}}</ref>
| tlaīxpayōtl_tlatēctli = 52
| tlaīxpayōtl_ātl = 1.04<ref>{{Cita web |url=http://www.magrama.gob.es/es/ministerio/servicios/publicaciones/f_costas_medio_marino_tcm7-164929.pdf |título=F) Costas y medio marino |autor=[[Ministerio de Medio Ambiente, y Medio Rural y Marino]] |editorial=[[Ministerio de Agricultura, Alimentación y Medio Ambiente]] |fecha=2010 |fechaacceso=24 de enero de 2016 |cita=[...] Sin embargo se ha realizado una estimación de la superficie del mar territorial, la zona económica exclusiva y zona de protección pesquera del Mediterráneo que resulta en algo más de un millón de kilómetros cuadrados de aguas marinas}}</ref>
| cuāxōchtli = 1 952.7 
| huēyi_ātēntli = 4 964&nbsp;km<ref name=superficie />
| chānehqueh = 47 007 367 
| población_año = 2018
| población_notas =<ref name="INE población">{{Cita web |url=https://www.ine.es/prensa/pad_2019_p.pdf|título=Avance de la Estadística del Padrón Continuo a 1 de enero de 2019|editorial=Instituto Nacional de Estadística|fecha=1 de enero de 2019|fechaacceso=12 de abril de 2019}}</ref>
| chānehqueh_tlatēctli = 29 
| chānehqueh_pozāhuacāyōtl = 92.91
| PIB_nominal = 1.506 billones de [[Dólar estadounidense|USD]]<ref name="FMI PIB" />
| PIB_nominal_año = 2018
| PIB_nominal_puesto = 13
| PIB_nominal_per_cápita= {{Nts|32559}} USD<ref name="FMI PIB" />
| PIB = 1.864 billones de [[Dólar estadounidense|USD]]<ref name="FMI PIB">{{Cita web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=70&pr.y=7&sy=2018&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193,946,122,137,124,546,156,181,423,138,935,196,128,142,939,182,172,359,132,135,134,576,174,936,532,961,176,184,178,144,436,146,136,528,158,112,542,111,941&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&grp=0&a= |título=Report for Selected Countries and Subjects |editorial=Fondo Monetario Internacional |fechaacceso=29 de septiembre de 2018 |fecha=2018 |idioma=inglés}}</ref>
| PIB_año = 2018
| PIB_puesto = 16
| PIB_per_cápita = 40290 USD<ref name="FMI PIB" />
| IDH = 0.891<ref name="b24214f2">{{Cita web |título=Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |editorial=PNUD |fecha=2018 |fechaacceso=15 de septiembre de 2018}}</ref>
| IDH_año = 2017
| IDH_puesto = 26
| IDH_categoría = {{Ingreso|ingreso=huel pani}}<ref name="IDH">{{Cita web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_report_sp.pdf |título=Informe sobre Desarrollo Humano 2015 |editorial=[[Programa de las Naciones Unidas para el Desarrollo]] |fechaacceso=15 de abril de 2016}}</ref>
| tomīn = [[Euro]] (€, <code>[[ISO 4217|EUR]]</code>)
| tlācatōcāitl = Caxtiltēcatl, -tēcah<ref name="Lockhart"/><br/>ixpayol, -meh<ref name="John Bierhorst"/><br/>espayol, -meh<ref name="John Bierhorst"/>
| horario = [[UTC]]+1, [[UTC]]+2 Canariaspan
| horario_verano = [[UTC]]±0, [[UTC]]+1 Canariaspan
| cctld = [[.es]]
| código_telefónico = 34
| prefijo_radiofónico = AMA-AOZ, EAA-EHZ
| nenecuilhuāztli_ISO = 724 / ES / ESP
| miembro_de = [[Tlatēcpānaliztli in Tlacetilīlli Tlācatiyān|ONU]], [[Mictlāmpa Atlāntico Nenōtzalli in Tlatēcpānaliztli|OTAN]], [[Europan Cetiliztli|EC]], [[Tlatēcpānaliztli ītechpa in Tlācaccoyelizyōtl īhuān Cepanchīhualiztli Europan|OSCE]], [[OCDE]]
| tlahtōlcaquiliztilōni = ¹ Nō tāchcāuhtīca tlahtōlli in [[catalantlahtolli]], in [[galiciatlahtolli]], in [[vascotlahtolli]], in [[occitantlahtolli]], in [[arantlahtolli]], in [[aragontlahtolli]] ihuan in [[asturleontlahtolli]].
}}
'''Caxtillan''', ahnozo '''Hispania''' ({{es2}} ''España'' {{Audio-IPA|Es-España.ogg|/ɛsˈpaɲa/}}), no motenehua '''Hueyitlahtohcayotl Caxtillan''' ({{es2}} ''Reino de España''), ce tlacatiyan cotoncayotl in [[Europan Cetiliztli]], chihualo ipan [[sociallahtohcayotl|social]] ihuan [[tlacatepacholiztli]] [[tetlapalehuiliztlahtohcayotl]] in tlein itepacholiz in [[tlahtoloyan centepacholiztli]]. Itlal, itecuacan [[Madrid]]. Caxtillan motecpana ica caxtolli omome [[nenahuatiani cemaxcayotl]], quimmochihuah nauhpohualli ommahtlactli [[hueyaltepetl]] ihuan ome [[nenahuatiani altepetl]].

Caxtillan tlatectli in huitztlampa [[Europan cihuatlampa]] in iuhqui in [[Africa mictlampa]]. Cuaxochnamiqui in mictlampa ica in [[Hueyatl Cantabria]], [[Gallia]] ihuan [[Andorra]], in tlapcopa ica in [[Hueyatl Tlalnepantlah]] in huitztlampa ica in Hueyatl Tlalnepantlah ihuan [[Marruecos]] ipan [[Ceuta]] ihuan [[Melilla]], in cihuatlampa ica [[Lusitania]] ihuan in [[Atlantico Ilhuicaatl]]. Europan, Caxtillan cah achi mochi mani in [[Tlalyacatl Iberia]], in motenehua [[Tlalyacatl]], ihuan in [[Tlalhuactli Baleares]] (in huitztlāmpa Tlālnepantlah Hueyāpan); ipan Africa tlatectli in altepetl [[Ceuta]] (in [[Tingitana tlālyacapan]]), in [[Canarias Tlālhuāctli]] (in mictlāntlāpcopa Atlāntico Ilhuicaātl), in [[Chafarinas Tlālhuāctli]] (Tlālnepantlah Hueyāpan), in tepehxitl [[Vélez de Gomera ītexcal]] (Tlālnepantlah Hueyāpan), in [[Alhucemas Tlālhuāctli]] ([[Alhucemas Ayōllohco]]) īhuān [[Alborán Tlālhuāctli]] ([[Alborán huēyātl|Alborán Huēyāpan]]). In āltepēcalpōlli [[Llivia]], in [[Pirineo]]pan quichīhua cē tlatzacualli quiyahualoa Francia.

Ītlaīxpayō 505 370 km²<ref name=superficie /> cah, in ic nāhui huēyi in cemantoc tlālpan, īcampa [[Rusia]], [[Ucrania]] īhuān [[Francia]]. Īca cē tlahco huehcapancāyōtl 650 ''metros'' in huēyāmanilizpan cah cencah tepētlah in Europan. Quipiya  47 007 367 chānehqueh (2019).<ref name="INE población"/> Quitlahcoitta īca Francia in [[In Coxolihtin Tlālhuāctli]] ītlahtohcāuh. in ātōyācamapan [[Bidasoa ātōyātl|Bidasoa]] īhuān mācuilli [[facería|''facerías'']] Pririneopan.<ref name="nota">Dichas facerías no son estrictamente un acuerdo de cosoberanía, ya que afectan a territorio español, sino un acuerdo de aprovechamiento compartido de los recursos.</ref>

In iuh in [[Caxtillān nāhuatīllālīliztli īpan 1978|nāhuatīllālīliztli]] in tlatēcpānalpan 3.1, «In caxtillāntlahtōlli in Caxtillān tāchcauhtlahtōlli in tlahtohcāyōpan. Mochintin in caxtiltēcah quipiyah īmmāmāl in quimatizqueh īhuān in īntētlapalēhuiliz inic quitlatequītiah». Īpan 2012 ōcatcah in 82% in caxtiltēcah īnnāntlahtōl.<ref>Según el [http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf Eurobarómetro (2012)].</ref> In iuh in in tlatēcpānalpan 3.2 «in occēquintin Caxtillān tlahtōlli yezqueh nō tāchcauh īntechpa in  Nenāhuatiāni Cemāxcāyōtl in iuh īntlatēcpānalhuān».

In ahyehyecauhqui tlahtic tlachīhualli quitlālia in Caxtillān  tētlamahmaquiliztli in [[Tlācatiyān inic ATlTl|ic mahtlāctli omēyi in cemānāhuac]]. Caxtillān cē necēceltīyahtalizyōtl huelitinimeh cah, auh in ic ōme tlācatiyān ocachi ontlaittalo, ōcontlaittaqueh 82 ''millones'' necēceltīyānimeh īpan 2017, auh in ic ōme īpan tomīncalaquiliztli ītechpa in [[necēceltīyahtaliztli]].<ref>{{Cita noticia|apellidos=EP|título=España se convierte en el segundo país más visitado del mundo|url=http://cadenaser.com/ser/2018/01/10/economia/1515617069_265953.html|fecha=10 de enero de 2018|fechaacceso=25 de junio de 2018|periódico=Cadena SER|idioma=es-ES}}</ref> Nō, in ic chicuēyi tlācatiyān īca ocachi [[miectlācatiyān tlanecuiloāni]].<ref>{{Cita web |nombre=CB Richard Ellis |enlaceautor=Expansion.com |título=Business Footprints Global Office Locations 2011 |año=2011 |url=http://www.cbre.cl/wp-content/uploads/2011/07/business_footprints_summary_final.pdf |fechaacceso=12 de octubre de 2013 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20130816054408/http://www.cbre.cl/wp-content/uploads/2011/07/business_footprints_summary_final.pdf |fechaarchivo=16 de agosto de 2013 }}</ref><ref>{{Cita web |nombre=Europa Press |título=Casi el 70&nbsp;% de las principales multinacionales tiene sede en España, según un estudio |año=2011 |url=http://www.europapress.es/economia/noticia-economia-empresas-casi-70-principales-multinacionales-tiene-sede-espana-estudio-20110921105629.html |fechaacceso=12 de octubre de 2013}}</ref> Quipiya cē huel pani [[tlācayōtl izcāyaliztli tlatēnēhuani]] (0.891), in iuh in [[Tlācatiyān ic tlācayōtl izcāyaliztli tlatēnēhuani|tlanōnōtztli īpan 2017]] ītechpa in [[Tlacetilīlli Tlācatiyān īAchtopaihcuilōl ītechpa in Izcāyaliztli]].<ref name="b24214f2"/>

== Tlaltocaitl ==
In nahuatlahtolli ''Caxtillan'' ca cannel, manel in caxtiltecah omotocah ''españoles'' inahuatlahtoliztli ''ixpayolmeh'';<ref name="John Bierhorst">John Bierhorst yeh oquihcuilo "IXPAYOL, var ESPAYOL. Span., Español. Ixpayolme[h]..." ipan A Nahuatl-English Dictionary and Concordance to the Cantares Mexicanos whith an Analytic Transcription and Grammatical Notes.</ref> in ihcuac oquintlahtolanqueh itechpa inquizcan, intenanquililiz ocatca ipanocayoh mochipa ''Castilla'' (/kaʂˈt̪ilʝa/ quimonēci /kaʃˈtilʝa/), ic in nahuatlahtohqueh omochiuh in tocayohcan ''Caxtillan'' (/kaʃˈtillaːn/). Ica in tlahtolli ''Castilla'' omochiuh in tlanelhuatlahtolli ''caxtil'', achtopa ahmacho in oquihtozne, ocachi in ''sufijo'' ''-tlan''; niman in tlahtolli oquihualtocaitih in Caxtillan yolcatl, in [[caxtil]].<ref name="Lockhart">James Lockhart. ''The Nahuas after the conquest''. 1992</ref>

== Tlalcemanahuayotl ==
[[Image:Spain.png|left|300px|thumb|Tlalyacatl Iberia ihuan Tlalhuactli Baleares.]]

Cuaxochtia canahpa mictlampa ica [[Hueyatl Cantabrico]], canahpa huitztlampa no [[Hueyatl Tlalnepantlah]] campa [[Tlahuactli Baleares]], ([[Mallorca]], [[Menorca]], [[Formentera]], [[Ibiza]]) ihuan [[Tlahuactli Chafarinas]], [[Gibraltar]] ihuan [[Marruecos]] ompa Africa, canahpa tlapcopa [[Andorra]] ihuan [[Francia]] ipan [[Livia]] altepetl ipan Francia in tepehuahcan Pirineo, ihuan canahpa cihuatlampa no [[Lusitania]] ihuan [[Ilhuicaatl Atlántico]]. Caxtillan quipia oncah miaquintin tlatlalhuactli icampa [[Tlahuactli Canarias]], ([[Palma de Gran Canaria]], [[Tenerife]], [[Gomera]] ihuan [[Lazarote]]).

In tepetl ocachi cuauhtic<ref>Quihtoznequi ''alto''</ref> [[Teide]] ompa tlalhuactli [[Tenerife]] ihuan inic ome ocachi cuauhtic nican [[Tlalyacatl Iberia]] [[Mulhacén]] ihuan [[Veleta]] ipan ''Sierra Nevada'' in ompa [[Granada]], occe tepetl quemeh [[Aneto]] ipan tepehuahcan Pirineo. In tepeyohtic sistema [[tepehuahcan Pirineo]], [[tepehuahcan Cantabrico]], [[tepehuahcan Betis]], [[Sierra Nevada]], [[Sierra Morena]], [[Sierra de Guadarrama]] occequintin. In [[atl]] ocachi huehca [[atoyatl Ebro]], occequin atoyotl quemeh [[atoyatl Tajo]], [[atoyatl Guadalquivir]], [[atoyatl Duero]] ihuan [[atoyatl Miño]].

===Yeyantli===
Nican yeyantli ahmoneuhqui ipan mochi Caxtillan, inon tlacatiyan ica hueyatl Tlalnepantlah yeyantli ica miactin [[tepetl]], in xopantlan ahmo quiyahuitl ica ixachi tonayoh ipan ahco totonilmachioyotl<ref>Quihtōznequi ''temperatura''</ref>. Nican mictlampa ixachi xoxoctic ihuan tepeyoh ica chicahuac ehecatl ihuicpa Cantabrico hueyatl quemeh tlahtocayoh cuauhtlah ''Picos de Europa'' in ompa [[Cantabria]], [[Asturia]] ihuan [[León]]. Nochipa tepetlampa quipia miac [[cuauhtlah]] cepayauhtic. In caxtiltencalixcuatl ica [[Andorra]] ihuan [[Francia]] In tepehuahcan Pirineo cah, ce yeyantli cenca tepeyohtic in yuh Sierra de Guadarrama, Sierra Morena ihuan Sierra Nevada, tlein atlacomolli quipia ixachi atl en forma de atemoctli ihuan atoyatl ipan tlani temperatura. Quiyauhtlah yeyantli ompa atentli [[Galicia]] ihuā}an atentli [[Asturia]].

Ipan no tlahcopampa zacatlan ica ehecahuacqui, Caxtillan nican quipia ixtlahuatl ihuan tepetzintli quemeh motenehua ''La Mancha'' icampa arabitecah. In [[huaccaixtlahuatl]]<ref>Quihtoznequi ''desierto''</ref>. nican tlacatiyan [[Almeria]] ihuan tlalhuactli [[Lazarote]] cah, quemeh tlahtohcayoh cuauhtlah Timanfaya in ompa [[Tlahuac Canarias]].

===Yoliztli===
In yolcah chanti in ompa [[cuauhtlah]] tlein quipia [[Capreolus capreolus|Europan mazatl]], [[jabalí]], [[Caxtillan ocotochtli]], [[nexcoyotl]], [[castor]] ihuan [[ahuitzotl]]. No xiquitta Caxtillan totomeh quemeh in [[cuauhtli]] ipan [[Picos de Europa]] cah [[Asturia]].

Nican tlacatiyan quipia occequintin yolcah, miac yeh extintos quemeh [[tlacamayeh]], [[Europan mazatl]], [[uro]], occequintin. Mazqui quipiya occequin cuahuitl in [[ahuatl]], [[ilitl]] ahnozo [[ocotl]].

<div align=center>
<!-- galería de mapas -->
{| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=800px style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e 
|colspan=8 style="background:#green; color:white; font-size:100%" align=center bgcolor="green"|'''Yoliztli itechcopa Caxtillan'''
|-
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Īxiptli:Ours brun parcanimalierpyrenees 1.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Īxiptli:Linces19.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Īxiptli:Fallow deer in field.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Īxiptli:Capercaillie Lomvi 2004.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Īxiptli:Iberian Wolf AdF 001.jpg|125px]]
|-
|style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Tlacamayeh]]
|style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Caxtillan ocomiztli]]
|style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Europan mazatl]]
|style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Caxtillān huehxolotl]]
|style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Caxtillan coyochichi]]
|-
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Īxiptli:Silver Maple Acer saccharinum Leaves 2598px.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Īxiptli:Figa de moro 01.JPG|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Īxiptli:Palmitos Park-inside.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Īxiptli:Cylindropuntia spinosior, with flower, Albuquerque.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Īxiptli:Pinus ponderosa 9681.JPG|120px]]
|-
|style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Acer saccharinum]]
|style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Opuntia ficus-indica]]
|style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Phoenix canariensis]]
|style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Cylindropuntia imbricata]]
|style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Pinus ponderosa]]
|-
|}
</div>

== Tlahtollotl ==
{{main|Itlahtollo CaxtillanCaxtillan itlahtollo}}

In [[Iberia Tlalyacatl]] ochantiaya īpan [[Huēhuetlācatl|huēhuetlācah]] in ītōcā [[tlācatl Cro-Magnon]] ītlein āxcān yehhuāntin [[Tlahtohcāyōtl Vaxcapan|vaxcatēcah]]. Huēhuehtlācah [[Neandertal]] ōtlahcuiloh oztoco, ōquichcuācuahuehmeh in ōmpa oztotl [[Altamira]].

Inīn [[xihuitl|xiuhpan]] [[2000 a.X.]], celtah occequīntīn tlācah acicoh nicān īhuān ōnitlanemicoh īca iberiatēcah. Celtah ōcalchīhuacqueh īchanhuān īca tetl īhuān zācatl latintlahtōltica ''castrum'', ōmicqueh īca vascotlācah īhuān iberiatēcah. Celtah ōquipiacqueh a huēyitōltēcayōtl īhuān huēyi tēpachoaliztli.

Īpan [[1100 a.X.]] xihuitl, feniciatlācah ahnōzo punitlācah ōhuallauh nicān Iberia zātēpan [[Troya Īyāōyō]] canahpa Guadir āxcān ītōcā [[Cadiz]]. Feniciatlācah acicoh Iberia īyuhqui [[Almería]] anāhuac īhuān [[Grecia]] acicoh īpan [[Ampurdán]] inīn xiuhpan [[218 a.X.]] xihuitl. Greciatlācah īhuān feniciatlācah ōnitlacahuacoh inic cē [[āmoxtli]], mazqui aic yehhuāntin nezcayopanoliah ica iberiatēcah. Achtotlācatl vascotlācah cateh campa chantiah in ōmpa Iberia Tlālyācatzin.

Romatēcah acicoh Iberia xiuhpan 218 a.X., tehhuāntin tlahtōayah [[latintlahtōlli]] īhuān ōquimpopoloh canahpa iberiatlācah, tehuān ōquixtianayah in iberitēcatl āltepētl. [[Huēyitlahtoāni]] [[Adriano]] ōtlācati īpan Italia āxcān ītōcā Santiponse, [[Sevilla Teucyōtl]]. Īpan punitēcah yāōyōmeh ītitlān [[Cartago]] īpan [[Roma Huēyitlahtocāyōtl]] īpopoloh Iberia Tlālyācatl.

Yehyehua [[416]] {{3ped}} xihuitl, occē alemancalpōlli, ītōcā visigodotlācah, ōacicoh īpan Caxtillān quemeh huēhhuetlācah ic [[Roma]], yehhuātl ōtepēhuacqueh alantēcah īhuān vandalotlācah, axiltiauh suevotlācah in ōmpa [[Galicia]]. Visigodotlācah ōtlapachoacqueh achcauhuiptlah [[Mācuīlpōhualxihuitl 8]], yehuātl ōmocuepacqueh [[Catolicismo Romano]] īhuān īāltepēnanyō [[Toledo]] ōyeya.

Inīn [[689]] {{3casa}} xihuitl, arabiatlācah ōacicoh canahpa [[Africa]] mictlāmpac. Īpan [[711]] {{12caña}} xihuitl, in arabiatlācah ōquipēuh ixpan visigotlācah in ōmpa [[Īyāōyō Guadalete]], nicān ōmopohuac mahomaquipololo īhuīcpa Iberia Tlālyācatl, ixachi tlācah ōmocuepacqueh canahpa [[Islam|Mahomayōtl]] inic cē tēucyōtl, ahnozo tlālpan arabihuēytlahtocāyōtl ītōcā [[al-Andalus]], īāltepēnanyōtzin Cordoba.

Inīn xihuitl [[718]] {{6conejo}} īpan [[Asturia]] cē pillacatzin motōcāyotia Pelayo ōtlaicali īca mahomatlācatl, yehhuāntin mā quipiyah inīn tlācatl. Pelayo motēnehua īpan In yāōyōtl [[Covadonga]], asturyāōquixqueh, quenin mā pēhua In Tlahtocāyōtl Asturia motōcāyotia "La Reconquista" (Yancuīc Popololiztli), ica Criatianoyōtl īhuelitoyō īpan Iberia Tlālyācatl.

Visigodotlācah ōcholohuacqueh canahpa tepētlah Pirineo īca Francia huēyitlahtohcāyōtl. Ihcon [[Carlomagno]] ōtlachīuh [[Chāntli|īchān]] yāōquizqueh quemeh ītōcātzin "La Marca" (In Machioyōtl). Francia ōxexeliuh ītlālhuān īpan tepitzin cristianotēucyōtl. Inīn [[988]] {{3ped}} xihuitl, in [[tēuctli|tēuctin]] īpan [[Barcelona]], ōquipopoloh in tlahtocāyōtl īpan Pirineo tepētlah īca Francia tlahtoānih.

In Mācuīlpōhualxihuitl 8 auh [[Mācuīlpōhualxihuitl 9|9]] quipiaya mahomahuelītiyōtl īpan tlālyācatl īca cristianotlahtohcāyōtl in ōmpa mictlāmpa. Canahpa tlamiliztli Mācuīlpōhualxihuitl 8, in Omeya tēuctli Abderramán I, chololli īpan [[Siria]], ōtlachīuh īhuīc al-Andalus, īxachimatiliz huelītiliztli, cē celcatīc tēucyōtl ītōcā “Califato de Córdoba”.

Abderramán III otlachiuh al-Andalus ipampa celcatic tēucyōtl īpan Califato de Damasco, ye īca teōneltoquitlamaquixtiliztli īhuān ahmo política, tlahzocamati ipampa acoquitzaliztli īpan matiliztin, toltēcayōtl īhuān tlahcuillotl; īhuān netlacuitlahuilitoc īpan āltepēmatiliztli. In āltepētl ixachi huelitinih, [[Valencia]], [[Zaragoza]], [[Toledo]], [[Sevilla]] īhuān [[Córdoba]]. catca, In pohualxiuhpan X, īca al-Hakam II, Córdoba ocachi huēyi āltepētl īpan [[Europan]], quipiuh 500.000 chanehqueh ihuan huēyi toltēcayōtl. In Mahomahuetzquiliztli opeuh ihcuac in arabitēcah cenyeliztin ozomacque īca occe arabipillahtohcāyōtl otlachiuh tepitzin tlahtohcāyōtl motocayotia Taifas.

[[Īxiptli:Spain Andalusia Granada BW 2015-10-25 17-28-47.jpg|thumb|left|200 px|[[Alhambra]].]]

Ihcuac, ahmo huehca tepētlah Pirineo oquipiaya occequintin ōme cristianotlahtocayōtl [[Navarra]] īhuān [[Aragón]]. Atzalān āpan Iberia, in cristianotlācah oquipopoloh ocachi mahomatlālli, In [[Tlahtohcāpillōtl Asturia]] īca īāltepēnāyō [[Oviedo]] otocacuep icampa Huēyitlahtohcāyōtl León ihuicpa itlapacholiz ihcuac Ordoño inic Ōme ahcopa in tlahtoanicpalli, centililli īca copilli ihuic [[Galicia]], [[Asturia]] īhuān [[León]]. Otlācati yancuīc tlahtohcāyōtl Caxtillah īcampa Sancho III, tlahtoāni īhuic León, tlaquitcachiuh canah īcone Fernando.

Azozan in niman pohualxiuhtin, inonqueh tlahtocayōtl mopanoz canahpa [[Fernando I]] nōzo occetlahtoanih īpan cahuitl, atle xi tlapolohua ihuelitiyo ican tlahtoāni. Nicān tlacatiz ihuicpa León occēquin tlālli ica huēyi teucyōtl ītōcā [[Portugal]], quenin notlachihuaz īca tlahtohcāyōtl. Nicān oquipiac cualli tlahtoqueh yehuantin anmotocah Alfonso VI īhuān Alfonso VII ipan León, yehhuantin otlachihuacqueh acohpan inin tlahtocayotl canahpa Huēyitlahtohcāyōtl, ompic huēyiteōpixcayōtl [[Roma]], ipampa mochi Iberia tlālyacatl īhuān [[Francia]] Huitztlāmpa. Inin tlamiliztica, īpan xihuitl 1402, Copilli Portugal oixcomacac īca Tlahtohcāyōtl Caxtillān, aquin opeuh in oquimpopolo [[Canarias Tlālhuāctli]], chantiliztica ancateh ica huanchetlācah, in tepehualiztli īca normandotēcah ic tlahtoani Enrique inic Yei ihuicpan Caxtillān, quenin otlami oquipan 1496 in auh hueycaxtilcopilli.

[[Īxiptli:Toledo Santa Maria la Blanca.JPG|thumb|right|200 px|[[Toledo]]]]

In imamictiliz [[Isabel ihuicpa Caxtillān]] īhuān [[Fernando ihuicpa Aragón]], inonqueh ome Caxtillān copilli omotlacetililli, īpan popololiztli canahpa Mahomatlahtocayōtl [[Granada]] xiuhpan 1492 īhuān, zan niman, [[Navarra]] xiuhpan 1512 tlein otetocac cē tlahtocaoyotl, īca itomin ihuan i calixcuacaltin inompa [[Ātoyatl Ebro]] oc Carlos yoyaoyo xiuhpohualpan XIX. Navarra tlahtoani onicholoac Pirineo tepetlampa īhuān occē mocuepazquiazqueh in īpan tlahtoani [[Francia]].

Noihuan nican oquipeuhca cē mamictilitlayectiliztli īca [[Portugal]] tlen otlān īpan 1580, ihcuac [[Felipe inic Ōme]] otlehco itlahtocaicpal, tlacentiliuh zatlatzonco cē niman tlahtoani toda nicpampa in Iberia Tlālyacatl.

Īpan 1492, monihcuilo in quizaliztli ihuic [[judiotlācah]] quenin ahmo otlahualcaquih motlaneltoquiliz ipan [[cristianoyōtl]], quemeh Felipe inic Nahui Franciaco. [[Cristóbal Colón]], nicpampa tlahtoani Catolico, aci, ayancuipan, canah [[Ixachitlān]] īca iacalhuan.

In huēyi tlahtoqueh Fernando inic Cē inic Cē ihuan Isabel La Católica. Quiza [[Cristóbal Colón]] īpan 1492 xihuitl in ihuicpa motocayotia Puerto de Palos (Cuacuahuitl Ācalquīxōhuayān), ompa ca Altepetl Huelva ipan Caxtillān, in oyuhpanoc yei icaltica ome metztli, zatlatzonco oacico tlalhuacpan in itoca Guahananí, nicān in yancuīc tlalpan Yei iacal motocayotia La Niña (In Cihuāconētl), La Pinta (In Tlapālācalli), La Santa María (In Yectli Tonantzin María).

[[Īxiptli:Portrait_of_Philip_II_of_Spain_by_Sofonisba_Anguissola_-_002b.jpg|thumb|left|200px|[[Felipe II]].]]

Ipan 1700 xihuitl, omic caxtillahtoāni in itoca [[Felipe Inic Ome]]. Tlacatzin in tetzcutica huehueintin caxtillahtoqueh catca in Iquiqueh itech pohuiah icenyiliz [[Teutontlālpan]] nozo [[Austria]], auh yehuatl aic oquintlacachiuh ipipilhuan.

Nicān ompehua ompa Caxtillān hueyi yaoyotl in [[Francia]] quinchihuilito in ihuicpa auztēcah ipampa caxtillahtocacontetoquiliztli. Teuctli in itoca Felipe de Anjou, in aquin iixhuiuh catca hueyi tlahtoani Luis inic Matlahctli ihuan Nahui, oquimpeuh iyaohuān. 

Īpan 1898 xihuitl, [[Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān]] quinyaochihua īca Caxtillān īhuān quintlatlalochtia [[Cuba]], [[Necuiltōnolācalquīxōhuayān]] ihuan [[Filipinas]]. Īpan 1819 xihuitl, Caxtillān quinamaquiltia ichanehhuān [[Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān]], icecniquizaliz in itoca Itlalmaitl [[Florida]] (Xōchiyocān).

Inin xiuhpan 1931, mihtoa ce mecatlanahuatiliztli in ōmpa Caxtillān ipampa in tepacholiztli ihuicpa tlahtocayaoquizcani [[Francisco Franco]]. Pehua ce tlacayaoyotl tlacatlahtocaltepenahuah īhuān tlahtocaltepenahuah, ica miectin miquicqueh, nezahualiztli īhuān icnoyotl ītech caxtiltēcah. Mochintin caxtilcenyeliztli ocahuacoh xexelocqueh monequi quizaliztli ihuic īcaxtilcoconehuān canapa occequin huehcatlahtohcayōtl cemeh [[Cuba]], [[Mēxihco]], [[Argentina]], [[Rusia]] īhuān occēquintin tlācatiyān nicpampa xi tlapiltzanti in caxtilcoconeh.

Īpan 1975 xihuitl, omic yaoquizcani [[Francisco Franco]]; in axcān [[Juan Carlos I|Juan Carlos de Borbón]] huēyi tlahtoāni Caxtillān catca, inonqueh in inic ce tlacaticqueh tetenahuatoh ipampa caxtiltecah.

=== Axcan Caxtillan ===
Īpan 2004 xihuitl, in 11 Tlayēti, [[Madrid]] omaceuh cē tlaixpololiztli temamauhtini mahomatlācah īpan tepozcalli itech altepetepozcoac tlein huallaztia īnompa [[Guadalajara]] cahnapa Atocha Tepozcoatilohuayān, yehhuatl temamauntinimeh omictiloh ixachi chipahuachanehqueh. Quenamo, [[José María Aznar]] tlapoloa tetenehuatlapohualli Partido Popular nic pampa tlahtocateixiptla ixpan ipochcayaotl [[Jose Luís Rodríguez Zapatero]] itech Partido Socialista Español [[PSOE]].

Caxtillān ce tlacatiyan ica ahcocaliztli icampa tlacatl ic nican ocicoh tlaneminimeh occe tlācatiyān quemeh [[Ecuador]], [[Colombia]], [[Argentina]], [[Peru]], [[Brasil]], [[Bolivia]], [[Venezuela]], [[Cuba]], [[Rumania]], [[Polonia]], [[Marruecos]], [[India]] ihuan [[Africa]] occecquintin tlācatiyān. In [[Ehēcalquixohuayān]] Barajas ihuicpa altepetl [[Madrid]], oxittontlayonqui ce ahuachuaztli ihuan omictiloh ome ecuadortecah, omaceuh ce tlaixpololiztli temamauhtini ETA ipan [[Vasco Tlācatiyān]] icampa calpolli [[Batazuna]].

Occepa otlatlani Partido Socialista Español ([[PSOE]]) nicpampa tlahtocateixiptla [[Jose Luís Rodríguez Zapatero]] ixpan ipochcayaotl [[Mariano Rajoi]] ihicpa Partido Popular.

In Huēyitlahtohcāyōtl Caxtillān xiuhpan 2010 quemeh in tlahtocateixiptli [[Europanēcatl Tlacetilīztli]] cah cē [[tēcuacān|ītēcuacān]] ic [[Jose Luís Rodríguez Zapatero]] īpachohuāliz.

== Tepacholiztli ==
Caxtillan quipixtoc se caltlapahtiqui ica ce macehualtepahtiquetl, huan zan quemanticah yahui tlen tepachianih ihquino iztoqueh tomacehualpoyohuah axcanah cualli mopahtiah.

=== Caxtillan ixeliuhca ===<!-- División política de España -->
{| class="toc" cellspacing="2" style="padding: 5em; text-align:left; clear:all; margin:auto; font-size:90%"
!colspan=4 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="black"|'''Caxtillān īxeliuhca'''
|- 
|colspan=4 align=center|[[Īxiptli:Comunidades autónomas de España.svg|center|500px]]
|- 
| style="background:#e9e9e9;" align="center" | '''Cemaxcayotl'''
| style="background:#e9e9e9;" align="center" | '''Chanehqueh (2005)'''
| style="background:#e9e9e9;" align="center" | '''Tlaixpayotl (km²)'''
| style="background:#e9e9e9;" align="center" | '''Tecuacan''' 
|- bgcolor="#f0f0f0" cellpadding="40"
|'''Hueyitlahtohcayotl Caxtillan'''  
| align="right" |'''44 108 530''' 
| align="right" |'''504 645''' 
| align="center" | '''[[Madrid]]'''
|-
|1. [[Andalucía]]
| align="right"| 8 202 220 
| align="right"| 87 268
| align="center" | [[Sevilla]]
|-bgcolor="#f0f0f0"
|2. [[Aragón]] 
| align="right" | 1 326 918
| align="right" | 47 179
| align="center" | [[Zaragoza]]
|-
|3. [[Asturias]] 
| align="right" | 1 080 138 
| align="right" | 10 603
| align="center" | [[Oviedo]]
|-bgcolor="#f0f0f0"
|4. [[Baleares]]
| align="right" | 1 071 221 
| align="right" | 4 992 
| align="center" | [[Palma de Mallorca]]
|-
|5. [[Canarias]] 
| align="right" | 2 075 968
| align="right" | 7 447 
| align="center" | [[Santa Cruz de Tenerife]] ihuan <br/>[[Las Palmas de Gran Canaria]]
|-bgcolor="#f0f0f0"
|6. [[Cantabria]] 
| align="right" | 582 138 
| align="right" | 5 221 
| align="center" | [[Santander]]
|-
|7. [[Catalonia]] 
| align="right" | 7 364 078
| align="right" | 32 114 
| align="center" | [[Barcelona]]
|-bgcolor="#f0f0f0"
|8. [[Caxtillan ihuan León]] 
| align="right" | 2 553 301
| align="right" | 94 223 
| align="center" | [[Valladolid]]
|-
|9. [[Caxtillan-La Mancha]]
| align="right" | 2 043 100 
| align="right" | 79 463 
| align="center" | [[Toledo]] 
|-bgcolor="#f0f0f0"
|10. [[Galicia]] 
| align="right" | 2 783 100
| align="right" | 29 574 
| align="center" | [[Santiago de Compostela]]
|-
|11. [[Extremadura]]
| align="right" | 1 097 744 
| align="right" | 41 634
| align="center" | [[Mérida, Caxtillan|Mérida]]
|-bgcolor="#f0f0f0"
|12. [[La Rioja]]
| align="right" | 317 501
| align="right" | 5 045
| align="center" | [[Logroño]]
|-
|13. [[Madrid Cemaxcayotl|Madrid]]
| align="right" | 6 271 638
| align="right" | 8 021
| align="center" | [[Madrid]]
|-bgcolor="#f0f0f0"
|14. [[Murcia Tlahtohcatlalli|Murcia]]
| align="right" | 1 426 109
| align="right" | 11 313
| align="center" | [[Murcia]]
|-
|15. [[Navarra]] 
| align="right" | 619 114
| align="right" | 10 391 
| align="center" | [[Pamplona]]
|-bgcolor="#f0f0f0"
|16. [[Valencia Cemaxcayotl|Valencia]]
| align="right" | 5 029 601 
| align="right" | 23 255 
| align="center" | [[Valencia, Caxtillan|Valencia]]
|-
|17. [[Vasco Tlacatiyan]]
| align="right" | 2 155 546 
| align="right" | 7 234 
| align="center" | [[Vitoria]]
|-bgcolor="#f0f0f0"
|18. [[Ceuta]] 
| align="right" | 78 320 
| align="right" | 19 
| align="center" | [[Ceuta]]
|-
|19. [[Melilla]] 
| align="right" | 71 339
| align="right" | 12
| align="center" | [[Melilla]]
|-bgcolor="#f0f0f0"
|-
|}

== Tomincayotl ==
{| style = align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" class="bonita" style="margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
! colspan="2" | Tlanamacnetitlaniztli
! colspan="2" | Tlanamactlacuiliztli
|-
! Tlacatiyan
! 100%
! Tlacatiyan
! 100%
|-
| {{FRA}}
| 19,3%
| {{DEU}}
| 15,0%
|-
| {{DEU}}
| 11,4%
| {{FRA}}
| 14,5%
|-
| {{PRT}}
| 9,4%
| {{ITA}}
| 8,5%
|-
| {{GBR}}
| 8,5%
| {{GBR}}
| 5,8%
|-
| {{ITA}}
| 8,4%
| {{NLD}}
| 4,9%
|-
| {{USA}}
| 4,0%
| {{CHN}}
| 4,3%
|-
| {{NLD}}
| 3,1%
| {{BEL}}
| 3,7%
|-
| {{BEL}}
| 2,8%
| {{PRT}}
| 3,3%
|-
| Occequin
| 33,1%
| Occequin
| 40,0%
|-
|}

Caxtillan ce tequiyotl ipan Europan ītech temocpan. In yacaticac tequiyotl in [[ahuicyaniliztli]] ic cualli yeyantli ipan itentli Hueyatl Tlalnepantlah. Caxtiltecatl tequiyotl tequipanoa ihuic tlaquixtilli tlalpixcayotl ica inic ce ichcapixcayotl ipan [[Tepehuahcan Pirineo]], noihqui inic ome tequipanolli piya ce acalquixohuahyan itequipanoliz in ompa [[Barcelona]] ihuan [[Valencia]]. In [[SEAT]] ce [[tepozmalacatl]] otlachihualoc ipan Caxtillan ipampa huaznenqui tlachihualotiliztli.

In [[cuilotl]] inīc ce tlapixcayotl in ompa Caxtillan, occequintin caxtiltecah hueyi tequipanolli in tlalpixcayotl ihuicpa [[xocomecatl]] (inic yei hueyicauh ipan [[tlalticpactli]]), [[zapalotl]], [[naranjaxocotl]], [[cintli]], [[acintli]], [[xitomatl]], [[limaxocotl]], [[ichcatl]], nohuan pitzopixcayotl, cahuayohpixcayotl, cuacuahuehpixcayotl, ichcapixcayotl, pipiyolpixcayotl, inompan coyonimatiliztli tlaquixtilli ipan [[teconalli]], [[tliltepoztli]], [[amochitl]], [[temetztli]] ihuan [[iztactepoztli]].

== Amantecayotl ==
[[Īxiptli:Roque z04.jpg|thumb|right|150 px|Ilhuicamachiyohuayan in ompa tlalhuactli [[La Palma]] ipan [[Canariah Tlālhuāctli]].]]
Caxtillān cenca cualli mohuelquezqui īca pani yancuīc chihualizmatiliztli īhuān tlachihualoyān, acān in xocoyotl xiuhpan in tlachihualiztic altepecuauhtlah īpan tecuiyo tlachihualoyan, in yuh icopa Tepochcalli, tlahtlaniliztli ihuan tlamiaquiztli. Axcān quipia 41 tlachihualiztic altepecuauhtlah (12 ipan funcionamiento ihuan 29 ipan proyecto). Occe yancuic chuhualizmatiliztli Caxtillān in ehecatlachicahualiztepec tlein tlachiuh tlahuilyollohtli nōzo tlahuilli īhuān ahmo ihmatiuhtia tlalyolizyoliztli.

===Tlachicāhualiztli===<!--Energía-->
Nican tlalpan quipia hueyi ilhuicamachiyohuayan in ompa tlalhuactli La Palma ipan Tlahuactli Canariah itechpahuicpa Instituto de Astrofísica Canaria, quihto ican in ilhuicamachiyotilli ocachi huelitini īpan Centlalticpac.

===Huaznenquiliztli===<!--Transportación-->
[[Īxiptli:Iberia.a320-214.ec-hdl.750pix.jpg|thumb|right|150 px|[[Iberia]] ehecatlaltic caxtiltecatl [[tepoztōtōtl]].]]
[[Īxiptli:Renfe clase 100.JPG|thumb|right|150 px|[[RENFE]] ce caxtiltēcatl tepozcōātl.]]

Miaquīntīn [[huaznenqui]] Caxtillān cateh, nīcan quipiya 105 [[ehēcalquixohuayān]] cateh ipampa mochi tlālpan īhuān īāltepētlālhuān, nīcan 33 patlac tlācatiyānco quenin tlaquipanoh 205 ehecatlaltīc tepoztōtōtl, in ocachi huelitini ehecalquixohuayān Madrid-Barajas ica 70,000,000 ahuicyanih īpan xihuitl. Ehēcalquixohuayān El Prat ipan [[Barcelona]] cenca huelitini īca nahui yancuīc tepoztōtōtiloyān, Sondika īpan Bilbao īhuān occequin in ōmpa [[Ibiza]], [[Málaga]], [[Valencia]] īhuān [[Palma de Mallorca]].

In tepozohtli mecatlali nochintin āltepētl īpan Caxtillān, in tlahtocayotīc tōcachihualiztli RENFE tlanehchicoa cahuitl ipampa itepozcoahuān īca 250 km oc 300 km imanin. [[Tepozcōātl]] Alta Velocidad Española [[AVE]] (Caxtiltēcatl ahcohuelihuitl) aci canahpa āltepētl [[Paris]], [[Zurich]] ahnōzo [[Milano]], mecatlaliuh Caxtillān īca [[Europan]]. In matlatiloyān ihuic [[āltepētepozcōātl]] ca īpan [[Madrid]], [[Barcelona]], [[Bilbao]], [[Valencia]] īhuān [[Palma de Mallorca]]. Nō in āltepētepozcoatl Madrid quipiya 310 Km īc 616 000 000 tlācah īhuān āltepētepozcōatl Barcelona quipiya 115 km ic 480 000 000 tlācah.

Nīcan tlālpan quipiya 370 000 km ihuic chiyapopotic ohtli, inin matlatl tlaxitocac hueyiohtli, tlaxoxouhqui hueyiohtli, ochpantlaqui ohtli īhuān nexpanacatl tepozmalacaohtli. Caxtillān quipiya 13 200 km ihuic hueyiohtli atleh zan xitlapohua tlalohtli, āltepēohtli, ohcalli īhuān cuauhohtli.

Nohuican Caxtillān quipiya cenca cuālli apanohtli īca 53 acalquixohuayān patlac tlacatiyanco ipan [[Huēyātl Tlālnepantlah]] ihuan [[Ilhuicaātl Atlántico]], Acalquixohuayān Algeciras huelihuitl ipampa ahcopa pohualli ihuic panoni; acalquixohuayan Vigo occe tenyotica, noyuhqui acalquixohuayān Barcelona, acalquixohuayan Cadiz īhuān acalquixohuayan Palma de Gran Canaria.

==Chanehmatiliztli==
[[Īxiptli:Plaza de Castilla (Madrid) 06.jpg|thumb|150px|left|[[Madrid]]]]
[[Īxiptli:Barcelona in Parc Güell.JPG|thumb|150px|right|[[Barcelona]]]]
[[Īxiptli:Ciudad de las ciencias noche.JPG|thumb|150px|left|[[Valencia]]]]
[[Īxiptli:Torredelorotyteatrolamaestranza.JPG|thumb|150px|right|[[Sevilla]]]]

Caxtillan quipia 46.200.737 chanehqueh ipampa 1 ce metztli xihuitl [[2007]]. In tlalli icampa tlacatl ihuic 89,6 hab/km² nican, tlani tlein occequintin tlacatiyan Europan Tlapcopa. In tlalli ocachi chaneh, in atentli ihuan itzatlan Madrid altepetl. Caxtillan tlalli ce tlacatiyan quenin piya calpollacatl icampa macehualtica vascotecah, asturiatecah, catalantecah, [[Galicia|galiciatecah]], occe noihqui tlanemi ixachi tlacah occequintin tlacatiyan.

Tlalli ocachi ochantililli inemi in ompa atentli Hueyatl Tlalnepantla, Ilhuicaatl Atlantico ihuan atzatitlan altepetl Madrid, quipia tepitzin tlacah ipan altepemaitl, quemeh Ixtlahuatl La Mancha ahnozo tepehuahcan, tepehuahcan Cantabrico nozo Pirineo tepetlampa.

Nican altepetl ocachi ochantililloh altepenanyotl [[Madrid]] ica 6 954 583 chanehqueh, altepenanyotl [[Barcelona]] ica 3 327 872 chanehqueh, altepenanyotl [[Valencia]] ica 1 664 663 chanehqueh, altepenanyotl [[Sevilla]] ica 1 332 669 chanehqueh, altepenanyotl [[Málaga]] ica 1 099 004 chanehqueh, altepenanyotl [[Bilbao]] ica 949 939 chanehqueh, [[Oviedo]] ica 857 495 chanehqueh, [[Alicante]] ica 725 395 chanehqueh, [[Zaragoza]] ica 688 643 chanehqueh, [[Vigo]] ica 659 632 chanehqueh; icampa miyac chanehqueh. Hueyialtepetl nican Caxtillan, ce tlahtohcayotl quenin chantiah miacquintin chontalchanehqueh, tlen 20% ihuicpa occequin caxtiltlacatiliztli.

===Tlacanemitiliztli===
{{col-begin}}
{{col-2}}
Occequin caxtiltecah oneminih canahpa ([[Ixachitlan]] ihuan [[Europan]]), nahuatilo ipampa in tlein caxtiltecah chantiah ipan:
* {{ARG}} ica 255.200 caxtiltecah
* {{FRA}} ica 159.500 caxtiltecah
* {{VEN}} ica 119,500 caxtiltecah
* {{DEU}} ica 83,400 caxtiltecah
* {{CHE}} ica 71,700 caxtiltecah
* {{BRA}} ica 63,600 caxtiltecah
* {{MEX}} ica 52,200 caxtiltecah
* {{UK}} ica 44,700 caxtiltecah
* {{USA}} ica 45,300 caxtiltecah
* {{URY}} ica 40,700 caxtiltecah
{{col-2}}
Nican Caxtillan, ce tlahtohcayotl quenin chantiah miacquintin chontalchanehqueh:
* {{ROM}}, 728,900 rumaniatlacah
* {{MAR}}, 644,600 marruecostlacah
* {{ECU}}, 420,100 ecuadortlacah
* {{UK}}, 351,900 inglestlacah
* {{COL}}, 280,700 colombiatlacah
* {{BOL}}, 239,900 boliviatlacah
* {{DEU}}, 180,600 teutontlacah
* {{ARG}}, 139,700 argentinatlacah
* {{ITA}}, 157,400 italiatlacah
* {{BGR}}, 153,600 bulgariatlacah
{{col-end}}

===Tlahtolli===
[[Image:Llengües d'Espanya.svg|thumb|250px|Tlahtolli ipan Caxtillan]]
In ahcauhtlahtolli ipan [[Caxtillan]] ihuan occequintin tlahtohcayotl cemanahuac. Ocachi 450,000,000 chanehqueh tlahtoa inon tlahtolli in temopampa [[mandarintlahtolli]] ihuan [[anglotlahtolli]]. Nican tlacatiyan in achcauhtlahtōlli [[caxtillantlahtolli]], noihqui Caxtillan pia occequin inic ome tlahtolli.

In ompa Caxtillan pia occequintin tlahtolli quemeh [[catalantlahtolli]] ipan [[Catalonia]], Baleares (ahnozo mayorcatlahtolli) ihuan Cemaxcayotl Valencia (ahnozo valencianotlahtolli), ompa in [[galiciatlahtolli]] ipan [[Galicia]] ihuan cequintin tlalli ihuicpa León ihuan Zamora motenehua leonestlahtolli, in [[vascotlahtolli]] ipan in [[Vasco Tlacatiyan]] ihuan [[Navarra]] (cuaxochtia canahpa mictlampa ica Pirineo tepehuahcan) ihuan Teotlalli Aran occitantlahtolli in ompa Catalonia. Noihqui motlahtoa in [[asturiatlahtolli]] ipan Asturias (ahmotlazoyotl ic achcauhtlahtolli, yeceh ixmaqui itlamaniliz ihuan inetlacuitlahuiliz) in ompa León huan Zamora, in yuh aragontlahtolli mictlampa no Hueyialtepetl Huesca in ipan [[Aragón]] ihuan in [[extremaduratlahtolli]] ipan [[Extremadura]].

===Neltococayotl===
[[Īxiptli:Basílica de Santiago 02.JPG|thumb|150 px|Hueyiteocalli [[Santiago de Compostela]].]]

Huehuehcaxtiltecatl teoneltococayotl poliuhqui cenca iciuhcac catca ipampa [[catolicismo romano]], macehualtin ahmo oneltoqui mochololih canahpa ohuitepetitlan ihuan occequintin tlaihiyohuatilocqueh zanno ''Santo Oficio'' ([[Caxtillan Ahtlacayotl]]) in ompa [[Granada]] iudiocayotl huan mahomacayotl. Ihcuac caxtiltecah ompehua ma xicristiania canah macehualtzintin zan motlamati Catolico teoneltococayotl quemeh cristianoyōtl, matel in teōpixqueh tlamatizqiazqueh tlein ōyeyah occequintin cristianomeh itoca ''lutero tlalnetoqui'', ''ortodoxo tlalnetoqui'', ihuan inglaterratecatlalnetoqui.

Caxtillan ca ce tlacatiyan ixachi catolicocristianomeh [[Europan]]copa, in caxtiltecatl tlahtohcayotl ahmo inic ce neltococayotl. In xexeliuhca intlah teoneltococayotl tlacapachotiliztli ihuan iopacholiz in tetlamamaquiliztli inin tlacatlahtohcayotl omcauh ic, ihuan ayac catca ipan inin nahuatilli quin axcan. Ihtoquiztia in achcauhteotiliztli ipan caxtiltecatl tlahtohcayotl yezquia zan niman catolicoteonechicoliztli, ihuan [[Constitución de Cadiz]] ihto tlein ahocmo piya ixnamiquiliztli nicpampa occequintin.

Caxtillan quipia ce hueyiteocalco ompa Santiago de Compostela ipan Galicia, ipampa nenemi nican ce peregrino ahci ipan [[Santiago ohtli]] desde Gallia, Inglaterra ihuan Lusitania.

==Toltecayotl==
[[File:El Greco - The Burial of the Count of Orgazdetal1.jpg|thumb|400px|center|'''El entierro del conde Orgaz''' otlacuilo ipampa Murillo.]]

In [[caxtiltecayotl]], quimahuiliztilia in ompa Caxtillan, in tenyoh tlamantli in tlahtolli ihuan in macehuallotl. Caxtillan ce tlacatiyan ican mochi tlacuicuiliztli ipan Centlalticpac quihto Tlaquitcayotl ipan Tlachihuatlacayotl icampa UNESCO; ixquichi tlamatocac toltecayotl, yolizyoliztli ipan ahmo tlamatocac toltecayotl quemeh tlacualcayotl, macehualmihtotiztli, macehualtlahtolloliztli.

Ipan inon tlalpan ihuicpa huehueyi tlahcuilomeh quemen [[Velázquez]], [[El Greco]], occequin. Inin xiuhpan 1650, zanno ihcuac tlahchilohuaya ompa Caxtillān in iteuhcayo Don Bartolomé Estebán Murullo. Occepa xihuitl [[Pablo Picasso]] ihuan [[Salvador Dalí]].

Nican Caxtillan, itlachiuh cuacuauhmihtotiztli caxtillantlahtoltica ''Tauromaquía'', ce mihtotli itech tolontic atualtzacualoyan tlein imictih oquichcuacuahueh nicampa cē tlacatl tlamictiani motocayotia ''torero'', in ompa aitualtzacualoyan ahnozo ''Plaza de toros'', itlachiuh ''corridas de toros'' (motlalohualiztli cuacuahuemeh) ipan Las Ventas, [[Madrid]], La Maestranza, [[Sevilla]] ahnozo ''encierros'' (tlatzacualli) ipan Plaza Monumental in ompa [[Pamplona]].

Ipan Caxtillan, teopixqui nantzin [[Teresa de Ávila]] ihuan [[teopixqui]] [[Juan de la Cruz]] amoxtlacuiloqueh ihcuiloa ica Caxtillahtolli. Azozan [[Miguel de Cervantes]] amoxtlahcuiloh tlein ihcuiloa [[El Ingenioso Hidalgo Don Quixote de la Mancha]] quemeh inic ce amoxtli ipampa Caxtillantlahtolli. Azozan huehca xihuitl oquiamatlacuilo [[Benito Pérez Galdós]] ahnozo in xochicuicani [[Federico García Lorca]] ipan motocayotia [[Caxtillan Tlacatlahtocayotl]] xiuhpan 1940.

===Tlacualcayotl===
[[Īxiptli:Paella Marinara.JPG|thumb|180px|''Paella'' itech [[Valencia]].]]
Tlacatiyan Caxtillan ica ixachi tlacualli in ompa [[tlatetzauhtli]], [[neuctli]], [[paella]], [[pitzonacatl]], [[cuacuahueh|cuacuauhnacatl]], [[totolnacatl]]; [[caxtilllan chilli]], [[pitzonacacuitlaxcolli]], [[chiancaca]], [[chichihualayotl]], [[tlatezauhtli]], [[xocoqui]], in [[tlauhtli]], [[caxtillan tlaxcalli]], [[xocomecatl]] ica [[octli|tlapaloctli]], [[naranjaxocotl]] [[mazatexocotl]], [[granadaxocotl]], [[chiyacuilotl]], [[limonxocotl]] occequintin. Mazqui in macehuallacualli inic ce catca, ipehualiz ihuic axcan caxtillan in tlacualli oquichiuh arabiatepehuahcauh. Neuhqui, miaquintin tlacualcayotl motequitiltilia axcan tequitl itech achcauhtica nextamaliztli ic cintli, in tlacuallli tlamatiliztli ipan tlecuitl, la molienda ipan molcaxitl ihuan metlatl. Arabia oacicoh [[azafrán]], in ompa [[Teutontlalpan]] in [[texhuino]].

Nican tlalpan itlacua noihqui ''los churros'' ahnozo '''las tapas'', tzopelic neictlaxcalli in ompa ''confiterías'' ihuan ''chocolaterías''.

===Tlatzotzonaliztli===
[[Image:Santiago 4.JPG|thumb|180px|''Gaiteiros'' (ehuatlapitzatianih), ipan [[Galicia]].]]
Caxtiltecatl tlatzotzonaliztli ce hueyi ihuan cenca variada [[Europan]]copa, nican tlalpan quipiya nochi tlatzotzonalli tlein opano itechcopahuicpa [[Asia]], Africa Mictlampa ihuan Europan Tlahcopampa. In [[mecahuehuetl]] ce tlamantli tlatzotzonalo nican Caxtillan. In [[ehuatlapitzalli]] occe tlamantli tlatzotzonalo ipan [[Galicia]], [[Asturia]] ihuan [[León]], in ''catañuelas'' oquipiya ipan imihtotiliz in ompa Tlalyacatl Iberia.

Miaquintin cuicayotl cah inin tlacatiyan iuhquin [[rock]], [[pop]] nozo [[tlamantli]]. Hueyi [[tlacuicaliztli]] cateh [[Mecano]] ihuan [[Mägo de Oz]].

==== Hueyi [[cuicatiani]]h ====
* [[Juan Manuel Serrat]]
* [[Julio Iglesias]]
* [[Raphael]]
* [[Rocío Durcal]]
* [[Rocío Jurado]]
* [[Joselito]]

===Huehuetlatquicayotl===
[[Īxiptli:Cuenca CasasColgadas1.jpg|thumb|160px|[[Casas Colgadas]], en [[Cuenca (España)|Cuenca]].]]
[[Īxiptli:Alcázar de Segovia 1-7-07.JPG|thumb|160px|[[Alcázar de Segovia]].]]
[[Īxiptli:Monasterio de Suso (2).jpg|thumb|160px|[[Monasterio de San Millán de Suso|San Millán de Suso]] ([[La Rioja (España)|La Rioja]]).]]
[[Īxiptli:Arcoiris_en_el_Palmeral_de_Elche.jpg|thumb|160px|[[Palmeral de Elche]], en [[Provincia de Alicante|Alicante]].]]

* 1984 [[Parc Güell]], [[Palau Güell]] y [[Casa Milà]] ([[Barcelona]])
* 1984 [[Monasterio de El Escorial|Monasterio y Real Sitio de El Escorial]] ([[Cemāxcāyōtl Madrid|Madrid]])
* 1984 [[Catedral de Burgos]] ([[Burgos]])
* 1984 La [[Alhambra]], [[El Generalife]] y [[Albaicín]] ([[Granada]])
* 1984 [[Centro histórico de Córdoba]] ([[Córdoba (España)|Córdoba]]) 
* 1985 Monumentos de [[Oviedo]] y del Reino de Asturias ([[Asturias]])
* 1985 [[Cueva de Altamira]] ([[Cantabria]])
* 1985 [[Ciudad vieja de Segovia]] y su [[Acueducto de Segovia|Acueducto]] ([[Segovia]])
* 1985 [[Ciudad vieja de Santiago de Compostela]] ([[Provincia de La Coruña|La Coruña]]) 
* 1985 [[Ciudad vieja de Ávila]] e iglesias extra-muros ([[Ávila]])
* 1986, 2001 [[Arquitectura mudéjar de Aragón]] 
* 1986 [[Parque Nacional de Garajonay]], ([[La Gomera]])
* 1986 [[Ciudad vieja de Cáceres]] ([[Cáceres]]) 
* 1986 [[Ciudad histórica de Toledo]] ([[Toledo]]) 
* 1987 [[Catedral de Sevilla|Catedral]], [[Reales Alcázares de Sevilla|Reales Alcázares]] y [[Archivo de Indias de Sevilla]] ([[Sevilla]]) 
* 1988 [[Ciudad vieja de Salamanca]] ([[Salamanca]]) 
* 1991 [[Monasterio de Poblet]], ([[Provincia de Tarragona|Tarragona]])
* 1993 [[Conjunto arqueológico de Mérida]] ([[Provincia de Badajoz|Badajoz]]) 
* 1993 [[Monasterio de Guadalupe|El Real Monasterio de Santa María de Guadalupe]], ([[Provincia de Cáceres|Cáceres]])
* 1993 El [[Camino de Santiago]] de Compostela 
* 1994 [[Parque Nacional de Doñana]], ([[Provincia de Huelva|Huelva]])
* 1996 [[Ciudad histórica fortificada de Cuenca]] ([[Cuenca]]) 
* 1996 [[La Lonja de la seda de Valencia]] ([[Valencia]]) 
* 1997 [[Palacio de la Música Catalana]] y [[Hospital de Sant Pau]], en [[Barcelona]] (Barcelona) 
* 1997 [[Las Médulas]] ([[Provincia de León|León]]) 
* 1997 [[Monasterio de Yuso|Monasterios de San Millán de Yuso]] y de [[Monasterio de Suso|Suso]] ([[La Rioja (España)|La Rioja]])
* 1998 [[Arte rupestre del arco mediterráneo de la Península Ibérica|Arte rupestre del Arco Mediterráneo]] de la península Ibérica 
* 1998 Universidad y recinto histórico de [[Alcalá de Henares]], ([[Comunidad de Madrid|Madrid]]) 
* 1999 [[Ibiza (isla)|Ibiza]] ([[Islas Baleares]]), biodiversidad y cultura 
* 1999 [[San Cristóbal de La Laguna]], ([[Santa Cruz de Tenerife]])
* 2000 Sitio Arqueológico de [[Atapuerca]], ([[Provincia de Burgos|Burgos]])
* 2000 [[Palmeral de Elche]], ([[Provincia de Alicante|Alicante]])
* 2000 [[Misterio de Elche]], ([[Provincia de Alicante|Alicante]])
* 2000 Iglesias románicas catalanas del [[Valle de Bohí]], ([[Provincia de Lérida|Lérida]])
* 2000 [[Muralla romana de Lugo]] ([[Lugo]]) 
* 2000 [[Conjunto arqueológico de Tarragona]] ([[Tarragona]]) 
* 2001 [[Paisaje cultural de Aranjuez]], ([[Comunidad de Madrid|Madrid]])
* 2001 Construcciones, arte e historia de [[Aragón]]
* 2003 Ciudades de [[Baeza]] y [[Úbeda]], ([[Provincia de Jaén (España)|Jaén]])
* 2006 [[Puente Vizcaya]], [[Bilbao]] ([[Vizcaya]])

==Momotlacayotl==
[[Īxiptli:Spanish World Cup celebration.jpg|thumb|right|200 px|[[Xōtlachpatoliztli]] ipan [[World Cup 2010]].]]
In momotlacayotl ipan Caxtillan ca ipampa xopatoltiliztli (ihuicpa in xiuhpohualli XX), chiquiuhpatoliztli, omemalacaztli, tenis, mapatoltiliztli, ihuan momotlacayōtl itech tepozcuaitl. Axcan, Caxtillan, ce centlalticpac huelitini ica momotlacayotl, ihcuac tecuacan itechpahuic Olimpicayoh Mahuiltiliztli xiuhpan 1992 in ompa [[Barcelona]], otlacauh huel miyac imomotlalcayo ipampa tlacatiyan.

Caxtillan oquipiya cemanahuac tlamahuichihuanih ipan momotlacayotl quemeh: xopatiliztli, padel, mapatoltiliztli, hockey patines, amapatoltiliztli, acalpamitl, karate, judo, taekwondo, boxeo, tenis, atletismo, gimnasia, trial, enduro, triatlón, aquizaliztli, windsurf, golf, motociclismo, rally, ciclismo, ocachi axcan, Fórmula 1 ihuan quiquiuhpatoltiliztli.

* [[Image:Olympic flag.svg|50px]] Caxtillan ipan [[Olimpicayoh neahuiltiliztli]].
* [[Selección de atletismo de Caxtillan]]
* [[Selección de baloncesto de Caxtillan]]
* [[Selección de balonmano de Caxtillan]]
* [[Selección de béisbol de España]]
* [[Selección de fútbol de España]]
* [[Selección de fútbol sala de España]]
* [[Selección de hockey hierba de España]]
* [[Selección de rugby de España]]
* [[Selección de waterpolo de España]]
* [[Fútbol en España]], [[Liga española de fútbol]] y [[Copa del Rey de Fútbol|Copa del Rey]]
* [[Baloncesto en España]], [[Liga ACB]], [[Liga LEB]] y [[Copa del Rey de Baloncesto|Copa del Rey]]
* [[Balonmano en España]], [[Liga ASOBAL]], [[Copa del Rey de Balonmano|Copa del Rey]], [[Copa ASOBAL]]
* [[Ciclismo en España]] y [[Vuelta ciclista a España]]
* [[Tenis en España]]
* [[Voleibol en España]], [[Copa del Rey de Voleibol|Copa del Rey]]
* [[Béisbol en España]]
* [[Mundo del Motor en España]]

== Amoxtiliztli ==<!--Bibliografía-->
* ''Ediciones Trébol, ''Diccionario Enciclopédico Visual'' īpān caxtillahtōlli, ''Cargraphics S.A., otepoztlahcuiloc ipan [[Colombia]], 1997.'' 
* ''García Escamilla, Enrique, ''Historia de México'' (Mēxihco ītlahtōllotl), tlahcuilohua Nāhuatl īhuān {{es2}}, otepoztlahcuiloc ipan [[Calpōlli Tlahtōlōyān]], Plaza y Valdés Editores, [[1991]].''

<small>
:LOCKHART, James. ''The Nahuas After the Conquest: A Social and Cultural History of the Indians of Central Mexico, Sixteenth Through Eighteenth Centuries''. Stanford University Press, 1994. (nāhuatlahtōlli - inglatlahtōlli)
</small>

{{Tlahtolcaquiliztiloni}}

== {{links}} ==
{{wiktionary|Caxtillan}}
{{commons|Caxtillan}}
* [http://www.casareal.es Jefatura del Estado]
* [http://www.lamoncloa.es Presidencia del Gobierno de España]
* [http://www.congreso.es Cámara Legislativa de España]
* [http://www.constitucion.es Constitución española]
* [http://www.ine.es Instituto Nacional de Estadística]
* [http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuarios_mnu.htm Anuario Estadístico de España]
* [http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/rielcano/contenido?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/Elcano_es/Zonas_es/DT+32-2007 Principales multinacionales de España: una fuerza cada vez mayor en la economía], por William Chislett, en el [[Real Instituto Elcano]].
* [http://www.spain.info Web oficial del turismo en España]
* [http://go.hrw.com/atlas/span_htm/spain.htm Atlas de España]
* [http://www.embalses.net Estado de los Embalses de España]
* [http://www.javea-villas.org/espana/bandera.htm Historia de la bandera de España]
* [http://www.economist.com/media/pdf/QUALITY_OF_LIFE.pdf ''The Economist'' clasificación de países por calidad de vida (2005)] -10º (inglatlahtōlcopa)
* [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sp.html Estadísticas de España en el ''CIA World Factbook''] (inglatlahtōlcopa)
* [http://www.rsf.fr/article.php3?id_article=4116 Índice de libertad de prensa] - 29º sobre 139 países (inglatlahtōlcopa)
* [http://www.consul.cc/content/suchergebnis?ov=Spain Consulados para España] (inglatlahtōlcopa)

[[Neneuhcāyōtl:Caxtillan]]