Difference between revisions 488803 and 493798 on nahwiki

{{Kalpoltlahtolli|NHE2_NCH2_NHN2_NCI1_PPL2=Kena|NHE_name=Estadosonidos|NCH_name=Estados Unidos|NHN_name=Tlahtocayotl in Cepanca America|NCI_name=Tlacetililli Tlahtohcayotl Ixachitlan|PPL_name=Ejestadoj Senputzujtuk ipal America}}
{{Tlacatiyan (nci)
| Achcauhtocaitl               = Tlacetililli Tlahtohcayotl Ixachitlan
| Chantocaitl                  = United States of America
| Tocaitl                      = Tlacetililli Tlahtohcayotl Ixachitlan
| Pamitl                       = Flag of the United States.svg
| Chimalli                     = Great Seal of the United States (obverse).svg
| Tlalmachiyotl                = United States (orthographic projection).svg
| Tlacatiyancuicatl            = [[The Star-Spangled Banner]]
| Tlacatiyancuicatlahcuilolli  =  Star Spangled Banner instrumental.ogg
| Tecuacan                     = [[Washington D.C.]]
| Ancayotl                     = 19_26_N_99_08_W 19°26′M 99°08′C
| Hueyaltepetl                 = [[Altepetl Yancuic York]]
| Tecpantlahtolli              = [[Inglatlahtolli]], [[Caxtillantlahtolli]] ihuan 63 macehuallahtolli<sup>1</sup>
| Tenahuatiyotl                = Tlacatlahtohcayotl tlacatepacholiztli, tecpantlahtolli huan federal
| Tepachoani                   = Tlahtohcatlahtoani
| Tepachoani itoca             = [[Joe Biden]]
| Tlaquetzalli                 = [[Mexihco Tlācaxoxouhcāyōtl|Nequetzaliztli]]
| Tlaquetzalli tetl            = &nbsp;• Omopeuh <br />&nbsp;• Omotlami
| Tlaquetzalli iman            = Itech [[Tlacetililli Hueyitlahtohcayotl]]<br />[[4 Chicome metztli]], [[1776]]<br />[[3 chicnahui metztli]], [[1783]]
| Tlaixpayotl                  = 9 371 144
| Tlaixpayotl_tlatectli        = 4
| Tlaixpayotl_atl              = 2.2%
| Tlahtohcayotenco             = 3 117.9 km ica [[Canada]]; 960 km ica [[Mexihco]] ihuan 176 km ica [[Rusia]]
| Hueyatenco                   = 11 122 
| Nelihuahcapanca              = [[Denali]]
| Chanehqueh                   = 316 017 000
| Chanehqueh_tlatectli         = 11 
| Chanehqueh_pozahuacayotl     = 34,2
| PIB_nominal                  = USD $17 100 000 millones
| PIB_nominal_xihuitl          = 2009
| PIB_nominal_tlapohualli      = 14
| PIB_nominal_per_capita       = USD $ 54 111
| PIB                          = US$ 1 540 207 millones
| PIB_xihuitl                  = 2009
| PIB_tlapohualli              = 11
| PIB_per_capita               = US$ 14 336
| IDH                          = {{creciente}} 0,750<ref name="IDH">{{citeweb|author=PNUD| url= http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_ES_Complete.pdf  | título= "Informe sobre Desarrollo Humano 2010 Edición del Vigésimo Aniversario" |editor= hdr.undp.org |ubicación= [[Washington D. C.|Washington]], [[Estados Unidos]]|year = 4 de noviembre de 2010|language = caxtillāntlahtōlli | accessdate= 04/11/10|format= PDF}}</ref>
| IDH_xihuitl                  = 2010
| IDH_tlapohualli              = 56
| IDH_neneuhcayotl             = {{Ingreso|ingreso=pani}}
| Tomin                        = [[Dolar]] ($, <code>[[ISO 4217| USD]]</code>)
| Tlacatocaitl                 = Tlacetilillahtohcayocatl
| Cemanahuacahuitl             = [[UTC-5]] ixquichcauh [[UTC-10]]
| Cemanahuacahuitl_xopan       = [[UTC-4]] ixquichcauh [[UTC-10]]
| Matlatzalantli               = [[.us]]
| Tepozehecanonotzalli         = 1
| Tlahuilehecanonotzalli       = WAA-WZZ
| Tlaohuihcaihcuilolli         = 
| Olochcalpolli_ica            = [[Tlamaqui Pochtli Ixachitlān Mictlānco|TLCAN]], [[Tlacetilīlli Tlācatiyān|ONU]], [[Organización de los Estados Americanos|OEA]], [[Organización para la Cooperación y el Desarrollo Económico|OCDE]], [[Cooperación Económica del Asia-Pacífico|APEC]], [[Ētetl olōlli|G3]]
| Toquiliztequitl              = 
| Toquiliztequitl1             = No existe declaratoria constitucional de lengua oficial. La Ley General de Derechos Lingüísticos de los Pueblos Indígenas señala que todas las lenguas indígenas que se hablen son lenguas nacionales e igualmente válidas en todo el territorio nacional.
| Toquiliztequitl2             = Toquiliztequitl: FMI.
}}
'''Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān''' nozo '''Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl''' ({{en2}} ''United States of America''; {{es2}} ''Estados Unidos de América;'' tzalaqui ''ᏌᏊᎢᏳᎾᎵᏍᏔᏅᏍᎦᏚᎩ ᎾᎿ ᎠᎺᏰᏟ'') ce [[tlacatiyan]]copa in ompa [[Ixachitlan]] Mictlampa. [[Washington, D.C.]] Tlacetililli Tlahtohcayotl i[[tecuacan]].

Cuaxochtia canahpa mictlampa ica [[Canada]] ihuan [[Cececpan mictlampa]], canahpa icalaquiyampa no [[Pacífico ailhuicatl]], canahpa iquizayampa [[Atlántico ailhuicatl]], in iyuhquin canahpa tlapcopa [[Ayollohco Mexihco]], ihuan canahpa huiztlampa [[Mexihco]] tlalli.

== Tlaltocaitl ==<!--Toponimia/Toponymy-->
Xiuhpan 1507, alemantecatl cartógrafo [[Martin Waldseemüller]] otlachihua ce itlalmachiyo ipan yehuatl motenehua in tlalpan itech Hemisferio occidental «America», tenyocopa ica italiatecatl cartógrafo Americo Vespucio. Auh inon cemantoc tlalli quitoznequi ipampa mexihcah in [[Ixachitlan]] ahnozo Anahuac.

== Tlalcemanahuayotl ==<!--Geografía/Geography-->
[[Īxiptli:United States-CIA WFB Map.png|300px|thumb|left|Tlacetililli Tlahtohcayotl Ixachitlan.]]

In Tlacetililli Tlahtohcayotl quimpiyah miaquintin tlalhuaqueh ica 48 tlahtohcayotl. Cuaxochtia canahpa mictlampa ica [[Canada]] ihuan [[Cececpan mictlampa]], canahpa icalaquitlampa no [[Ártico ailhuicatl]], ihuan canahpa iquizayampa [[Atlántico ailhuicatl]], in iuhquin canahpa tlapcopa [[Ayollohco Mexihco]], ihuan canahpa huiztlampa ica [[Mexihco]]. [[Alaska]] ihuan [[ailhuicatl Pacífico]] icampa [[Tlalhuactli Hawaii]], ([[Hawaii]], [[Niihau]], [[Kauai]], [[Oahu]], [[Maui]], [[Lanai]], [[Molokai]] ihuan [[Kahoolawe]]).

In tepetl ocachi hueyic nozo cuauhtic<ref>Quihtoznequi ''alto''</ref> [[Denali]] ompa [[Alaska]] ihuan inic ome ocachi hueyic nican [[Tlalpantli|tlalli]] Tlacetililli Tlahtohcayotl in [[Mount Albert]] huan [[Colorado]] ipan ''Rocky Mountains'' in ompa Tlacetililli Tlahtohcayotl Ixachitlan, occe tepetl quemeh [[Mount Shasta]] ipan Sierra Nevada [[California]]co. In tepeyohtic sistema [[tepetlah Sierra Nevada]], [[tepetlah Apalache]], [[tepetlah Rockies]] occequin. In [[atoyatl]] ocachi huehca [[Mississipi]], occequin atoyatl quemeh [[Rio Grande]], [[Hudson]], [[Pecos]] ihuan [[Atoyatl Colorado]].

===Yolcatiliztli=== <!--Fauna-->
Yolcameh in ompa Tlacetililli Tlahtohcayotl Ixachitlan, in totomeh in [[iztacuauhtli]], [[tzopilotl]], [[centzontli]], [[canauhtli]], [[ehecatotolli]], [[zolin]], [[huehxolotl]], [[cuauhchochopitli]], [[huitzilin]] ahnozo yolcameh quemeh in [[temazatl]], [[mazatl]], [[tlacaxolotl]], [[tlacamayeh]], [[mapachtli]], [[coyochichi]], [[miztli]], [[techalotl]], [[cozamatl]], [[ayotochtli]], [[amiztli]], [[huezacotl]], [[tochtli]], [[ahuitzotl]], [[ocomiztli]] ihuan [[cipactli]], in [[cuechcoatl]], [[cueyatl]], [[tamazolin]], [[coatl]], [[azcatl]], [[papalotl]], [[pipiyolli]], [[zayolin]], [[colotl]], [[xicohtli]], [[chapolin]], occequintin.

Nican tlacatiyan cah occequin yolcameh ihuicpa [[Europan]] quemeh in [[cahuayoh]], [[cuacuahueh]], [[pitzotl]], [[Ichcatl (yolcatl)|ichcatl]] occequintin.

==Tlahtollotl==<!--Historia-->
[[Īxiptli:Mesa verde cliff palace close.jpg|thumb|left|[[Mesa Verde]] (Xiuhtic Acopechtli), [[Colorado]]]]
Īpan [[1619]] {{10caña}} xihuitl, acicih mictlampā inic cēmeh tliliuhque cacatzatlācah ōmpa [[Africa]], in aquique quinhualitquicih in [[Inglatlālpan|inglatēcah]].

Īpan [[1776]] {{1ped}} xihuitl, [[George Washington]] quintepozmecāyōtoma in īhuīcpa [[Inglatlālpan]] mochīntīn inglatēcah inīn Yancuīc Tlālticpac. Iuh inīn xiuhpan ōmotlācatili mictlampa Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān. 4 Tlachicōnti xihuitl 1776 inic ome hueyitlahtocayoh nahuatiloyan ica tlaixpanyotl ihuic 13 inglaltepetlalpan in aquin oxihcuiloh huatilililamatl itemaquixtiliz. Tel yeceh oquipiaya ce tlacuepaliztli canahpa 1788 ihcuac nahualilli ocuep in ipan nahuatililamoxtli ihuicpa Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl.

Īpan [[1819]] {{2caña}} xihuitl, Caxtillān quinamaquiltia īchānehquehuān Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl, īcecniquizaliz in ītōcā Itlālmāitl [[Florida]] (''Xōchiyocān'').

[[Texas|Texacah]] chānehqueh māltepētlaliah īhuān quichihuiliah yāōyōtl in mēxihcah inīc Texapan. In Álamo, īpan [[San Antonio, Texan|San Antonio]] ōpēuh in yāōyōtl īca inglaixachitēcah auh momaquixtizque in īhuīcpa [[Mēxihco]].

Īpan [[1846]] {{3conejo}} xihuitl, Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl quinyāōchīhua īca īhuān Mēxihco quintlatlalochtia Texas, [[Yancuīc Mēxihco]], [[California]] īhuān occē mēxihcatl tlahcotoncāyōtl.

[[Īxiptli:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|left|200px|Ixiptlayotl [[John Trumbull]] motenehua ''Declaración de la Independencia''.]]

Īpan [[1898]] {{3conejo}} xihuitl, Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl quinyaochihua īca [[Caxtillān]] īhuān quintlatlalochtia [[Copan]], [[Necuiltōnolācalquīxōhuayān]] īhuān [[Filipinas]]. 

Īpan [[1929]] {{8casa}} xihuitl, In huetzquiliztli Wall Street tecomoni inīn cē tomintic cocoliztli tlein ōquipix īcazaneliz in ōmpa Cēmtlālticpac.

Inīn xiuhpan [[1945]] {{11casa}}, Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān tlanelti īahuachuaz xittontlayonqui in ōmpa Alamogordo, [[Yancuīc Mēxihco]].

Inīn xiuhpan [[1963]] {{3caña}}, quimictiah īpan āltepētl [[Dallas, Texas|Dallas]], [[John F. Kennedy]], huēyi itlahtōcātzin Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān.

Īpan [[1969]] {{9casa}} xihuitl, in tlācatl acito ixquichca in [[Mētztli]]. {{USAgent2}}tl cītlaltepozacalteyacanqui in ītōcā [[Neil Anstrong]], in āquin achtopan ōquizca īhuān occequīntīn tlācah in īhuīcpa inīn [[Tlālticpactli]], ōtemoc īhuīc icitlāltepozacaltzin īhuān onehnen īpan Metztli.

Īpan [[1991]] {{5caña}} xihuitl, [[George Bush]], huēyi tlahtoāni ōmpa Tlacetilīlli Tlahtohcāyōc, quiyāōchīhua [[Saddam Hussein]], Huēyi ītlahtōcāuh Iraquiyān īhuān quipōloa [[Āltepētl Bagdad]].

In īpan [[2001]] {{2ped}} xihuitl, Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl macehua cē yāōyōtl temamauhtini, ōquipix cē islamcalpōlli Al-Qaeda, otlamalehuali īpampa motenehua [[Usāmah bin Ladīn]]. In [[Tlachiucnāuhti 11]], [[2001]] huetzi īca ōme [[tepoztōtōtl]] in cōātin huēyicaltin in ōmpa [[Āltepētl Yancuīc York]] (''New York City'') īhuān occē yāōcalli motōcāyōtia In Mācuīltlatehuilcalco Yāōcalli (''The Pentagon'').

In īpan [[2003]] {{4conejo}} xihuitl, Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl ōmopēuh īhuān in Temaquixtilizyāōyōtl canahpa ōtetōcāc in yāōyōtl ihcuāc catca ōquimmatic teōmahomatlācah īhuīcpa tlācatiyān [[Afgantlālpan]] īhuān [[Irac]], ihto quemeh tlahtōlpēhualiztli islamyaoteizahuiyōtl.

== Tepacholiztli ==

== Tequitiliztli == <!--Economía-->
[[Īxiptli:USCurrency Federal Reserve.jpg|thumb|right|150px|[[Dollar]], ce tomin huelitini ipan Centlalticpac.]]

In Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl quipiya ce tlacenelōlli tecuacanayotic tlein xihxicuinti huel miyac yoliztlamantli, ce tlani maxtlatl ihuan pani tēyōcoyaliztli. Icopa Fondo Monetario internacional, in PIB nican Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl ca $ 17 billones ihuan nemītiā 25% ipan in tlamantli bruto mundial. In TTI in hueyic tēixittani icopa centlalticpac ihuan inic yei tēhuītiani, Canada, Māxihco, Teutontlālpan, China ihuan [[Xapon]] ihueyic techpocah ihuan ītēicniuhuān.

Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān cenca huellalpac ipan in centlalticpac ihuan Ixachitlanco. Ipeucayo tequiyotica inemiltia itech tlayococancopa tepoztlachihualtic, palizcayotic, pahnamacac, tepozmalacatic, tlacualhuetzililli, tlahuiltic tlamantli, ihuan tepoztlatquitl. 

Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl tequiyōtl tequipanoa īhuīc tlaquixtilli tlalpixcayotl īca inic cē ichcapixcayotl, nōiyuhqui inic ōme tequipanolli piya cē ācalquīxōhuayān ītequipanoliz in ōmpa [[Los Ángeles]] ihuan [[Chicago]]. In [[Ford]], in [[Chrysler]], in [[Dodge]], in tepozmalacatl otlachihualoh ipan Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān ipampa huaznenqui tlachihualotiliztli.

Inic ce pixcayotl in ompa Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān, huēyi tequipanolli in tlalpixcayōtl īhuīcpa [[xocomecatl]], tlacintli, ichcatl, tlalcamohtli, mazatexocotl, mazaxocotl, xochipalxocotl, acecexocotl, nōhuān pitzopixcayōtl, cahuayōhpixcayōtl, cuacuahuehpixcayōtl, ichcapixcayotl, pipiyolpixcayōtl, īnōmpan coyonimatiliztli tlaquixtilli teconalli, tlīltepoztli, amochitl, temētztli ihuan Iztāctepoztli.

==Chanehmatiliztli== <!--Demografía-->
===Huēyi āltepētl=== <!--Grandes ciudades-->

===Tlācanemitiliztli===<!--Migración/Migration-->
Nicān Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān, cē tlahtohcāyōtl quenīn chantiah miaquīntīn chōntalchānehqueh:

* {{DEU}}, 50,000,000 teutontēcah
* {{MEX}}, 33,000,000 mēxihcah
* {{UK}}, 10,000,000 britantēcah
* {{ITA}}, 186,500 italtēcah
* {{TUR}}, 165,000 turquitēcah
* {{FRA}}, 116,400 francitēcah

== Tequichihualiztli == <!--Arte-->
[[Īxiptli:Motherhood and apple pie.jpg|thumb|200px|USA Tōltēcayōtl.]]
[[Īxiptli:PB050006.JPG|thumb|200px|[[Hollywood]] in īxiptlayōliztli tecuācān, ōmpa [[California]].]]

{| {{fichabonita}}
|+ '''Ilhuitōnalli'''
! Fecha !! Nāhuatlahtōlli !! In tocāitl nicān
|- 
| 1 de enero
| [[Año Nuevo]]
| ''New Year's Day''
|- 
| 3<sup>er</sup> lunes de enero
| [[Martin Luther King|Natalicio&nbsp;de&nbsp;Martin&nbsp;Luther&nbsp;King]]
| ''Martin Luther King, Jr. Day''
|-
| 3<sup>er</sup>&nbsp;lunes&nbsp;de&nbsp;febrero
| [[Día de los Presidentes]]
| ''Presidents Day''
|-
| 2º domingo de mayo
| [[Día de la Madre]]
| ''Mother's Day''
|-
| Último lunes de mayo
| [[Día de la Recordación]]
| ''Memorial Day''
|-
| 3<sup>er</sup>&nbsp;domingo&nbsp;de&nbsp;junio
| [[Día del Padre]]
| ''Father's Day''
|-
| 4 de julio
| [[Día de la Independencia de los Estados Unidos|Día de la Independencia]]
| ''Independence&nbsp;Day''
|- 
| 1<sup>er</sup>&nbsp;lunes&nbsp;de&nbsp;septiembre
| [[Labor Day|Día del Trabajo]]
| ''Labor Day''
|- 
| 2° lunes de octubre
| [[Día de la Raza]]
| ''Columbus Day''
|- 
| 31 de octubre
| [[Halloween|Nahualyohualilhuitl]]
| ''Halloween''
|- 
| 11 de noviembre
| [[Día de los Veteranos]]
| ''Veterans' Day''
|- 
| 4°&nbsp;jueves&nbsp;de&nbsp;noviembre
| [[Día de Acción de Gracias|Día&nbsp;de&nbsp;Acción&nbsp;de&nbsp;Gracias]]
| ''Thanksgiving''
|- 
| 25 de diciembre
| [[Tlācatilizilhuitl]]
| ''Christmas''
|}

==== Hueyi [[cuicani]]meh ====
{{col-begin}}
{{col-2}}
* [[Johnny Cash]]
* [[Madonna Ciccone]]
* [[Neil Diamond]]
* [[Bob Dylan]]
* [[Donna Summer|LaDonna Gaines]]
* [[Michael Jackson]]
{{col-2}}
* [[Cyndi Lauper]]
* [[Barry Manilow]]
* [[Elvis Presley]]
* [[Frank Sinatra]]
* [[Rod Stewart]]
* [[Barry White]]
{{col-end}}

=== Momotlacayotl ===
[[Īxiptli:2006 Pro Bowl tackle.jpg|thumb|right|200px|Ixachitēcatl neicxitapayolhuiliztli.]]

In necēpanicnēliztli Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl ompan Olimpicayoh Neāhuiltiliztli cah huelitica macheh nochintin ilhuichiihualiztli. Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl otlachiuh in Olimpicayoh Mahuiltiliztli ipan [[Los Ángeles 1984]] īhuān [[Atlanta 1996]].

Ahzoquen inic yei ahcān itechcopa inin tlacatiyan tlachihua momotlaliztli īpan cē momotlacalpolli nozo momotlaltic tēcayelohualiztli ica ocachi 200 000 momotlachihualoyān īhuān 2 400 momotlatic calpollotl.

Cecnipa in tlacetilīllahtohcāyōtēcatl Tlahtōlōyān Neicxitapayolhuiliztli (USSF) quipiya ocachi 26 000 calpōllotl īca 6 000 000 chanehqueh motocayotia noyuhqui in calpollotl ocachi tlapohualtic ipan centlalticpac. In tlacetilīllahtohcāyōtēcatl tlaihittalli [[neicxitapayolhuiliztli]] otlaniuh ōme centlalticpac tlahuantli (xiuhpan 1954, 1974 ihuan 1990), ihuan yei Ixachitlāntlahuantli (1976, 1980 ihuan 1996) ihuan nicān oquitlachiuh ōme cemanahuac tlahuantli in xiuhpan 1974 īhuān 2006.

* [[Īxiptli:Olympic flag.svg|50px]] Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl īpan [[Olimpicayoh neāhuiltiliztli]].

== Ixiptlayolli ==

== No xiquitta ==
* [[Ixachitlan Mictlampa]]

== Amoxtiliztli ==
* ''García Escamilla, Enrique, ''Historia de México'' (Mēxihco ītlahtōlloh), tlahcuilohua Nāhuatl īhuān {{es2}} , otepoztlahcuiloc ipan [[Mēxihco Tēcuācān]], Plaza y Valdés Editores, [[1991]].''

==Tlahtolcaquiliztiloni==

== {{links}} ==
{{Tlacetililli Tlahtohcayotl}}

[[Neneuhcāyōtl:Hueyi tlahcuilolli]]
[[Neneuhcāyōtl:Tlacetililli Tlahtohcayotl]]delete}}