Difference between revisions 432375 and 434042 on newiki

{{ढाँचा:सुधार नभए एक महिनापछि हटाइने लेखहरू}}
{{Infobox Indian Jurisdictions
|native_name = इलाहाबाद
|other_name   = प्रयाग
|skyline = On the banks of New Yamuna bridge, Allahabad.jpg
|skyline_caption = नया यमुना पुल, इलाहाबाद
|latd = 25.45
|longd = 81.85
(contracted; show full) हो। यसलाई 'तीर्थराज' (तीर्थहरूको राजा) पनि भनिन्छ। हिन्दू धर्मग्रन्थोंमा वर्णित प्रयाग स्थल पवित्रतम नदी [[गंगा नदी|गंगा]] र [[यमुना नदी|यमुना]]को [[संगम]]मा स्थित छ। यहीं [[सरस्वती नदी]] गुप्त रूपबाट संगममा मिल्दछ, अतः यसलाई '''त्रिवेणी संगम''' भनिन्छ, जहां प्रत्येक बारह वर्षमा [[कुम्भ मेला]] लाग्दछ।<ref>http://www.allahabad.nic.in/</ref>

इलाहाबादमा धेरै महत्त्वपूर्ण राज्य सरकारको कार्यालय स्थित छ, जस्तो [[इलाहाबाद उच्च अदालत]], महालेखा परिक्षक (एजी ऑफ
़िस), उत्तर प्रदेश राज्य लोक सेवा आयोग (पी.एस.सी), राज्य पुलिस मुख्यालय, [[उत्तर मध्य रेलवे (भारत)|उत्तर मध्य रेलवे]] मुख्यालय, [[केन्द्रीय माध्यमिक शिक्षा बोर्ड]]को क्षेत्रीय कार्यालय एवं उत्तर प्रदेश [[माध्यमिक शिक्षा परिषद, उत्तर प्रदेश|माध्यमिक शिक्षा परिषद]] कार्यालय।
 
(contracted; show full)

==भूगोल==
[[चित्र:Allahabad_surroundings.png|thumb|300px|इलाहाबादको निकटवर्ती क्षेत्र]]
इलाहाबादको भौगोलिक स्थिति {{Coord|25.45|N|81.84|E|}} [[उत्तर प्रदेश]]को दक्षिणी भागमा ९८&nbsp;मीटर (३२२&nbsp;फ
़ीट)मा [[गंगा नदी|गंगा]] र [[यमुना नदी|यमुना]] नदिहरूकोको संगममा स्थित छ। यो क्षेत्र प्राचीन वत्स देश भनिन्थ्यो। यसको दक्षिण-पूर्वमा [[बुंदेलखंड]] क्षेत्र छ, उत्तर एवं उत्तर-पूर्वमा [[अवध]] क्षेत्र एवं यसको पश्चिममा निचला [[दोआब]] क्षेत्र। इलाहाबाद भौगोलिक एवं संस्कृतिक दृष्टि, दुबैबाट नै महत्त्वपूर्ण रहेको छ। गंगा-जमुनी दोआब क्षेत्रको खास भागमा स्थित यो यमुना नदीको अंतिम गन्तब्य हो। दुई नदिहरूकोको बीचको दोआब भूमि शेष दोआब क्षेत्रको सरह नै उपजाउ तर कम नुनिलो छ, जो [[गेहूं]]को खेतीको लागी उपयुक्त हुदछ। जिल्ला(contracted; show full)तमा जनसंक्याको अनुसार ३२ औं स्थानमा आउदछ। <ref>[http://www.citymayors.com/gratis/indian_cities.html सिटीमेयरमा इलाहाबादको जनसंख्या]</ref> इलाहाबादको क्षेत्रफल लगभग {{convert|70|km2|abbr=on}}<ref name=mca>[http://allahabadnagarnigam.in/english/about_nagarnigam_allahabad.htm इलाहाबाद नगर निगमको जालस्थलमा ]</ref> छ र यो [[समुद्रको सतहबाट ऊंचाई|सागर सतह बाट {{convert|98|m|abbr=on}} ऊंचाईमा स्थित छ। 

[[हिन्दी]]-भाषी इलाहाबादको बोली [[अवधी भाषा|अवधी]] हो, जबकी अधिकांश सहरी क्षेत्रमा [[खड
़ी बोली]] नै बोलिन्छ। जिल्लाको पूर्वी गैर-दोआबी क्षेत्रमा प्रायः [[बघेली भाषा|बघेली]] बोलीको प्रचलन छ। 

इलाहाबादमा सबै प्रधान धर्म मान्ने मानिसहरू बस्छन। यहां [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]] कुल जनसंख्याको ८५% र मुस्लिम ११% छ। यसको अलावा [[सिख]], [[ईसाई]] एवं [[बुद्ध धर्म|बौद्ध]] धर्मालम्बीको पनि सानो संख्या छ। 
==जलवायु==

{{जलवायु सारणी|इलाहाबाद
|8.7|23.6|19
|11.2|27.2|16
(contracted; show full)
इलाहाबाद [[गंगा नदी|गंगा]]-[[यमुना नदी|यमुना]] नदिहरूको संगममा स्थित हो। यसलाई एक भू-स्थित प्रायद्वीप रूपमा देख्न सकिन्छ जसलाई तीन तिरबाट नदिहरूले घेरिएको छ एवं मात्र एका तर्फ नै मुख्य भूमिसंग जोडिएको छ। यस कारण ही सहरको भित्र र बाहिर बढदो यातायात यतयात हेतु अनेक पुलहरूद्वारा गंगा व यमुना नदिहरूको पारी जान्छन। 

इलाहाबादको शहरी क्षेत्र तीन भागहरू एं वर्गीकृत गर्न सकिन्छ: चौक , कटरा '''पुरानो सहर''' जो सहरको आर्थिक केन्द्र रहेको छ। यो सहरको सबभन्दा घना क्षेत्र हो, जहां भीड
़-भाड़ भएको सड़क यातायात र बाजारहरूको कां दिन्छ। '''नया सहर''' जो '''सिविल लाइंस''' क्षेत्रको निकट स्थित छ; ब्रिटिश कालमा स्थापित गरिएको थियो। यो राम्ररी सुनियोजित क्षेत्र ग्रिड-आयरन रोड पैटर्नमा बनेको छ, जसमा अतिरिक्त कर्णरेखीय सड़कें यसलाई दक्ष बनाउछ। हो अपेक्षाकृत कम घनत्व भएको क्षेत्र हो जसको मार्गहरूमा वृक्षोंको लाईन छ। यहां प्रधान शैक्षिक संस्थान, उच्च न्यायालय, उत्तर प्रदेश लोक सेवा आयोग कार्यालय, अन्य कार्यालय, उद्यान एवं छावनी क्षेत्र छ। यहां आधुनिक शॉपिंग मॉल एवं मल्टीप्लेक्स बनेको छ, जसमा निम्नलिखित मुख्य छ-

अन्य पाँच माँलमा काम चलिरहेको छ। '''बाहिरी क्षेत्र'''मा सहरबाट गुजरने मुख्य राजमार्गहरूमा स्थापित सैटेलाइट टाउन छ। यसमा [[गंगा नदी|गंगा]]-पार (ट्रांस-गैन्जेस) एवं [[यमुना नदी|यमुना]] पार (ट्रांस-यमुना) क्षेत्र आउदछ। विभिन्न रियल-एस्टेट बिल्डर इलाहाबादमा निवेश गरिरहेको छ, जसमा ओमेक्स लि. प्रमुख हो। [[नैनी]] सैटेलाइट टाउनमा १५३५ एकड़को हाई-टेक सिटी बनिरहेको छ।

===शॉपिंग मॉल===

 

*सलासर शॉपिंग मॉल,

(contracted; show full)
* प्रसीडेन्सी होटल

* रेजीना होटल

== ऐतिहासिक दर्शनीय स्थल ==
{{main|इलाहाबादको दर्शनीय स्थल}}
यहाँ धेरै खेलकुद परिसर छ, जसको उपयोग व्यावसायिक एवं अव्यवसायी खेलाड
़ी गरिरहेका छन। यसमा [[मदन मोहन मालवीय]] क्रिकेट स्टेडियम, मेयो हॉल स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स एवं बॉयज़ हाई स्कूल एवं कॉलिज जिम्नेज़ियम छ। जॉर्जटाउनमा एक अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको तरणताल परिसर पनि छ। झालवा (इलाहाबाद पश्चिम)मा नेशनल स्पोर्ट्स एकैडमी छ, जहां विश्व स्तरको जिमनास्ट अभ्यासरत रहन्छन। अकादमीलाई आगामी [[राष्ट्र मण्डल खेल]]को लागी भारतीय जिमनास्ट हेतु आधिकारिक ध्वजधारक चुनिएको छ। [[चित्र:Sangum.JPG|250px|thumb|right|संगम]]

[[इलाहाबाद किल्ला]]

(contracted; show full)
===इंजीनियरिंग कालेज===

*[[मोतीलाल नेहरू राष्ट्रिय प्रौद्योगिकी संस्थान, इलाहाबाद]] (MNNITA)

*[[इंजीनियरी एवं ग्रामीण तकनीकी संस्थान]] (Institute of Engineering and Rural Technology / IERT)

*[[बिड
़ला प्रौद्योगिकी संस्थान, इलाहाबाद]](BIT)

*[[भारतीय सूचना प्रौद्योगिकी संस्थान, इलाहाबाद]] (IIIT Allahabad)

*[[Shambhunath Institute of Engineering and Technology]] (SIET-A)

*[[United College of Engineering & Research|United College of Engineering & Research, Naini]]

*[[Sam Higginbottom Institute of Agriculture, Technology and Sciences]] ([[SHIATS]])

===चिकित्सा महाविद्यालय===
*[[मोतीलाल नेहरू आयुर्विज्ञान संस्थान]] (Motilal Nehru Medical College / MNMC)

===अन्य===
*[[गोविन्द वल्लभ पन्त सामाजिक विज्ञान संस्थान, इलाहाबाद]]

==उद्योग==
इलाहाबादमा शीशा र तार कारखाना धेरै छ। यहां केमुख्य औद्योगिक क्षेत्र छ [[नैनी]] र [[फूलपुर]], जहां धेरै सार्वजनिक र निजी क्षेत्रको कम्पनीहरूको इकाइ, कार्यालय र निर्माणस्थल स्थापित छ। यसमा अरेवा टी एण्ड डी इण्डिया (बहुराष्ट्रिय [[:en:Areva Group|अरेवा समूह]]को एक प्रभाग), भारत पंप्स एण्ड कंप्रेसर्स लि. यानी बीपीसीएल) जसलाई चाडै नै मिनिरत्न घोषित गरिन लागिएको छ, [[इंडियन टेलीफोन इंडस्ट्रीज]] (आई.टी.आई), रिलायंस इंडस्ट्रीज़-इलाहाबाद निर्माण प्रखंड, हिन्दुस्तान केबल्स, त्रिवेणी स्ट्रक्चरल्स लि. (टी.एस.एल. [[भारत यंत्र निगम]]को एक गौण इकाई), शीशा कारखाना, इत्यादि। [[बैद्यनाथ]]को नैनीमा एक निर्माणस्थल स्थापित छ, जसमा धेरै कुटीर उद्योग जस्तो रसायन, पॉलीयेस्टर, ऊनी वस्त्र, नल, पाईप्स, टॉर्च, कागज, घी, माचिस, साबुन, चीनी, साइकिल एवं पर्फ़्यूम आदि निर्माण हुन्छ। इंडीयन फार्मर्स फर्टिलाइजर्स को-ऑपरेटिव [[इफको]] फूलपुर क्षेत्रमा स्थापित छ। यहाम इफकोको दुई इकाइहरू छ, जसमा विश्वको सबभन्दा ठुलो नैफ्था आधारित मल निर्माण परिसर स्थापित छ। इलाहाबादमा पोल्ट्री र काँच उद्योग पनि बढिरहेको छ। राहत इंडस्ट्रीज़को नूरानी तेल, धेरै राम्रो र पुरानो दर्दनिवारक तेल हो, जसको निर्माणस्थल नैनीमा स्थापित छ। तीन विद्युत परियोजनाहरू मेजा, बारा र कर्चना तहसीलोंमा जेपी समूह एवं [[नेशनल थर्मल पावर कार्पोरेशन]] द्वारा तैयार गरिरहेको छ।।

==खेलकुद==
इलाहाबादको भारतीय जिम्नास्टिक्समा प्रमुख स्थान छ। यहाँको टीम [[दक्षिण एशियाली सहयोग सङ्गठन (सार्क)|सार्क]] र एशियाई देशहरूमा अग्रणी रहेको छ। झालवामा खेलगाँउ पब्लिक स्कूल जिम्नास्टिक्सको प्रशिक्षण उपलब्ध गराउदछ। यहाँको जिम्नास्ट्सलाई ३३औं ट्यूलिट पीटर स्मारक कप-२००७, [[हंगरी]]मा २ स्वर्ण पदक प्राप्त भएको छ। [[हॉकी]]को प्रसिद्ध खिलाड़ी [[मेजर ध्यानचंद]]को जन्म पनि इलाहाबादमा नै २९ अगस्त, १९०६मा भएको थियो। उनले तीन लगातारा ओलम्पिक खेलमा [[एम्स्टर्डैम]] (१९२८), [[लॉस एंजिलिस]] (१९३२) र [[बर्लिन]] (१९३६)मा तीन स्वर्ण पदक प्राप्त गरेका थिए। [[मोहम्मद कैफ]], भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी यहींको हुन। अभिन्न श्याम गुप्ता पनि एक उदाउदै गरेका बैडमिंटन खिलाड़ी हुन, जसले २००२मा राष्ट्रिय पदक प्राप्त गरेका थिए।

==यातायात==
[[चित्र:NewYamunaBridge Ald.JPG|right|thumb|रज्जु-आधारित चार-लेनको पुल इलाहाबादमा यमुना नदीमा भारतको सबभन्दा ठुलो निर्माण मध्ये एक हो।]] 

*हवाई सेवा

हवाई सेवाको विकास इलाहाबादमा पर्याप्त रूपबाट हुन सकेको छैन। फेरी पनि यहाँको बम्हरौली बिमानस्थलबाट दिल्ली एवं कलकत्ताको लागी उडान हुन्छ । निकटवर्ती ठुलो विमानस्थलमा [[वाराणसी विमानस्थल]] {{convert|142|km|abbr=on}}) एवं [[लखनऊ]] ([[अमौसी अन्तरराष्ट्रिय विमानस्थल]] {{convert|210|km|abbr=on}} हो।

*जलमार्ग

इलाहाबादमा जलमार्गको विकास अहिले आफ्नो प्रारम्भिक अवस्थामा छ २२ अक्टूबर १९८६ ई, राष्ट्रिय जलमार्ग एक , जो कि इलाहाबादबाट हल्दिया ( पं बंगाल ) १६२० KM सम्म छ।

*सड़क

इलाहाबाद दिल्ली-कोलकाता मार्गको बीच स्थित छ। [[स्वर्ण चतुर्भुज]]को मार्गहरू मध्ये एक, [[राष्ट्रिय राजमार्ग २]] सहरको मध्यबाट गुजरन्छ।

[[राष्ट्रिय राजमार्ग ९६]] राष्ट्रिय राजमार्ग २८ बाट फैजाबादसंग जोड़दछ।

[[राष्ट्रिय राजमार्ग 24B]] लखनऊसंग जोडदछ 

[[राष्ट्रिय राजमार्ग 76]] झाँसीसंग जोडदछ ।

[[राष्ट्रिय राजमार्ग 76E]] यो मार्ग मिर्जापुर जिल्लासंग जोडदछ।

[[राष्ट्रिय राजमार्ग २७]] {{convert|93|km|abbr=on}} लामो छ र यसलाई [[मध्य प्रदेश]]मा मंगवानमा [[राष्ट्रिय राजमार्ग ७]] संग जोड़दछ।

[[विश्व बैंक]] द्वारा आर्थिक सहयोग ८४.७ कि.मी. लामो बायपास मार्ग इलाहाबाद एक्सप्रेसवे हाइवे हो।
<ref>[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/PROJECTS/0,,contentMDK:20133102~menuPK:64282137~pagePK:41367~piPK:279616~theSitePK:40941,00.html इण्डिया- इलाहाबाद बायपास परियोजना]</ref> यसको द्वारा न केवल राजमार्गलाई यातायात नै सुलभ हुनेछ, बरु सहरको हृदयबाट गुजरने यातायात पनि हल्का हुनेछ। अन्य धेरै राज्य-राजमार्ग सहरलाई देशको अन्य भागहरूसंग जोड़दछ।

इलाहाबादबाट केही महत्वपूर्ण स्थलहरूको दूरी यस प्रकार छ -
{{कालम|2}}
[[अयोध्या]] १६७ किमी,

[[चित्रकूट]] १६७ किमी,

[[आगरा]] ४३३ किमी,

[[अहमदाबाद]] १२०७ किमी, 

[[नयाँ दिल्ली|दिल्ली]] ६४३ किमी,

[[भोपाल]] ६८० किमी,

[[मुम्बई]] १४४४ किमी,

[[कोलकाता]] ७९९ किमी,

[[हैदराबाद (भारत)|हैदराबाद]] १०८० किमी,

[[जयपुर]] ६७३ किमी,

[[झांसी]] ३७५ किमी,

[[लखनऊ]] २०४ किमी,

[[वाराणसी]] १२० किमी,

[[कानपुर]] २०२ किमी,
</div>

*बस पार्क

[[इलाहाबादमा राज्य परिवन निगमको तीन डिपो (बस-पार्क) छ]]–

१. [[लीडर रोड (बस पार्क)]]-
यहाँबाट कानपुर, आगरा र दिल्ली हेतु बस उपलब्ध छ।

२. [[सिविल लाईन्स (बस पार्क)]]-
यहाँबाट लखनऊ फैजाबाद गोरखपुर आदिको लागी बस उपलब्ध छ।

३.[[जीरो रोड (बस पार्क)]]-
यहाँबाट रिवा सतना खजुराहो आदिको लागी बस उपलब्ध छ।

सिविल लाइंस र जीरो रोडमा जो विभिन्न मार्गहरूमा बस-सेवा सुलभ गराउदछ। दुबै नदिहरूमा ठुलो संख्यामा बनेको पुल सहरलाई आफ्नो उपनगरहरू जस्तो नैनी, झूसी फाफामउ आदिसंग जोड़दछ। नया आठ-लेन नियन्त्रित एक्स्प्रेसवे- [[गंगा एक्स्प्रेसवे]] इलाहाबादबाट गुजरने प्रस्तावित छ।<ref>[http://www.constructionupdate.com/products/projectsinfo/2008/28-Julyto3rd-August-2008/013.html गंगा एक्स्प्रेसवे परियोजना]</ref> इलाहाबाद जिल्लामा एक नया ८-लेन मुद्रिका मार्ग सड़क पनि प्रतावित छ। स्थानीय यातायात लागी नगर बस सेवा, ऑटोरिक्शा, रिक्शॉ एवं टेम्पो उपलब्ध छ। यस मध्ये सबभन्दा सुविधाजनक साधन साइकिल रिक्शा हो। 
[[चित्र:Rail Station, Allahabad.jpg|right|thumb|[[इलाहाबाद रेलवे स्टेशन]] ]]

*रेल सेवा
[[भारतीय रेल]] द्वारा जुड़ा हुआ, इलाहाबाद जंक्शन [[उत्तर मध्य रेलवे (भारत)|उत्तर मध्य रेलवे]]को मुख्यालय हो। हो अन्य प्रधान सहरहरू जस्तो [[कोलकाता]], [[नयाँ दिल्ली|दिल्ली]], [[मुम्बई]], [[चेन्नई]], [[सिकंदराबाद रेलवे स्टेशन|हैदराबाद]], [[इंदौर]], [[लखनऊ]], [[छपरा]], [[पटना]], [[भोपाल]], [[ग्वालियर]], [[जबलपुर]], [[बेंगलोर|बंगलुरु]] एवं [[जयपुर]] संग राम्ररी जोडिएको छ।

सहरमा नौ रेलवे-स्टेशन छ: 
* [[प्रयाग रेलवे स्टेशन]]
* [[इलाहाबाद सिटी रेलवे स्टेशन]]
* [[दारागंज रेलवे स्टेशन]]
* [[इलाहाबाद जंक्शन रेलवे स्टेशन]]
* [[नैनी जंक्शन रेलवे स्टेशन]]
* [[प्रयाग घाट रेलवे स्टेशन]]
* [[सूबेदारगंज रेलवे स्टेशन]]
* [[बमरौली रेलवे स्टेशन]]
* [[झूसी रेलवे स्टेशन]]

==इलाहाबादसँग सम्बन्धित केहि उल्लेखनीय व्यक्तिहरु ==
इलाहाबादबाट हाल सम्म [[भारत]]का ७ वटा प्रधानमन्त्री सम्बन्धित रहेको छन् ती हुन् क्रमश: [[जवाहर लाल नेहरू]], [[लालबहादुर शास्त्री]], [[ईन्दिरा गान्धी|इंदिरा गांधी]], [[राजीव गांधी]], [[गुलजारी लाल नंदा]] एवं [[विश्वनाथ प्रताप सिंह]]; यिनीहरु मध्ये केहि यहाँ जन्मेका हुन, अथवा [[इलाहाबाद विश्वविद्यालय]] बाट पढ़ेका हुन वा इलाहाबाद निर्वाचन क्षेत्रबाट छानिएका हुन ।<ref>[http://www.up-tourism.com/destination/allahabad/about.htm उत्तर प्रदेश पर्यटनको जालस्थल मा]- इलाहाबाद</ref>

{{कालम|2}}
*[[मदन मोहन मालवीय]] (स्वतन्त्रता सेनानी)
*[[मोतीलाल नेहरू]] (वकील र राजनीतिज्ञ)
*[[उपेन्द्रनाथ अश्क]] (उपन्यासकार)
*[[अकबर इलाहाबादी]] (उर्दू कवि)
*[[अमिताभ बच्चन]] (अभिनेता)
*[[ईन्दिरा गान्धी|इंदिरा गांधी]] (प्रधान मंत्री)
*[[जगदीश गुप्त]] (कवि, कला-इतिहासज्ञ)
*[[जवाहरलाल नेहरू]] (प्रधान मंत्री एवं राजनीतिज्ञ)
*[[धर्मवीर भारती]] (हिन्दी लेखक)
*[[ध्यानचंद]] (हॉकी खिलाड़ी)
*[[पुरुषोत्तमदास टंडन]] (राजनीतिज्ञ राजनीतिज्ञ र स्वतन्त्रता सेनानी)
*[[फिराक गोरखपुरी]] (उर्दु कवि)
*[[मणीन्द्र अग्रवाल]] (संगणक वैज्ञानिक)
*[[महर्षि महेश योगी]] (आध्यात्मिक गुरू)
*[[महादेवी वर्मा]] (कवयित्री एवं लेखिका)
*[[मुरली मनोहर जोशी]] (राजनीतिज्ञ, पूर्व कैबिनेट मंत्री)
*[[मुहम्मद कैफ]] (क्रिकेट खिलाड़ी)
*[[मृगांक सूर]] (बोध वैज्ञानिक)
*[[रामकुमार वर्मा]] (हिन्दी कवि)
*[[विभूतिनारायण राय]] (लेखक)
*[[विश्वनाथ प्रताप सिंह]] (पूर्व प्रधान मंत्री)
*[[वी एन खरे]] (पूर्व प्रमुख न्यायाधीश, भारत)
*[[शुभा मुद्गल]] (गायिका, हिन्दुस्तानी शास्त्रीय संगीत)
*[[सुमित्रानंदन पंत]] (हिन्दी कवि)
(contracted; show full)* [http://wikimapia.org/#lat=25.4293227&lon=81.8687439&z=12&l=0&m=s विकिमैपियामा इलाहाबाद] – वहांको स्थान, भूगोल, भूभाग,सहरमा व निकटवर्ती मार्ग, आदि उपग्रह छवि द्वारा

{{इलाहाबाद}}{{भारत के मिलियन+ नगर}}{{शक्तिपीठ}}{{कुंभ स्थल}}

[[श्रेणी:सहर]]
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश]]
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेशको सहर]]
[[श्रेणी:हिन्दी विकि डीवीडी परियोजना]]