Revision 372673 of "Nāhuatlahtōlli" on nahwiki

{{Nemachiyōtīlli:Cuallahcuilōlli}}

{{Tlahtōlli
| tōcāitl                = Nāhuatlahtōlli
| īxiptli                = Nahuatl dialects map.png
| īxipmachiyōtl          = In nāhuatlahtōlli īpan in Ānāhuac: {{tlahcuilōliztli|#bea3be|vertical=0}}huehcāuh {{tlahcuilōliztli|#ffffff|border=1px solid #000000|vertical=0}}āxcan
| īxiptli2               = Mapa de lenguas de México + 100 000.png
| īxipmachiyōtl2         = {{tlahcuilōliztli|#d3aaaa|border=1px solid #AAAAAA|vertical=0}}Nāhuatlahtōlli
| motlahtoā_īpan         = [[Mēxihco]], [[Cōzcatlān]], [[Cuauhtēmallān]], [[Nicānāhuac]] īhuān [[Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl]]
| tlahtohcāyōtl          = [[Tlahtohcāyōtl Mēxihco]], [[Puebla]], [[Guerrero]], [[Hidalgo]], [[Veracruz]], [[Huāxyacac]], [[Durango]], [[Morelos]], [[Calpōlli Tlahtōlōyān]], [[Tlaxcallān]], [[San Luis Potosí]], [[Michhuahcān]], [[Xālīxco]], īhuān occē.
| tlahtohqueh            = {{MEX}} 1,600,000<br />{{USA}} 200,000<br />{{SLV}} 200<br />{{GTM}} 80 
| h1 = -
| h2 = -
| tlatēctli=''No en los 100 mayores''
| cenyeliztli            = [[Yutanāhuatlahtōlli]]<br />
&nbsp;[[Yutanāhuatlahtōlli huitztlāmpa]]<br />
&nbsp;&nbsp;Nāhuatl panixeliuhcāyōtl<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Nāhuatlahtōlli'''<br />
| tlahcuilōlli           = latinmachiyōtlahtōltecpantiliztli<br />huehcāuh īca in [[mēxihcatl tlahcuilōlli]]
| agencia                = ayāc
| 639-1                  = ayāc
| 639-2                  = nah
| 639-3                  = nah
}}

In '''Nāhuatlahtōlli'''{{IPA|[naː.wat͡ɬaʔˈtoːlli]}}, '''nāhuatl''' nō '''mēxihtlahtōlli''', ītōca cē [[tlahtōlli]] tlein motlahtoa īpan [[Mēxihco]], nō inīn [[Huiquipedia]] ītlahtōl ca. Cē [[yutanāhuatlahtōlli]] ca, tlein motlahtōa īpan [[Mēxihco]] īhuān [[Tlahco Ixachitlān]]. Ōquiz īpan in [[mācuīlpōhualxihuitl VII]]. Īca in [[tōltēcayōtl]] tlazohualiztli īxquich ītlamiyān in [[mācuīlpōhualxihuitl X]] īpan in [[Huehcāuh Ānāhuac]], in nāhuatlahtōlli ōhuēix īpan occē ānāhuactlahtōlli īxquichca ōmocuep īpan tāchcāuhtlahtōlli huēyicān in Ānāhuac tlālli, tāchcāuhca īpan in tēpēhualli āltepētl īc in [[Mēxihcatlahtohcāyōtl]] īpan in [[mācuīlpōhualxihuitl XIII]] īxquichca in caxtiltēcah ōquīxpolohqueh īpan in 13 de agosto de [[1521]].

In nāhuatlahtōlli ōpeuh tlahtohquih īca in caxtiltēcah īnhuāllāliz īpan in cematoc tlālli, īnāhuac in [[caxtillāntlahtōlli]] iuhqui yancuīc āchcāuh tlahtōlli īpan in  Ānāhuac; tēl, in europanēcah, ōtlatequitilih in nāhuatlahtōlli īpampa in teōpixqueh ōtēpeuhqueh in tlācah, quimamah in nāhuatlahtōlli cānin tlein āchtopa ahmo motlahtōā nāhuatlāhtōlli.

In nāhuatlahtōlli ca in nicān tlahtōlli īca in ocachi tlahtohquih īpan Mēxihco, īca īxquichca 1,500,000; mochi ōntlahtōleh īca in caxtillāntlahtōlli. Motlahtoā īpan in Mictlāmpa Mēxihco īxquichca Tlahco Ixachitlān.

== Tlahtōllōtl ==

Ahmo ticmatih ihcuāc [[yutatlahtōlli|Yuta]] mopēuh motlahtoa, tēl hueliz ōmpa īhuīcpa 5,000 [[xihuitl]] ōmotlahto inic cēmeh Nāhuatlahtōl. Āuh quilmach Nāhuatl īnāntlahtōl Uteh.

Nāhuatl neneuhcāyōtia [[Yutanāhuatlahtōlli|Yutanāhuapan]] auh in achi ōmotlahtoh tlahtōlli cah īc cē huēyi mācēhualolōlli Mēxihco. Nō huēyi motequitīltilia [[Mācuīlpōhualxihuitl 17|Mācuīlpōhualxiuhpan 17]] īhuān [[Mācuīlpōhualxihuitl 18|18]] iuhqui [[lingua franca]] [[Ixachitlān]]. Nāhuatlahtohqueh ōacicoh [[Tepētzallāntli Mēxihco]] circa [[Mācuīlpōhualxihuitl 5]], auh [[Mēxihco Tenōchtitlan|mēxihcah]] circa [[Mācuīlpōhualxihuitl 13]].

== Tlahcuilōlli ==

[[Caxtillāncāuhpan]], aztēcah [[Tlahcuilōlli]] īxiptlahtōltica catcah; tēl ōmochīhuahua inīn tlahcuiloa mecayōtl cahua. auh ahmo ōquihuelītic quihcuiloa cēntetl tlahtōlli.

[[Caxtillān|Caxtiltēcah]] ōquitēquitiltīli [[latinmachiyōtlahtōltecpantiliztli]] ic tlahcuiloa miaquīntīn [[xōchicuīcatl]]. Miaquīntīn huēyi tlahtōlāmoxtin (iuh Molina ī''Vocabulario'' īpan [[1571]]) īhuān netlahtōlmachitiliztechcopa (quilmach [[Horacio Carochi]] ī ''Arte de la lengua mexicana con declaración de los adverbios della'' īpan [[1645]] in achi cualli) catcah ōhcuiloqueh inīn mecayōcopa. Carochi ōquintēquitiltili ēyi [[chicāuhtlahtōl]] īmecayōpan: [[huēiyac chicāuhtlahtōl|huēiyac]], [[Yahualchicāuhtlahtōl|yahualli]] īhuān [[Ōpōchchicāuhtlahtōl|ōpōchtli]]. Inic cē quihtoa huēiyac /[[a]]/, /[[e]]/, /[[i]]/ nozo /[[o]]/ quēmeh /[[ā]]/, /[[ē]]/, /[[ī]]/ īhuān /[[ō]]/. Ōnto, yēto, quihtoah ''saltillo''. Huelīti nō mohcuiloa quēmeh /[[h]]/.

{| class="wikitable" style="text-align: center"
|+ Nāhuamachiyōtlahtōltecpantiliztli
! Mihtoa
| {{IPA|a}} || {{IPA|aː}} || {{IPA|t͡ʃ}} || {{IPA|e}} || {{IPA|eː}} || {{IPA|ʔ}} || {{IPA|i}} || {{IPA|iː}} || {{IPA|k}} || {{IPA|kʷ}} || {{IPA|l}} || {{IPA|m}} || {{IPA|n}} || {{IPA|o}} || {{IPA|oː}} || {{IPA|p}} || {{IPA|t}} || {{IPA|t͡ɬ}} ||{{IPA|t͡s}} || {{IPA|w}} || {{IPA|ʃ}} || {{IPA|j}} || {{IPA|s}}
|-
!Carochi
| a || ā || ch || e || ē || `,^ || i || ī || c, qu || cu, uc || l || m || n || o || ō || p || t || tl || tz || hu, uh || x || y || c, ç , z
|-
!Molina
| a || a || ch || e || e || h<ref name="h">Īpan cequintin tlahtōlli iuhqui ''ihiyotl'' (ihīyōtl), ''ehecatl'' (ehēcatl) īhuān occē, tēl ahmo īpan miec occē iuhqui ''chane'' (chāneh) ahnozo ''mexicatl'' (mēxihcatl).</ref> || i || i, y || c, qu || cu, uc || l || m || n || o || o,u || p || t || tl || tz || hu, u, uh || x || y || c, ç , z
|-
!Andrews, Karttunen, Launey <br />(Huiquipedia)
| a || ā || ch || e || ē || h || i || ī || c, qu || cu, uc || l || m || n || o || ō || p || t || tl || tz || hu, uh || x || y || c, z
|-
!Siméon
| a || a || ch || e || e || h<ref name="h"/> || i || i || c, qu || cu, uc || l || m || n || o || o, u || p || t || tl || tz || hu, u, uh || x || i, y || c , ç, z
|-
!Occē
| a || ā || c || e || ē || h || i || ī || k || ku, uk || l || m || n || o || ō || p || t || tl || tz || w || x || y || z
|-
!SEP
| a ||  || ch || e ||  || ',j || i ||  || k || kw || l || m || n || o ||  || p || t || tl || ts || w || x || y || s
|}

== Occequīntīn tlahtōlpan ==

{{main|Nāhuatlahtōlli īpan in caxtillāntlahtōlli}}
[[Caxtillāntlahtōlli]] quintēquitiltīlia miaquīntīn nāhuatlahtōlli. Miaquīntīn īntōcā yancuīc tlamantin īhuīc [[Europan]]. Occequīntīn, quēmeh [[Inglatlahtōlli]] nō quimpiyah Nāhuatlahtōl iniuhquin ''chocolate'' ([[xocolātl]]), ''tomato'' ([[xītomatl]]) īhuān ''avocado'' ([[āhuacatl]])

Mēxihco, miaquīntīn mochi tōnalli tlahtōl ōmochīuh nāhuatl-caxtillāntlahtōlli cētilizpampa:

:''achiote, aguacate, ajolote, amate, atole, axolotl, ayate, cacahuate, camote, capulín, chapopote, chayote, chicle, chile, chipotle, chocolate, cuate, comal, copal, coyote, ejote, elote, epazote, escuincle, guacamole, guajolote, huipil, huitlacoche, hule, jícama, jícara, jitomate, malacate, mecate, metate, metlapil, mezcal, mezquite, milpa, mitote, molcajete, mole, nopal, ocelote, ocote, olote, papalote, pepenar, petate, peyote, pinole, popote, pozole, quetzal, tamal, tianguis, tlacuache, tomate, zacate, zapote, zopilote''

== Nāhuatlahtōlli ==

[[Īxiptli:Nahuatl in Mexico.svg|250px|thumb|Nāhuatlahtohqueh īpan Mēxihco]]
[[Īxiptli:Map-Nahualt in Mexico.png|thumb|250px|Nāhuatlahtoh Tlālcapan]]

'''Nāhuatlahtōlli''' cenyeliztli (nah)
*Tlahco nāhuatlahtōlli (nhn)
*Tlahco Cuextēcapan nāhuatlahtōlli (nch)
*Tlahco Puebla nāhuatlahtōlli (ncx)
*Pillahtōlli (nci)
*Cōātepēc nāhuatlahtōlli (naz)
*Durango nāhuatlahtōlli (nln)
*Tlāpcopa Cuextēcapan nāhuatlahtōlli (nhe)
*Guerrero nāhuatlahtōlli (ngu)
*Puebla ītepētlah nāhuatlahtōlli (azz)
*Huāxcalehcān nāhuatlahtōlli (nhq)
*Istmo Coxolihācac nāhuatlahtōlli (nhk)
*Istmo Mecayāpan īhuān Tatahuīcāpan (nhx)
*Istmo Pachāpan nāhuatlahtōlli (nhp)
*Michhuahcān nāhuatlahtōlli (ncl)
*Morelos nāhuatlahtōlli (nhm)
*Mictlāmpa Huāxyacac nāhuatlahtōlli (nhy)
*Mictlāmpa Puebla (ncj)
*Ōmetepēc nāhuatlahtōlli (nht)
*Āhuīlizāpan nāhuatlahtōlli (nlv)
*Santa María la Alta nāhuatlahtōlli (nhz)
*Tlīltepētl nāhuatlahtōlli (nsu)
*Huitztlāntlāpcopa Puebla nāhuatlahtōlli (npl)
*Tabasco nāhuatlahtōlli (nhc)
*Temazcaltepēc nāhuatlahtōlli (nhv)
*Teteltzinco nāhuatlahtōlli (nhg)
*Tlamacazāpan nāhuatlahtōlli (nuz)
*Cihuātlāmpa Cuextēcapan nāhuatlahtōlli (nhw)
*Zacatlān Āhuacatlān Tepētzintlān nāhuatlahtōlli (nhi)
* '''[[Pīpillahtōlli]]''' (ppl)

== Netlahtolmachtiloni ==

=== Caquiztilizmatiliztli ===

In pillahtōlli īhuān achi mochintin in ahmo neneuhqui nāhuatlahtōlli mopalēhuia in ''tozquinehnehuiliztli'' (consonantes) in iuh ca:

{| class="wikitable" style="text-align: center"
! !! Ōntēnyōtl !! Coronal !! Copactli !! Copactzaccāyōtl !! Tēncopactzaccāyōtl !! Glotal
|-
! Ohtlāzani
| p{{IPA|p}} || t{{IPA|t}} || || c,qu-{{IPA|k}} || cu-,-uc{{IPA|kʷ}} || h{{IPA|ʔ}}
|-
! Tlachichiquilo
| || || tz{{IPA|t͡s}} tl{{IPA|t͡ɬ}} || ch{{IPA|t͡ʃ}} ||  || 
|-
! Tlachichiquini
| || c,z{{IPA|s}} || x{{IPA|ʃ}} || || || 
|-
! Tlaahxītia
| || l{{IPA|l}} || y{{IPA|j}} || || hu-,-uh{{IPA|w}} || 
|-
! Yacayōtl
| m{{IPA|m}} || n{{IPA|n}} || ||  ||  || 
|}

In nāhuatlahtōlli piya nāhui ''huēyac tozquiyōtl'' (vocal larga) īhuān nāhui ''titichtic'' (corta) ahnozo ''ahmo huēyac'' (breve), in iuh ca:

{| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; margin: 0.5em 1em 0.5em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;"
| colspan="1" | &nbsp; || colspan="2" | īxpan || colspan="2" | yōllōtl || colspan="2" | icampa
|-
| colspan="1" | &nbsp; || huēyac|| ahmo huēyac || huēyac || ahmo huēyac || huēyac|| ahmo huēyac 
|-
| rowspan="1" | pani|| ī{{IPA|iː}} || i{{IPA|i}} ||  ||  ||  || 
|-
| rowspan="1" | nepantlahtli || ē{{IPA|eː}}|| e{{IPA|e}} ||  ||  || ō{{IPA|oː}} || o{{IPA|o}}  
|-
| rowspan="1" | tlani||  ||  || ā{{IPA|aː}} || a{{IPA|a}}  ||  ||
|-
|}

=== In tlahtōlli ===
[[Īxiptli:Napis w nahuatl.JPG|200px|thumb|right|Nahuatlahtolli oihcuiloc, ipan Teotihuacan.]]

In tāchcāuhtica in nāhuatlahtōlli ītlahtōl ōmotizntih īxquich in [[achto yutanāhuatlahtōlli]]. Momati tlein in nāhuatlācah ōahcihqueh in [[Ānāhuac]] īxquich in xihuitl 500 z. C. ōquinpetōnilihqueh tlahtōltica occē tlācah. In īpampa inīn in ahmo yutanāhuatlahtōlli ōhuāllah in [[tlacuīltīllahtōlli]] īxcquich huehauhtlahtōlli yēppa-nāhuatlahtōlli.

Achi mochi in nāhuatlahtōlli ītlahtol yutanāhuatl ca, tēl oncah tlahtōlli īca tzintliztli occē tlahtōlpan iuhqui in [[michhuahcatlahtōlli]] iuhqui: ''caltzontzin'' īhuān ''tzintzon'';  in [[totōnacapantlahtōlli]]: ''chichi'' .Cequi ''afijos'' īhuān tlahtōliuhquiyōtl huelitizquia quipiya [[otompametlahtōlli]] tzintiliztli, iuhqui in ''artículo definido'' "''in''" īhuān in ''sufijos'' ''-tzin'' īhuān ''tōn'' in ōme cah īpan in [[otontlahtōlli]].

Zatepan huāllāzqueh in caxtiltēcah miac [[caxtillāntlahtōlli]] ōmocalaquih in nāhuatlahtōlli tāchāuhca yancuīc tlamantli iuhqui yōlcayōtl: ''caballo''>''[[cahuāyoh]]'', ''Castilla''>''[[caxtil]]'', ''pato(s)''>''patox''; xōchihcuāllōtl īhuān tlacuāllōtl: ''[[ciruela]]'', ''[[granada]]'', ''higo(s)''>''[[hicox]]'', ''[[lima]]'', ''limón''>''[[limōnxocotl|limōn]]'', ''[[manzana]]'', ''[[membrillo]]'', ''vino''>''[[huino]]'', ''[[tocino]]''; tlamanyōtl: ''hacha'', ''cuchillo'', ''mesa'', ''taza'', ''candela'', ''camisa''>''[[camisahtli]]'', ''[[mantilla]]''; tēpachōliztli: ''gobernador'', ''alcalde'', ''regidor'' (ahnozo ''lexitol''), ''fiscal'', ''virrey'' (ahnozo ''visurey''); occē: ''firma'', ''peso'', ''tomín''>''[[tomīn]]'', ''interrogatorio''>''telocatolio'', ''imagen''>''magen''; īhuān miac tlācatl, tlācatiyān īhuān āltepētl īntōca.

Nō miac [[latintlahtōlli]] ōmocalaquih in nāhuatlahtōlli in teōmatilizzōtl iuhqui: ''anĭma''>''[[animan]]'', ''altāre''>''altar'', ''angĕlus''>''ángel''>''[[angel]]'', ''crux''>''cruz'' (ahnozo ''[[coloz]]''), ''deus''>''[[dios]]'', ''missa''>''[[misa]]'', ''christiānus''>''[[cristiano]]''; occē: ''oryza''>''[[orizatl]]'', ''camox''>''gamuza''>''[[camoza]]'' īhuān occē.

Occē tlahtōlli ōmocalaqui in nāhuatlāhtōlli iuhqui in [[franciatlahtōlli]] ''maison''>''meson'' īpal in caxtillāntlahtōlli. Nō oncah cē [[xapontlahtōlli]]: 刀(''katana'')>''[[catana]]''.

==Occequīntīn macehuallahtōlcopa==
* {{nln}} : [[nawat]]
* {{ngu}} : [[nawatl]]
* {{nch}} : [[nawatl]]
* {{nhy}} : [[nauatl]]
* {{ncj}} : [[nawâtl]]
* {{ncl}} : [[nawal]]
* {{nhm}} : [[nauatl]]
* {{nhv}} : [[nauatl]]
* {{nhn}} : [[nahuatl]]

== Nō xiquitta ==

* [[Caxtillāntlahtōlli īpan in nāhuatlahtōlli]]

{{Tlahtōlcaquiliztilōni}}

== Āmoxtli ==
<div class="noprint" style="clear: right; border: solid #aaa 1px; margin: 0 0 1em 1em; font-size: 90%; background: #f9f9f9; width: 260px; padding: 4px; spacing: 0px; text-align: left; float: right;">
<div style="float: left;">[[Image:Wiktionary-logo-nah.svg|50px|none|Wiktionary]]</div>
<div style="margin-left: 60px;">'''[[wikt:nāhuatlahtōlli|Nāhuatlahtōlli]]''' - [[wikt:nah:|Huiquitlahtōltecpantiliztli]]</div></div>
* Molina, Alonso de. ''Vocabulario En Lengua Mexicana y Castellana''. [[1571]][http://web.mac.com/idiez/iWeb/macehualli/Research_files/mc001r-020v.pdf]
* Arenas, Pedro de. ''Vocabulario manual de las lenguas castellana y mexicana''. [[1611]] Tepoztlatlahcuilōlli: [[Mēxihco]], [[1982]]
* Garibay, Angel Ma., ''Llave del Náhuatl''. Porrúa, México, [1940] 1999.
* Kartunnen, Frances, Apéndice: ''Mowentike Chalman/Los Peregrinos de Chalma de Jean Charlot'', Renvall Institute, Universidad de Helsinki.
* [http://mexica.ohui.net/ Aprende Nahuatl]
* Sullivan, Thelma D, ''Compendio de la Gramática Náhuatl'', Universidad Nacional Autónoma de México, [1976] 1992.
* Terrence Kaufman: "The history of the Nawa language group from the earliest times to the sixteenth century: some initial results", 2001 [http://www.albany.edu/anthro/maldp/Nawa.pdf]

{{Featured|nl}}

[[Neneuhcāyōtl:Nāhuatlahtōlli]]
[[Neneuhcāyōtl:Yutanāhuatlahtōlli]]
[[Neneuhcāyōtl:Mēxihco ītlahtōlhuān]]

{{Destacado|nl}}

[[hu:Navatl nyelv]]
[[uz:Atstek tili]]