Difference between revisions 325727 and 336017 on newiki

{| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border: 1px solid; margin-left: 1em"
|+ '''डाक्टर राजेन्द्र प्रसाद'''
! bgcolor="#efefef" colspan="2" | [[चित्र:Rajendra Prasad portrait.jpg|200px]]
|-
! जन्मतिथी:
| 3 दिसम्बर, [[1884]]
|-
! निधन:
| 28 फरवरी, [[1963]]
|-
! जन्मस्थान:
| [[जीरादेई]], [[बिहार (भारत)|बिहार]]
|-
! पत्नी:
| राजवंशी देवी
|-
! bgcolor="#efefef" colspan="2" | [[भारतका राष्ट्रपति]]
|-
! राष्ट्रपति क्रम:
| पहिला राष्ट्रपति
|-
! पदभार ग्रहण:
| [[26 जनवरी]] [[1950]]
|-
! सेवामुक्ति:
| [[13 मे]]   [[1962]]
|-
! पूर्ववर्ती:
| कुनै छैन ([[भारतको गवर्नर जनरल]],
|-
|
| [[राजाजी]]का अधीन)
|-
! उत्तराधिकारी:
| [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]
|}

'''डाक्टर राजेन्द्र प्रसाद''' ([[3 दिसम्बर]], [[1884]] - [[28 फरवरी]], [[1963]]) [[भारत]]का प्रथम [[राष्ट्रपति]] थिए। ती [[भारतीय स्वाधीनता आन्दोलन]]का प्रमुख नेताहरुूमा देखि थिए एवं [[भारतीय राष्ट्रीिय कांग्रेस]]का अध्यक्षका रूपमा एक प्रमुख भूमिका निभाई थियो। उनले [[भारतीय संविधान]]का निर्माणमा पनि आफ्नो प्रमुख योगदान दिएको थियो जसको परिणति [[२६ जनवरी]] [[१९५०]]लाई [[भारत]]का एक [[गणतन्त्र]]का रुूपमा भएको थियो। [[राष्ट्रपति]] हुनको अतिरिक्त उनले स्वाधीन भारतमा केन्द्रीय मंत्रीका रुूपमा पनि केही समयका लागि काम गरेको थियो। पूरा देशमा अत्यन्त लोकप्रिय हुनको कारण तिनलाई ''राजेन्द्र बाबू'' वा "देशरत्न" कहकर पुकारिन्थ्यो।

== पूर्वज ==
बाबू राजेन्द्र प्रसादका पूर्वज मूलरुूपले कुआँगाउँ, अमोढ़ा ([[उत्तर प्रदेश]])का निवासी थिए। यो एक [[कायस्थ]] परिवार थियो। केही कायस्थ परिवार यस स्थानलाई छोड़ेर [[बलिया]] जा बसे थिए। केही परिवारहरुूलाई बलिया पनि रास छैन आया, ती वहाँदेखि बिहारका जिल्ला [[सारन]]का एक गाउँ [[जीरादेई]]मा आ बसे थिए। यी परिवारहरुूमा केही शिक्षित मानिस पनि थिए। यिनैं परिवारहरुूमा राजेन्द्र प्रसादका पूर्वजहरुूको पनि परिवार पनि थियो। जीरादेईका नजिीक नैं एक सानो सी रियासत थियो - [[हथुआ]]। राजेन्द्र बाबूका दादा पढ़े-लिखे थिए, अतः तिनलाई हथुआ रियासतको दीवानी मिल्यो पच्चीस-तीस सालहरुूसम्म ती त्यस रियासतका दीवान रहे। उनले स्वयं पनि केही जमीन खरीद लिए थियो। राजेन्द्र बाबूका पिता श्री महादेव सहाय यस जमींदारीको देखभाल गरिन्थ्यो। राजेन्द्र प्रसाद जीका चाचा श्री जगदेव सहाय पनि घरमा नैं रहेर जमींदारीको काम देखन्थे। जगदेव सहाय जीको आफ्नो कुनै सन्तान थिएन। आफ्नो पाँच भाई-बहनहरुूमा ती सबैभन्दा साना थिए, यस कारण पूरा परिवारमा सबका प्यारे थिए।

तिनको चाचाका कुनै सन्तान थिएन, यस कारण ती राजेन्द्र प्रसादलाई आफ्नो पुत्रको भान्ति नैं समझन्थे। दादा, पिता र चाचाका लाड़-प्यारमा नैं राजेन्द्र बाबूको पालन-पोषण भयो। दादी र सामान्याको पनि उनमा पूर्ण प्रेम बरसन्थ्यो।

बचपनमा राजेन्द्र बाबू चाँड़ै सो जान्थे र सुबह चाँड़ै उठ जाँदै, त मांलाई पनि जगा लिया गर्दै र फेरि तिनलाई सोने छैन देते। अतः मां पनि तिनलाई प्रभाती सुनाती, रामायण र महाभारतको कथाहरुू र भजन, कीर्तन आदि सुनातीं।

== प्रारम्भिक जीवन ==
राजेन्द्र बाबूको जन्म [[बिहार]] [[प्रान्त]]का [[सीवान]] जिल्लाहरुूमा [[जीरादेई]] नामक गाँवमा ३ दिसम्बर १८८४लाई भएको थियो। तिनको पिता [[श्री महादेव सहाय]] [[संस्कृत]] एवं [[फारसी]]का विद्वान थिए एवं तिनको माता [[श्रीमति कमलेश्वरी देवी]] एक धर्मपरायण महिला थियो। पाँच वर्षको उम्रमा नैं राजेन्द्र बाबूले एक [[मौलवी]] साहबदेखि [[फारसी]]मा शिक्षा शुरू गरे। त्यसको पछि ती आफ्नो प्रारम्भिक शिक्षाका लागि [[छपरा]]का जिल्ला स्कूल गए। राजहरुूद्र बाबूको विवाह त्यस समयको परिपाटीका अनुसार बाल्य कालमा ही, लगभग 13 वर्षको उम्रमा, राजवंशी देवीदेखि भयो। विवाहका पछि पनि उनले [[पटना]]का [[टीका घोष अकादमी]]देखि आफ्नो पढाई जारी रखी। तिनको वैवाहिक जीवन धेरै सुखी रह्यो र त्यो भन्दा तिनको अध्ययन अथवा अन्य कार्यहरुूमा कुनै रुकावट छैन पड़ी।

तर ती जल्द नैं जिल्ला स्कूल छपरा चले गये र त्यहींदेखि 18 वर्षको उम्रमा उनले [[कोलकाता विश्वविद्यालय]]को प्रवेश परीक्षा दिए त्यस प्रवेश परीक्षामा तिनलाई प्रथम स्थान प्राप्त भएको थियो। 1902मा उनले [[कोलकाता]]का प्रसिद्ध [[प्रेसिडेन्सी कलेज]]मा दाखिला लिए तिनको प्रतिभाले [[गोपाल कृष्ण गोखले]] तथा ''बिहार-विभूति'' डॉक्टर [[अनुग्रह नारायण सिन्हा]] जस्तै विद्वानहरुूको ध्यान आफ्नोतर्फ आकर्षित गरे। 1915मा उनले स्वर्ण पदका साथ विधि परास्नातक (एलएलएम)को परीक्षा नजिीकको र पछि लका क्षेत्रमा नैं उनले डॉक्टरेटको उपाधि पनि हासिल गरे राजेन्द्र बाबू कानूनको आफ्नो पढाईको अभ्यास [[भागलपुर]], [[बिहार]]मा गरे गरिन्थ्यो।

== नेपाली एवं भारतीय भाषा-प्रेम ==
यद्यपि राजहरुूद्र बाबूको पढ़ाई फारसी र उर्दूदेखि शुरु भएको थियो तथापि वी। ए.मा उनले [[नेपाली]]  ले लिए थियो। ती अंग्रेजी, नेपाली, उर्दू, फ़ारसी तथा [[बंगाली भाषा]] र साहित्यदेखि पूरा परिचित तथा यी भाषाहरुूमा ती सरलतादेखि प्रभावकारी व्याख्यान पनि दे सकन्थे। [[गुजराती]]को व्यावहारिक ज्ञान पनि तिनलाई थियो। एम। एल। परीक्षाका लागि हिन्दू कानूनको उनले संस्कृत ग्रन्थहरुूदेखि नैं अध्ययन गरेको थियो। [[नेपाली]]का प्रति तिनको प्रेम अगाध थियो। नेपाली पत्र-पत्रिकाहरुू जस्तै भारतमित्र, भारतोदय, कमला आदिमा तिनको लेख छपन्थे। तिनको निबंध सुरुचिपूर्ण तथा प्रभावकारी हुन्थे। 1912 ई.मा जब [[अखिल भारतीय साहित्य सम्मेलन]]को अधिवेशन [[कोलकाता|कलकत्ते]]मा भएको थियो तब स्वागतकारिणी समितिका ती प्रधान मंत्री थिए। 1920 ई.मा जब [[अखिल भारतीय नेपाली साहित्य सम्मेलन]]को 10वाँ अधिवेशन [[पटना|पटने]]मा भएको थियो तब पनि ती प्रधान मंत्री थिए। 1923 ई.मा जब सम्मेलनको अधिवेशन [[कोकोनाडा]]मा हुने थियो तब ती त्यसको अध्यक्ष मनोनीत भएका थिएमा रुग्णताका कारण ती त्यसमा उपस्थित न होबाट। तिनको भाषण श्री [[जमनालाल बजाज]]ले पढ़ा थियो। 1926 ई.मा ती बिहार प्रदेशीय नेपाली साहित्य सम्मेलनका र 1927 ई.मा उत्तर प्रदेशीय नेपाली साहित्य सम्मेलनका सभापति थिए। नेपालीमा यिनको [[आत्मकथा]] ठूलो प्रसिद्ध पुस्तक छ। अंग्रेजीमा पनि इन्होंने केही पुस्तकहरुू लिखी छन्। इन्होंने नेपालीका 'देश' र अंग्रेजीका 'पटना ल वीकली'को पनि संपादन गरेको थियो।

== स्वतन्त्रता आन्दोलनका बेला ==
[[भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन]]मा तिनको पदार्पण वक़ीलका रूपमा आफ्नो कैरियरको शुरुआत गर्दै नैं भएको थियो। [[चम्पारण सत्याग्रह|चम्पारण]]मा [[गाँधीजी]]ले एक तथ्य अन्वेषण समूह पठाईे जाँदै समय उनीसित आफ्नो स्वयंसेवकहरुूका साथ आउने अनुरोध गरेको थियो। राजेन्द्र बाबू [[महात्मा गाँधी]]को निष्ठा, समर्पण एवं साहससित धेरै प्रभावित भए र 1921मा उनले [[कोलकाता विश्वविद्यालय]]का सीनेटरको पदत्याग गरिदिए। गाँधीजीले जब विदेशी संस्थाहरुूका बहिष्कारको अपीलको थियो त उनले आफ्नो पुत्र [[मृत्युंजय प्रसाद]], जो एक अत्यन्त मेधावी छात्र थिए, तिनलाई [[कोलकाता विश्वविद्यालय]]देखि हटाएर [[बिहार विद्यापीठ]]मा दाखिल गराए। उनले "सर्चलाईट" र "देश" जस्ता पत्रिकाहरुूमा यस विषयमा धेरै लेख लिखे थिए र यी अखबारहरुूका लागि प्राय ती धन जुटाउने काम पनि गरिन्थ्यो। 1914मा [[बिहार]] र [[बंगाल]]मा आयो [[बाढ]]मा उनले पर्याप्त बढचढ गर्न सेवा-कार्य गरेको थियो। [[बिहार]]का 1934का [[भूकंप]]का समय राजेन्द्र बाबू कारावासमा थिए। जेलदेखि दुइ वर्षमा छूटनेका पश्चात ती भूकंप पीड़ितहरुूका लागि धन जुटाउनमा तन-मनदेखि जुट गये र उनले वायसरायका जुटाये धन-राशिदेखि कहीं अधिक आफ्नो व्यक्तिगत प्रयासहरुूदेखि जमा गरे। [[सिंध]] र [[क्वेटा]]का भूकंपका समय पनि उनले धेरै राहत-शिविरहरुूको इंतजाम आफ्नो हाथहरुूमा लिया थियो। 

1934मा ती [[भारतीय राष्ट्रीिय कांग्रेस]]का [[मुंबई]] अधिवेशनमा अध्यक्ष चुनिए। [[नेताजी सुभाषचन्द्र बोस]]का अध्यक्ष पददेखि त्यागपत्र दिनमा कांग्रेस अध्यक्षको पदभार उनले एक पल्ट पुन: 1939मा संभाला थियो।

भारतका स्वतन्त्र हुनको पछि संविधान लागू भएमा उनले देशका पहिला राष्ट्रपतिको पदभार संभाला। राष्ट्रपतिका तौरमा उनले कहिले पनि आफ्नो संवैधानिक अधिकारहरुूमा [[प्रधानमंत्री]] वा कांग्रेसलाई दखलअंदाजीको मौका छैन दिए र सधैं स्वतन्त्र रुूपले कार्य गर्दैरहे। [[हिन्दू अधिनियम]] पारित गर्दै समय उनले पर्याप्त कड़ा रूख अपनाए थियो। राष्ट्रपतिका रूपमा उनले धेरै यस्ता दृष्टान्त छोड़े जो पछि तिनको परवर्तिहरुूका लागि मिसालका तौरमा काम गर्दै रहियो। 

[[भारतीय संविधान]]का लागू हुनाले एक दिन पहिला 25 जनवरी 1950  मा तिनको बहन [[भगवती देवी]]को निधन भयो, तर ती भारतीय गणराज्यका स्थापनाको रस्मका पछि नैं [[दाह संस्कार]]मा भाग लिने गये। 12 वर्षहरुूसम्म राषट्रपतिका रूपमा कार्य गर्नका पश्चात उनले 1962मा आफ्नो अवकाशको घोषणा गरे पछिका दिनहरुूमा तिनलाई [[भारत सरकार]] द्वारा दिए जाने सर्वोच्च नागरिक सम्मान [[भारत रत्न]]देखि नवाज़िएको छ।

== सरलता ==
राजहरुूद्र बाबूको वेशभूषा ठूलो सरल थियो। तिनको चेहरिया मोहरिया थाहा छैन लाग्थ्यो कि ती इतने प्रतिभासम्पन्न र उच्च व्यक्तित्वभएका सज्जन छन्। हेर्नमा ती सामान्य कुन ान जस्तै लाग्थे।

जस्तो [[इलाहाबाद विश्वविद्यालय]] द्वारा तिनलाई डाक्टर अव लाको सम्मानित उपाधि प्रदान गर्दै समय भनिएको था- 'बाबू राजहरुूद्रप्रसादले आफ्नो जीवनमा सरल, नि:स्वार्थ र निस्व सेवाको ज्वलंत उदाहरण प्रस्तुत गरेकोछ। जब वकीलका व्यवसायमा चरम उत्कर्षको उपलब्धि टाड़ा छैन बचेर रहेको थियो, यी राष्ट्रीिय कार्यका लागि आह्वान मिल्यो र उनले व्यक्तिगत भावी उन्नतिको सबै संभावनाहरुूलाई त्यागकर गाँवहरुूमा गरीबहरुू तथा दीन कृषकहरुूका बीच काम गर्नु स्वीकार गरे'। [[सरोजिनी नायडू]]ले लिखा थियो, 'तिनको असाधारण प्रतिभा, तिनको स्वभावको अनौठो माधुर्य, तिनको चरित्रको विशालता र अति त्यागका गुणले शायद तिनलाई हाम्रो सबै नेताहरुू भन्दा अधिक व्यापक र व्यक्तिगत रुूपले प्रिय बनाएको दिएकोछ। गाँधी जीका निकटतम शिष्हरुूमा तिनको त्यही स्थान छ जो ईसा मसीहका निकट सहरुूट जॉनको थियो।'

== विरासत ==
सितंबर 1962मा अवकाश ग्रहण गर्दै नैं तिनकी पत्नी राजवंशी देवीको निधन भयो। मृत्युका एक महिना पहिला आफ्नो पतिलाई सम्बोधित पत्रमा राजवंशी देवीले लिखा थियो, "मलाई लाग्दछ मेरो अन्त निकट छ, केही गर्ने शक्तिको अन्त, संपूर्ण अस्तित्वको अन्त"। राम, राम, राम शब्दहरुूका उच्चारणका साथ तिनको अन्त [[28 फरवरी]] [[1963]]लाई [[पटना]]का [[सदाक़त आश्रम]] आश्रममा भयो। 

तिनको वंशावलीलाई जीवित राख्ने कार्य तिनको परपौत्र [[अशोक जाहन्वी प्रसाद]] गर्न रहेका हुन्। ती पेशेदेखि एक अन्तर्राष्ट्रिय ख्याति-प्राप्त [[वैज्ञानिक]] एवं [[मनोचिकित्सक]] छन् र उनले [[बाई-पोलर डिसाअर्डर]]को चिकित्सामा [[लीथियम]]का सुरक्षित विकल्पका रूपमा [[सोडियम वैलप्रोरेट]]को खोजको थियो। श्री प्रसाद प्रतिष्ठित [[अमेरिकन अकैडमी अफ आर्ट्स ऐंड साईंस]]का सदस्य पनि छन्। 

उनले आफ्नो [[आत्मकथा]] (१९४६)का अतिरिक्त धेरै पुस्तकहरुू पनि लिखी जसमा [[बापूका कदमहरुू मा]] (१९५४), [[इंडिया डिवाइडेड]] (१९४६), [[सत्याग्रह ऐट चंपारण]] (१९२२), गांधीजीको देन, भारतीय संस्कृति, मलीको अर्थशास्त्र इत्यादि उल्लेखनीय छन्।

== भारत रत्न ==

सन 1962मा अवकाश प्राप्त गर्नमा राष्ट्रले तिनलाई "भारत रत्‍न"को सर्वश्रेष्ठ उपाधिदेखि सम्मानित गरे। यो त्यस पुत्रका लागि कृतज्ञताको प्रतीक थियो जसले आफ्नो आत्माको आवाज़ सुनेर आधी शताब्दीसम्म आफ्नो मातृभूमिको सेवाको थियो।

== निधन ==

आफ्नो जीवनका आख़िरी महिना बितानका लागि उनले पटनाका निकट सदाकत आश्रम चुना। यहाँमा 28 फ़रवरी 1963मा तिनको जीवनको कथा समाप्त भएको छ। यो कथा थियो श्रेष्ठ भारतीय मूल्यहरुू र परम्पराको चट्टान सदृश्य आदर्सहरुू गरे हमको इनमा गर्व छ र यी सदा राष्ट्रलाई प्रेरणा दे्दै रह्नेछ्न्।

== बाह्य सूत्र ==
{{commonscat|Rajendra Prasad|{{PAGENAME}}}}
⏎
⏎
* [http://presidentofindia.nic.in/formerpresidents.html भारतका पूर्व राष्ट्रपति: राजेन्द्र प्रसाद]
* [http://www.indiatogether.org/people/rajendra_prasad.htm राजेन्द्र प्रसादको   जीवन-चरित]
* [http://www.congresssandesh.com/AICC/history/presidents/dr_rajendra_prasad.htm कांग्रेस पार्टी: राजेन्द्र प्रसाद]
* [http://rss.bih.nic.in/rss_drp_life_events.htm Major Events of Dr। Rajendra Prasad] (राजेन्द्र स्मृति संग्रहालय)

{{भारतका राष्ट्रपति}}
{{भारत रत्न सम्मानित}}

[[श्रेणी:व्यक्तिगत जीवन]]
[[श्रेणी:भारतका राष्ट्रपति]]