Revision 47077326 of "Nederlands-Indië" on nlwiki

{{Infobox historisch land
| Naam in Landstaal    =Nederlandsch-Indië<br />Hindia-Belanda
| Status               =[[Kolonie (staatkundig)|Kolonie]] van het [[Koninkrijk der Nederlanden]]
| Voor1                =Vereenigde Oostindische Compagnie
| Vlag_Voor1           =Flag of the Dutch East India Company.svg
| Voor2                =Sultanaat Atjeh
| Vlag_Voor2           =Flag of the Aceh Sultanate.png
| Voor3                =
| Vlag_Voor3           =
| Voor4                =
| Vlag_Voor4           =
| Voor5                =
| Vlag_Voor5           =
| Voor6                =
| Vlag_Voor6           =
| Na1                  =Verenigde Staten van Indonesië
| Vlag_Na1             =Flag of Indonesia.svg
| Na2                  =Nederlands-Nieuw-Guinea
| Vlag_Na2             =Flag of West Papua.svg
| Jaar van ontstaan    =19 augustus 1816<ref name="begin" />
| Jaar van afloop      =27 december 1949
| Vlag                 =[[Bestand:Flag of the Netherlands.svg|125px]]<br /><small>(''Geen eigen vlag'')<ref>[http://www.fahnenversand.de/fotw/flags/id-nl.html fahnenversand.de]</ref></small>
| Vlagartikel          =
| Wapen                =
| Wapenartikel         =
| Leus                 =
| Kaart                =Nederlandsindie.PNG
| Kaartjaar            =
| Hoofdstad            =[[Batavia (Nederlands-Indië)|Batavia]]
| Oppervlakte          =1.919.440 km²
| Bevolking            =60,7 miljoen <small>(1930)</small>
| Munteenheid          =[[Nederlands-Indische gulden]]
| Nationale feestdag   =<small>vanaf 1898</small> [[Koninginnedag|31 augustus]]
| Volkslied            =[[Wien Neêrlands bloed]]<br /><small>vanaf 1932</small> [[Wilhelmus]]
| Talen                =[[Nederlands]], [[Maleis]], [[Javaans]] ([[Lijst van talen in Indonesië|e.a.]])
| Religie              =[[Islam]], [[christendom]], [[Hindoeïsme]] o.a.
| Regeringsvorm        =
| Staatshoofd          =[[Koning (titel)|Koning]] van [[Nederland]]
| Plv. Staatshoofd     =[[Gouverneur-Generaal van Nederlands-Indië|Gouverneur-generaal]]
| Dynastie             =[[Oranje-Nassau]]
}}
{{Zijbalk geschiedenis Indonesië}}
'''Nederlands-Indië''', ook bekend als '''Nederlands-Oost-Indië''', '''Oost-Indië''' en '''Indië''', was vanaf 1816 de gebruikte officiële benaming voor alle in de [[Indische Archipel]] door de [[Nederland]]se staat [[kolonie (staatkundig)|gekoloniseerde]] gebieden die in de jaren twintig van de vorige eeuw de omvang kregen van het huidige [[Indonesië]]. De indertijd gebruikte officiële schrijfwijze was Nederlandsch-Indië. In het [[Maleis]] luidde de naam ''Hindia-Belanda''; de term "(Ons) Indië" werd met ''Tanah Hindia'' weergegeven.

De Nederlandse aanwezigheid dateert van het eind van de [[16e eeuw]], kort voor de oprichting van de [[Vereenigde Oostindische Compagnie]] (VOC) die onder meer op [[Java (eiland)|Java]] enkele bezittingen en in de [[Molukken]] een aantal eilanden bezat. Na de nationalisatie van de VOC in 1798 gingen die over op de toenmalige [[Bataafse Republiek]]. De naam Nederlands-Indië kwam bij de VOC in de jaren 1620-1622 al voor, als 'Nederlandsch-India'. De naam Nederlandsch-Indië werd echter pas officieel op 19 augustus 1816.<ref name="begin" />

== De periode tot 1602 ==
De [[Indische Archipel]] wordt vanaf de prehistorie door mensen bewoond. Voordat de Nederlanders kwamen, bestonden er al meerdere vorstendommen. Vanaf de 14e eeuw ontstonden er onder invloed van de [[Arabieren]] moslimstaten die een sterk feodale inslag hadden. De boeren moesten een groot deel van hun oogst, tot maximaal 65%, aan de vorsten afdragen. Eilanden handelden met elkaar, maar vochten ook geregeld conflicten uit. Door de Indiase en Arabische handelaren werden de [[specerijenhandel|specerijen]] naar Europa verhandeld. De schaarste ervan en de hoge prijzen vormden een sterke stimulans voor de eerste Europese ontdekkingsreizen.

De Portugezen waren de eersten die om de [[Kaap de Goede Hoop]] voeren en in 1498 Indië bereikten. In 1511 veroverden ze de stad [[Malakka (stad)|Malakka]] waar ze handel dreven met Javanen en Bandanezen die specerijen uit de Molukken haalden, waarna de Portugezen zelf naar de Molukken reisden omdat de prijzen daar een vijfde waren van die in Malakka. Ze kwamen daar uiteindelijk in oorlog met de Molukse bevolking, waardoor de toevoer van specerijen naar Europa verminderde. Ondertussen was [[Portugal]] in 1580 onder de kroon van Spanje gekomen. [[Spanje]] was in oorlog met de Nederlanden en legde in 1585 beslag op vijandelijke schepen in de Portugese havens. De noodzaak voor de Hollanders om zelf op de Indonesische archipel te gaan varen werd hierdoor versterkt.

== De VOC-periode ==
{{Zie hoofdartikel|Vereenigde Oostindische Compagnie}}
In 1596 bereikten vier Hollandse koopvaardijschepen met aan boord opperkoopman [[Cornelis de Houtman]] voor het eerst de Indische Archipel. Tussen 1594 en 1602 ontstonden er verscheidene zogeheten [[voorcompagnie]]ën die handel begonnen te drijven op Azië, tot ze in 1602 gedwongen werden samengevoegd tot de [[Vereenigde Oostindische Compagnie]] (VOC). Deze onderneming verkreeg bij haar oprichting het Nederlandse monopolie om ten oosten van de [[Kaap de Goede Hoop]] en ten westen van de [[Straat Magellaan]] zeehandel te drijven. De compagnie kreeg ook het recht om daar, ter verkrijging en behoud van het handelsmonopolie, oorlog te voeren en namens de Nederlandse republiek verdragen te sluiten met inheemse vorsten en rechtspraak uit te oefenen. In 1603 voer onder [[Steven van der Hagen]] de eerste volledig uitgeruste VOC-vloot naar de Indische Archipel uit. Ze gingen daar het conflict aan met de reeds lang aanwezige Portugezen. Om de handel beter te organiseren, werd besloten een centrale leiding in te stellen onder een ter plaatse geïnstalleerde gouverneur-generaal, eerst op het eiland [[Ternate (eiland)|Ternate]] en later in de stad [[Batavia (Nederlands-Indië)|Batavia]] op [[Java (eiland)|Java]]. Tevens werden er handelsposten opgezet die konden dienen als opslagplaats en als "rendez-vous" voor de schepen.

De VOC streefde naar alleenhandel en ontwrichtte daarmee de vrije handel, die vooral in handen was van Javaanse, Chinese en Arabische handelaren. Desnoods onder dreiging van geweld werden door de VOC contracten gesloten met de lokale vorsten, waarin dit privilege werd vastgelegd. De vorsten kregen op hun beurt het monopolie op de handel in het gebied waarover zij heersten.

De archipel van het voormalige Nederlands-Indië was niet één homogeen geheel, maar bestond uit eilanden die onderling zeer van elkaar verschilden. De Nederlanders concentreerden zich in de 17e en 18e eeuw vooral op de Molukken en Java. Op de Midden-Molukken werden voornamelijk kruidnagels geteeld.

Om de productie te beheersen en ontduiking van het handelsmonopolie tegen te gaan, concentreerden zij in de Molukken de handel van kruidnagels zo veel mogelijk op één eiland. Hiervoor werden op de andere eilanden de bomen omgezaagd. Daarnaast werd de Dati (familie in uitgebreide zin) verplicht een aantal kruidnagelbomen per jaar te planten en de productie aan de VOC te leveren.

Op de [[Banda-eilanden]], waar vooral nootmuskaat en foelie werden verbouwd, vestigde de VOC haar gezag met bruut geweld. De macht van de hoofden was hier niet groot, zodat de VOC de handel niet kon beheersen via de lokale elite. In 1609 werden de Bandoes traktaten opgelegd, maar die werden ontdoken via sluikhandel en smokkel. Na schermutselingen in 1609 stelden de Nederlanders de eis een vesting te mogen bouwen op Banda. De Nederlandse onderhandelingsdelegatie werd hierop vermoord door de Bandanezen. Vervolgens besloot [[Gouverneur-generaal van Nederlands-Indië|gouverneur-generaal]] [[Jan Pieterszoon Coen]] tot volledige onderwerping van de Bandanezen. De Bandanezen kwamen in opstand en daarom werden ze in 1621 uitgemoord door de VOC onder leiding van Coen. De overlevenden bracht Coen naar Java, waarna hij op de ontvolkte eilanden de eerste moderne plantages inrichtte, gebaseerd op slavenarbeid. Oud VOC-werknemers mochten de perken (plantages) beheren. Voedsel en slaven werden geleverd door de VOC, die het alleenrecht behield om de specerijen voor een lage prijs van de perkeniers te kopen. Door dit optreden van de VOC daalde de productie op de [[Molukken]] met 70%. De productiedaling ging gepaard met een consumptiedaling, terwijl het hele sociaal-economische systeem was ontwricht. Daarnaast was het sterftecijfer hoger dan het geboortecijfer, waardoor er een constante vraag naar slaven was.
[[Bestand:Dampier, Map of the East Indies.jpg|thumb|Kaart van Nederlands-Indië door William Dampier, 1697]]
Op Java was de situatie anders. Toen de VOC zich daar vestigde was het land verdeeld in een groot agrarisch binnenland met gesloten, naar eigen behoefte producerende dorpen die onder centraal gezag stonden van lokale vorsten die het monopolie hadden op de handel van het productie-overschot. Daarnaast waren er de handeldrijvende havenplaatsen, waar veel Oosterse vreemdelingen woonden. Op Java kon de VOC veel makkelijker monopolies afdwingen dan op de Molukken. Ze wist handig gebruik te maken van de twisten tussen de inheemse vorsten door één vorst te helpen tegen een andere, in ruil voor handelsvoordelen en monopolies.

Doordat de vorst zijn vrijheid over de handel had prijsgegeven, was vanzelf een verhouding van afhankelijkheid ontstaan, die zich ontwikkelde tot ondergeschiktheid. Zo veranderde geleidelijk aan het eind van de [[17e eeuw]] vanuit [[Batavia (Nederlands-Indië)|Batavia]] het overwicht over de kuststaatjes in territoriaal gezag. Dit ging samen met een gedeeltelijke verandering in de wijze waarop de VOC haar inkomsten verkreeg. Naast de traditionele handelswinsten kwamen de gedwongen leveringen (vorst moet verplicht een bepaald product aan de VOC leveren tegen een overeengekomen prijs) en contingenten (soort belasting in natura). Het verschil tussen de vrijhandel met de Javaanse vorsten en de gedwongen leveringen was niet zo groot. Beide werden afgedwongen onder de druk en bescherming van de kanonnen en geweren van de compagnie. Door het monopolie werd de inheemse groothandel onderdrukt en toen de verplichte leveringen aan het eind van de 17e eeuw hun intrede hadden gedaan, moesten de [[Desa (Indonesië)|desa's]], die tot dan toe alleen voor eigen gebruik en voor de hoofden hadden hoeven te produceren, voortaan ook voor de compagnie produceren. In ruil daarvoor zorgde de VOC dat er vrede was.

Elders op de archipel vormde de compagnie een minder geduchte macht. Op Noord-Sumatra sloot de compagnie in 1641 pepercontracten met [[Sultanaat Atjeh|Atjeh]], [[Palembang]] en [[Jambi (stad)|Jambi]] maar die waren niet zo dwingend als de hierboven beschreven contracten. Bovendien moest er met zilver worden betaald.
Na 1680 ging de intra-Aziatische handel, die lange tijd zeer winstgevend was geweest, verlies op leveren. De handel binnen Azië had de compagnie altijd een groot deel van de middelen verschaft, het textiel, waarop haar Aziatische bedrijf de inkoop van de retourgoederen dreef. Nu moest steeds meer baar geld worden aangevoerd.

De territoriale uitbreiding en voortdurende oorlogen overzee aan het eind van de 17e eeuw deden de kosten voor de VOC in Azië hoog oplopen. Na 1686, met als uitzondering 1691/92, werd ieder jaar met verlies afgesloten. In de 18e eeuw ging het weer iets beter. In 1720 werd er nog 20% dividend uitgekeerd.

Na 1740 ging de compagnie zich in [[Azië]] concentreren op de Indische Archipel, waar op Java zelfs in zekere mate sprake was van rechtstreekse penetratie. Op de Noordoostkust van Java en in het gebied rond Batavia werden de koffiecultuur en de suikeraanplant uitgebreid. Ook was er sprake van militaire expansie: In 1743 werd [[Mataram II|Mataram]] voor de VOC verworven.

De compagnie behield haar monopolie op de "geruime vier": [[nootmuskaat]], [[foelie]], [[kruidnagel]] en [[kaneel]]. De VOC beheerste de productie en de prijs. Het eerste via het omzagen en weer aanplanten van bomen, het tweede via een monopolie. Wat vaak vergeten wordt is dat men zich ook bezig hield met opiumhandel. Opium was een legaal product waarnaar wereldwijd grote vraag was. De productiemethoden en de manier waarop de VOC het gebied beheerste, veranderden nauwelijks.

Een schrijver over de compagnie heeft ooit gezegd dat dit handelslichaam geen geschiedenis heeft. De bestuurders der VOC hebben hun hele bestaan op één en dezelfde manier gestreefd naar het bereiken van hun doel, het maken van handelswinst door angstvallig vast te houden aan hun monopolie. Na de [[Vierde Engels-Nederlandse Oorlog]] volgt er eind [[18e eeuw]] een chaotische periode in de koloniën.

Na de opheffing van de VOC in 1798 gingen de bezittingen op de toenmalige [[Bataafse Republiek]] over.

== 19e eeuw ==
Het beheer door de Bataafse Republiek aan het begin van de [[19de eeuw]] kende in feite twee onderbrekingen. De eerste doordat Nederland de facto onder Frans beheer kwam. In Nederlands-Indië werd [[Herman Willem Daendels]] (r. 1808–1810) benoemd tot gouverneur-generaal. De tweede doordat [[Groot-Brittannië]] [[Napoleon Bonaparte]] tijdens de [[Invasie van Java]] (augustus–september 1811) versloeg en het gezag in Nederlands-Indië overnam en [[Thomas Stamford Raffles]] (r. 1811–1816) tot gouverneur-generaal benoemde. Beiden hebben hun "monumenten" nagelaten. Daendels liet, ten koste van veel mensenlevens, "de [[Grote Postweg]]" op Java aanleggen. De hoofdverkeersader die Jakarta (toen Batavia) via Surakarta en Jogjya met Soerabaja verbond en nog verbindt. Het doel van deze verbinding was de "beheersbaarheid" van het eiland Java te versterken en de verdediging tegen de Britten te verbeteren. De "monumenten" van Raffles zijn van culturele aard. Hij herontdekte 's werelds grootste [[boeddhisme|boeddhistische]] tempel, de [[Borobudur]], die door tropische plantengroei deels aan het oog onttrokken was. Zijn tweede monument is de stichting van de "Plantentuin" te Buitenzorg (thans [[Bogor (stadsgemeente)|Bogor]]). Ook introduceerde hij de theeaanplant in de Preanger. Ten slotte is het links rijden van het verkeer door hem ingevoerd.

Tijdens de Conventie van Londen van 13 augustus 1814 werd besloten dat Nederland zijn Zuidoost-Aziatische bezittingen weer zou terugkrijgen. Op 19 augustus 1816 werd voor het stadhuis van Batavia het bestuur van "Java en Onderhorigheden" officieel overgedragen aan het [[Verenigd Koninkrijk der Nederlanden]], waarmee "Nederlands-Indië" was geboren.<ref name="begin">Encarta-encyclopedie Winkler Prins (1993–2002) s.v. "Nederlands-Indië". Microsoft Corporation/Het Spectrum.</ref>

Rond 1825 werden er op Java grote opstanden onder leiding van de inheemse nationalistische leider [[Diponegoro]] door de Nederlanders bestreden. Na een zware strijd die aan beide kanten veel slachtoffers eiste, werd Diponegoro verslagen. Deze strijd wordt ook wel de [[Java-oorlog]] (1825–1830) genoemd. Na deze oorlog kwam Java bijna geheel onder directe Nederlandse heerschappij te staan. Alleen de vorsten van [[Sultanaat Jogjakarta|Jogjakarta]] en [[Soerakarta (vorstenland)|Soerakarta]] bezaten nog enkele Javaanse gebiedsdelen. Op de andere eilanden, waar de opstanden gewoon doorgingen, bezat Nederland wel een aantal gebieden en steden, maar er werd vanaf toen een [[Onthoudingspolitiek (Nederlands-Indië)|onthoudingspolitiek]] gevolgd. Hierbij werd in de [[buitengewesten]] geen bestuur gevestigd, maar men beperkte zich tot relaties met de inheemse vorsten. Een andere politiek zou financieel en militair te veel inspanningen vergen.

Het [[Cultuurstelsel]] werd tussen 1830 en 1834 ingevoerd onder gouverneur-generaal [[Johannes van den Bosch]] en tot circa 1870 aan de inheemse bevolking opgelegd. Voor winstgevende producten bleef het stelsel langer van kracht; voor [[koffieplant|koffie]] gold het tot aan het begin van de twintigste eeuw. Bij wijze van pacht moesten de 'inlanders' 20% van hun grond gebruiken voor producten voor de Europese markt, zoals [[koffieplant|koffie]], [[indigo (kleurstof)|indigo]], [[thee (plant)|thee]] en [[suikerriet]]. Deze producten werden door de [[Nederlandsche Handel-Maatschappij]] in Europa verkocht. Het systeem werd veelvuldig misbruikt. [[Multatuli]] schreef hierop in [[1860]] zijn roman ''[[Max Havelaar (boek)|Max Havelaar]]'' en nog andere werken waarin gewezen werd op de bedenkelijke morele aspecten van dit misbruik. Hoewel hij geen anti-kolonialist was, droeg zijn werk bij tot afschaffen van het stelsel. Vanaf 1848 begonnen meer mensen te pleiten voor de afschaffing. Hiervoor worden twee belangrijke oorzaken genoemd: de inheemse bevolking leed eronder en men wilde Nederlands-Indië openen voor particulier bezit.<ref name="autogenerated1">http://web.archive.org/web/20060930063657/http://www.nationaalarchief.nl/indie/html/NedInd_cultuur.html www.nationaalarchief.nl</ref> Het uit het cultuurstelsel resulterende [[batig slot]] was van groot belang voor de Nederlandse begroting.

Het uiteindelijke afscheid van de onthoudingspolitiek kwam tijdens de langdurige [[Atjehoorlog]] met de [[Pacificatie van Lombok|Lombok-expeditie]] in 1894 en de aanstelling van generaal [[Joannes Benedictus van Heutsz|Van Heutsz]] als militair-gouverneur van Atjeh in 1898. Onder druk van het [[Imperialisme|moderne imperialisme]] van de overige westerse landen werd vanaf die tijd het Nederlandse gezag steeds verder uitgebreid. Zo werden geheel [[Sumatra]] en [[Celebes]] en een deel van [[Borneo]] Nederlandse koloniën. Ook de gehele eilandenreeks van [[Bali (eiland)|Bali]] tot en met [[West-Timor]] kwam onder Nederlandse controle. Na diverse vruchteloze pogingen vanaf 1873 werd [[Atjeh]] in het begin van de twintigste eeuw onderworpen. Tot 1914 werden nog militaire campagnes uitgevoerd en ook daarna bleef het onrustig in Atjeh.

Door de opening van het [[Suezkanaal]] in 1869 werd de reistijd tussen West-Europa en Oost-Azië verminderd van enkele maanden tot enkele weken. De Nederlanders beseften dat het nu lonend werd waardevolle grondstoffen te winnen en ze vervolgens te exporteren. Men ging ervan uit dat de inheemse bevolking minderwaardig was, maar voelde zich tegelijkertijd verantwoordelijk voor het welbevinden. Door de invoering van de Nederlandse cultuur en omgangsvormen dachten de Nederlanders het land tot een 'beschaafde' natie maken. Het beschavingsoffensief en de bijbehorende emancipatie zorgde ervoor dat de bevolking een plaats begon te eisen in het bestuur en uiteindelijk zelfbeschikking.<ref>http://web.archive.org/web/20060930033753/http://www.nationaalarchief.nl/indie/html/NedInd_index.html www.nationaalarchief.nl</ref>

In 1870 werd de Agrarische Wet en de Suikerwet ingevoerd. Door deze wetten konden particuliere bedrijven zich in Nederlands-Indië vestigen. Deze bedrijven introduceerden nieuwe producten als [[tabak]] en [[rubber]]. Grondstoffen uit Indië werden vervolgens in Nederland bewerkt. Indië werd zodoende de kurk waarop de Nederlandse economie dreef.<ref name="autogenerated1" />

In de 19e eeuw vonden twee ongeëvenaarde vulkaanuitbarstingen plaats, de [[uitbarsting van de Tambora (1815)]] en van de [[Krakatau (vulkaan)|Krakatau (1883)]]. Beide uitbarstingen maakten vele tienduizenden slachtoffers en hadden gedurende lange tijd wereldwijd invloed op het klimaat; oogsten mislukten. Hoewel deze ongekende rampen hun weerga niet kennen in de geschiedenis van het koninkrijk der Nederlanden, blijven deze feiten in de Nederlandse geschiedschrijving sterk onderbelicht.

== 20e eeuw ==
=== Staatkundig ===
Begin 20e eeuw werd het centraal gezag enigszins gedecentraliseerd en gedemocratiseerd. De 26 grotere steden kregen rond 1910 een gemeenteraad en later rond 1925 een eigen burgemeester (zie ook [[Lijst van stadsgemeenten van Nederlands-Indië]]). De instelling (1916) en benoeming (1918) van een soort parlement, de [[Volksraad (Nederlands-Indië)|Volksraad]] ter advisering van de gouverneur-generaal, was een eerste stapje richting democratie.

=== Tweede Wereldoorlog ===
{{Zie hoofdartikel|Verovering van Nederlands-Indië door Japan}}
Nederland verklaarde Japan de oorlog op 7 december 1941, als reactie op de Japanse overval op [[Pearl Harbor (marinebasis)|Pearl Harbor]]. Op 11 januari 1942 landden de Japanners op Nederlands Borneo bij het oliecentrum [[Tarakan]] en bij [[Menado]] en [[Kema]] op [[Celebes]] ([[Sulawesi]]). In hoog tempo versloegen zij alle Nederlandse strijdkrachten. Op 30 en 31 januari 1942 landden de Japanners op [[Ambon (eiland)|Ambon]] en namen het snel in. Op 27 en 28 februari 1942 versloegen de Japanners een Amerikaans, Brits, Australisch en Nederlands vlooteskader onder de schout-bij-nacht [[Karel Doorman]] in de [[Eerste slag in de Javazee]] door
* betere commandovoering en communicatie,
* superieure vuurkracht,
* verreikende [[Torpedo (wapen)|torpedo]]'s en
* het gebruik van een [[vliegkampschip]] (dat de geallieerden ontbeerden).

Daarmee waren de laatste Nederlandse oorlogsschepen (oppervlakte) in Azië uitgeschakeld of vernietigd, en bleven in Oost-Azië van de Nederlandse strijdkrachten alleen de [[Onderzeedienst]] en de [[Marine Luchtvaartdienst]] actief. Op 1 maart 1942 landden de Japanners op Java op vier plaatsen. Op 5 maart 1942 trokken de Japanners de hoofdstad [[Batavia (Nederlands-Indië)|Batavia]] binnen. Zij hadden in drie maanden met minimale verliezen geheel Oost-Azië veroverd, met bijna 200 miljoen inwoners - de Duitsers hadden voor hun verovering van alleen continentaal West-Europa een jaar nodig gehad.

Tijdens de [[Tweede Wereldoorlog]] gaven de Nederlandse strijdkrachten zich op [[8 maart]] [[1942]] over en werd Nederlands-Indië geheel onder [[Japan]]s militair bestuur geplaatst met van meet af aan sterke onderdrukkende, [[racisme|racistische]] en [[terrorisme|terroristische]] tendensen.
{{Zie hoofdartikel|Japanse bezetting van Nederlands-Indië}}

===Japanse krijgsgevangen- en burgerinterneringskampen===
De Europese bevolkingsgroep werd in Japanse burgerinterneringskampen geïnterneerd: bijna alle witte Europeanen en tienduizenden van gemengde afkomst. Deze kampen waren niet te vergelijken met de [[vernietigingskamp]]en van de nazi's, omdat de inwoners ervan hun dagelijks bestaan (bezigheden, voeding) zelf moesten inrichten. Door grote cultuurverschillen en cultureel onbegrip ontstonden echter grote problemen, zoals voor de Japanse autoritaire stijl en bijvoorbeeld de eis om allerlei exact voorgeschreven eerbewijzen aan de Japanse keizer te brengen. Hoewel de Japanners al meteen na de verovering met standrechtelijke executies begonnen van zowel krijgsgevangenen als burgers, ook vrouwen, die soms publiekelijk onthoofd werden, verergerde hun bewind zich al snel. Niet alleen het reguliere Japanse leger en de marine hadden hierin een rol, vooral ook de [[Gestapo]]-achtige geheime politie zoals de [[Kempeitai]]. De bezettende Japanners toonden over het algemeen geen enkel respect voor de verslagen Europeanen.

===Nationalisme===
Gedurende de bezetting ontwikkelde de nationalistische Indonesische beweging zich sterk. De Japanners zelf stonden, door hun idee waarin Oost-Azië één staat moest worden, negatief tegenover een onafhankelijk Indonesië. Toen ze de oorlog echter aan het verliezen waren begon Japan met besprekingen die een onafhankelijk Indonesië moest opleveren onder Japanse [[hegemonie]]. Op 17 augustus 1945 (2 dagen na de [[capitulatie]] van Japan) riep [[Soekarno]] de Republik Indonesia uit. Deze republiek moest geheel Nederlands-Indië omvatten.

Na het einde van de oorlog in 1945 was [[Nederland]] niet meteen bij machte troepen naar Indonesië te sturen om het koloniale gezag te herstellen. Men was afhankelijk van de Britse troepen, terwijl Groot-Brittannië niet zonder meer het herstel van het Nederlandse gezag op zich wilde nemen. De Amerikanen en Britten lieten de handhaving van het gezag in handen van de achtergebleven Japanse troepen. De Indonesische nationalisten, die aanvankelijk door de Japanse bezetters waren ondersteund maar later ook waren vervolgd, maakten van deze situatie gebruik hun eigen structuren op te bouwen. Zij kregen de controle over de grootste delen van [[Java (eiland)|Java]] en [[Sumatra]].
[[Bestand:Japanseaanvallennederland.PNG|500px|thumb|Japanse aanvallen op Nederlands-Indië.]]

De Nederlandse regering had gedurende de oorlog beloftes gedaan over autonomie voor [[Indonesië]]. Deze beloftes werden geformuleerd in de radiotoespraak door [[Wilhelmina der Nederlanden|koningin Wilhelmina]] van 7 december 1942. Zover deze toespraak in "bezet Indië" werd gehoord — de Japanse bezetter vaardigde namelijk al zeer kort na de Nederlandse capitulatie de maatregel uit dat alle radio's ter "verzegeling" dienden te worden aangeboden—de nationalisten zouden de vage beloftes toch als ongeloofwaardig en 'too little, too late' opzij schuiven.

De verkenningspatrouilles die vanuit Australië werden uitgezonden (onder andere door de NEFIS -[[Netherlands Forces Intelligence Service]]-) waren slechts gericht op het verzamelen van militair-strategische informatie. Een meer of mindere mate van onafhankelijkheid voor [[Indonesië]] was dus echter al snel aan de orde. Luitenant-[[gouverneur-generaal]] [[Hubertus van Mook]] besloot tot opbouw van Indonesië volgens een federale structuur. Dit was geen volstrekt nieuw idee, maar vormde wel een breuk met de staatsvoering in Nederlands-Indië tot dan toe, en vormde een schril contrast met de denkbeelden van de [[nationalisme|nationalisten]], die wilden dat geheel Nederlands-Indië tot een centralistisch bestuurd Indonesië zou gaan behoren. Het plan was, Indonesië op te delen in verschillende deelstaten ''[[negara]]'s'', die onder zich eventueel ook weer zelf besturende gebieden zouden kunnen hebben, de ''[[daerah]]s''. Het geheel zou dan de [[Verenigde Staten van Indonesië]] heten en met Nederland verbonden zijn in de [[Nederlands-Indonesische Unie]]. Het zuiver symbolische hoofd van de Nederlands-Indonesische Unie zou de Koning der Nederlanden zijn. De door de nationalisten uitgeroepen ''Republik Indonesia'' zou dan een der negara's worden. Over dit plan werd met de Indonesiërs overeenstemming bereikt gedurende een [[Overeenkomst van Linggadjati|conferentie te Linggadjati]] in november [[1946]]. Via de federale structuur werd volgens mensen als Van Mook de culturele en etnische diversiteit van Indonesië erkend. Men verwees hierbij naar het zelfbeschikkingsbeginsel: de verschillende volkeren van Indonesië zouden zichzelf moeten kunnen besturen. De etnische diversiteit van Indonesië was onderwerp geweest van twee conferenties in [[Malino]] en [[Pangkalpinang]].

Het idee Indië los te moeten laten was echter schokkend voor veel Nederlanders met de gedachte ''Indië verloren, rampspoed geboren''. Nederland had Indië altijd als een belangrijke ''raison d'être'' beschouwd. Gedurende het [[cultuurstelsel]], waarbij de Nederlandse regering veel inkomsten uit Indië verwierf ten koste van de plaatselijke bevolking, kwam onder invloed van onder meer [[Eduard Douwes Dekker|Multatuli]] de gedachte van het "[[schone streven]]" op: Nederland moest zijn "ereschuld" veroorzaakt door het cultuurstelsel aan Indië terugbetalen door het land te ontwikkelen. Veel Nederlanders hadden zodoende messianistische gedachten bij Indië; het was de taak van Nederland dit land te ontwikkelen.

Nederlands-Indië was de Nederlandse kolonie bij uitstek. Natuurlijk was er ook West-Indië, [[Suriname]] en de [[Nederlandse Antillen]], maar vanwege zijn grootte, economisch belang en rijkdom aan verschillende volkeren en culturen nam Nederlands-Indië in het Nederlandse koloniale gedachtegoed de voornaamste plaats in. Nederland had sterk het idee dat Nederlands-Indië een modelkolonie was. Men aanvaardde wel het idee dat Nederlands-Indië ooit onafhankelijk zou worden, maar dit plaatste men in de verre toekomst. In de periode tussen de oorlogen werden dan ook geen vergaande hervormingen in het bestuur doorgevoerd; van enige ontwikkeling in de participatie van Indonesiërs in het bestuur was na [[1918]] geen sprake. Het onafhankelijkheidsstreven van de Indonesiërs kwam dan ook voor de meeste Nederlanders als een volslagen verrassing.

Bovendien weigerde de Nederlandse publieke opinie de leiders van de ''Republik Indonesia'' te erkennen als leiders van de Indonesische massa's. De Indonesische nationalisten onder [[Soekarno]] hadden meegewerkt met het Japanse bewind. Hierdoor brandmerkte men hen in Nederland als verraders en [[collaborateur]]s. De rol van de Britten en Amerikanen was vervolgens zeer kwetsend voor de Nederlanders. De Britten hadden geweigerd hun legermacht in dienst van Nederland te stellen. Voorts hadden zij door de Republikeinen in de ordehandhaving op Java en Sumatra te betrekken in de ogen van Nederland bijgedragen aan de erkenning van het republikeins gezag. De Amerikanen vervolgens drongen bij Nederland aan op een oplossing van het conflict en schaarden zich vanuit hun anti-kolonialisme niet zonder meer langs de Nederlandse "legalistische" lijn, die uitging van verdragen en wetten.

=== Indische hongersnood ===
{{Zie hoofdartikel|Hongersnood op Java (1944-45)}}
Vanaf 1944 tot het eind van de Tweede Wereldoorlog in Nederlands-Indië en nog een periode daarna, ontstond door Japans wanbeheer een [[hongersnood]] waaraan 2,5 tot 4 miljoen mensen stierven. Vooral op het eiland [[Java (eiland)|Java]] was de sterfte enorm en werd het niet ongewoon in de loop van 1944 mensen in de straten van steden te zien sterven.

Ondanks het enorme aantal doden is er in de Nederlandse geschiedenisboeken over deze periode zeer weinig terug te vinden. Vrijwel de enige die deze periode redelijk gedocumenteerd heeft, is Loe de Jong in zijn [[Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog]]. Daar komt hij aanvankelijk tot een schatting van meer dan 2 miljoen doden. Een tiental pagina's verderop stelt hij dat het om 2,5 miljoen doden moet gaan. Andere wetenschappers komen op 3 tot 4 miljoen.

De hongersnood ontstond tegen een merkwaardige achtergrond: Indonesië bezat eind 1941 een uitstekende, hoogproductieve landbouw die enorme exporten verzorgde. Het land was zelfverzorgend qua rijstbouw; het was de grootste suikerproducent ter wereld.

Deze hongersnood ontstond door de volgende Japanse tekortkomingen:
* roofzucht: het leger en de marine, die geheel Nederlands Oost-Indië onder hun beheer hadden, stelden hun eigen belangen verre boven die van de bevolking;
* wanbeheer met weigering van het voortzetten van succesvolle Nederlandse methoden, hoewel nog enige tijd Nederlandse managers in dienst werden gehouden; de japanners dwongen ook de teelt met bijvoorbeeld Japanse rijstrassen af, die echter niet de beoogde opbrengsten gaven;
* productiewijzigingen waarbij de verbouw van sommige producten die voor de bevolking van groot belang ware, sterk werd verminderd (zie opsomming onder);
* grootschalige [[dwangarbeid]] van onder meer de zogenaamde [[romusha]]'s die afgevoerd werden om aan speciale projecten zoals de [[Dodenspoorlijn]]en op Sumatra en in Birma te werken; de arbeidsintensieve Indonesische landbouw kon echter geen grote aantallen mensen missen;
* algemene Japanse tekortkomingen op het gebied van bestuur en economie: er ontstond snel grote [[corruptie]] en grote [[inflatie]].

De productie verminderde volgens prof dr D.H. Burger in zijn Sociologisch Economische Geschiedenis van Indonesië tijdens de oorlog als volgt:

* rijst: minus 32%
* maïs: minus 66%
* cassave: minus 56%
* bataten (zoete aardappelen): minus 27%
* pinda's: minus 56%
* sojabonen: minus 60%
* veestapel: minus 50%
* vissersvloot: minus 30%.

=== Politionele acties ===
[[Bestand:Indische tentoonstelling voor de Nederlandse jeugd Weeknummer 48-25 - Open Beelden - 17260.ogv|{{largethumb}}|Bioscoopjournaal uit 1948. Een rondreizende tentoonstelling stelt de jeugd van Zeeland, Brabant en Limburg in de gelegenheid kennis te maken met de cultuur van de "Overzeese Gebiedsdelen".]]
[[Bestand:Indisch tuinfeest op Arendsdorp Weeknummer 27-15 - Open Beelden - 16627.ogv|{{largethumb}}|Indische markt, braderie en tuinfeest (anno 1927), op het landgoed Arendsdorp bij Den Haag.]]
{{Zie hoofdartikel|Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog}}
Nederland verzette zich tegen de Indonesische onafhankelijkheid en stuurde militairen 'om de rust te herstellen' middels 'politionele acties', die gepaard gingen met structureel en op grote schaal extreem geweld, dat door de Nederlandse regering bewust werd aangeduid met de eufemistische term [[Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog#Geruchtmakende affaires|excessen]].<ref>Anne-Lot Hoek, [http://www.nrc.nl/nieuws/2015/08/14/geweld-indie-was-structureel Geweld door Nederlandse militairen in Indië was structureel], NRC Handelsblad, 14 augustus 2015</ref> Vanwege internationale druk van vooral de [[Verenigde Staten]], accepteerde Nederland op [[27 december]] [[1949]] de Indonesische onafhankelijkheid. Alleen de westelijke helft van [[Nederlands-Nieuw-Guinea|Nieuw-Guinea]] bleef nog tot [[1962]] Nederlands.

Het verschil van mening over de datum van ontstaan van de Republik Indonesia heeft tientallen jaren de betrekkingen tussen Nederland en Indonesië verziekt. Indonesië hield vast aan de datum 17 augustus 1945, Nederland hield vast aan 27 december 1949. Pas in 2004 werd bij monde van minister [[Ben Bot]] van Buitenlandse Zaken het volgende gesteld: ''Ik zal met steun van het Kabinet aan de mensen in Indonesië duidelijk maken dat in Nederland het besef bestaat dat de onafhankelijkheid van de Republiek Indonesië de facto al begon op 17 augustus 1945 en dat wij - zestig jaar na dato - dit feit in politieke en morele zin ruimhartig aanvaarden.''<ref>http://web.archive.org/web/20070929033426/http://www.stgdebrug.nl/bot.html</ref> Saillant detail is dat minister Bot zelf als kind in het concentratiekamp Ambarawa de uitroeping van de Republiek Indonesia heeft meegemaakt.

[[Bestand:nederlandsch indie 1893.jpg|thumb|450px|Nederlands-Indië in 1893]]
Op de [[Indische Nederlanders]] werd grote druk uitgeoefend om te kiezen voor het Indonesisch staatsburgerschap. Velen kregen in de [[1950-1959|jaren vijftig]] spijt van hun keuze, vooral toen de betrekkingen tussen Nederland en Indonesië verslechterden en opteerden alsnog voor het Nederlanderschap. Zij werden ''[[spijtoptant]]en'' genoemd.

De Nederlandse aanwezigheid in Indonesië, met uitzondering van Nieuw-Guinea, kwam pas echt ten einde in december [[1957]], toen vanwege het conflict tussen Nederland en Indonesië over Nieuw-Guinea Nederlanders werden gedwongen uit Indonesië te vertrekken en Nederlandse bedrijven werden genationaliseerd.

== Gouverneurs-generaal vanaf 1899 ==
* [[Willem Rooseboom]] ([[1899]]-[[1904]])
* [[Joannes Benedictus van Heutsz]] ([[1904]]-[[1909]])
* [[Alexander Willem Frederik Idenburg]] ([[1909]]-[[1916]])
* [[Johan Paul van Limburg Stirum]] ([[1916]]-[[1921]])
* [[Dick Fock (1858-1941)|Dick Fock]] ([[1921]]-[[1926]])
* [[Andries Cornelis Dirk de Graeff]] ([[1926]]-[[1931]])
* [[Bonifacius Cornelis de Jonge (1875-1954)|Bonifacius Cornelis de Jonge]] ([[1931]]-[[1936]])
* [[Alidius Warmoldus Lambertus Tjarda van Starkenborgh Stachouwer]] ([[1936]]-[[1942]])
* [[Hubertus van Mook]] (formeel [[1942]]-[[1948]]), (luitenant-gouverneur-generaal [[1945]]-[[1946]])

:''Voor de gehele lijst zie: [[lijst van gouverneurs-generaal van Nederlands-Indië]].''

==Zie ook==
*[[Geschiedenis van Indonesië]]
*[[Indonesisch-Nederlandse betrekkingen]]

== Literatuur ==
* [[W.A. Terwogt]], ''Het Land van [[Jan Pieterszoon Coen]]. Geschiedenis der Nederlanders in Oost-Indie, aan het Nederlandsche Volk verhaald'', 1889, P. Geerts - Hoorn
* [[Bas Veth (schrijver)|Bas Veth]], ''Het Leven in Nederlandsch-Indie'', 1900, P.N. Kampen en Zoon - Amsterdam
* [[Wim van den Doel]], ''Het Rijk van [[Insulinde (Nederlands-Indië)|Insulinde]]. Opkomst en ondergang van een Nederlandse kolonie'', 1e druk 1996, Prometheus - Amsterdam, ISBN 90-5333-374-6
* Wim van den Doel, ''Afscheid van Indië. De val van het Nederlandse imperium in Azië'', 2000, Prometheus - Amsterdam, (2e en 3e herziene druk: 2001), ISBN 90-446-0044-3 geb, ISBN 90-446-0043-5 pbk
* [[J.J.P. de Jong]], ''De waaier van het fortuin. Van handelscompagnie tot koloniaal imperium. De Nederlanders in Azië en de Indonesische Archipel 1595-1950'', 1998, SDU Uitgevers - Den Haag, ISBN 90-12-08643-4
* [[Kees van Dijk (historicus)|Kees van Dijk]], ''The Netherlands Indies and the Great War, 1914-1918'', [[KITLV]] - Leiden, 2007
* [[Bart M.Rijnhout]], ''Kruisvaarders van de archipel'', Lanasta Emmen, 2010, ISBN 978 90 8616 078 5.

== Externe links ==
* [http://www.geheugenvannederland.nl/?/nl/collecties/nederlands-indie_in_fotos,_1860-1940 ''Nederlands-Indië in foto's, 1860-1940'' op Het Geheugen van Nederland]
* [http://www.afscheidvanindie.nl/ ''Het project Afscheid van Indië, van het Nationaal Archief] ''Online images van archiefstukken over Nederlands-Indië (periode 1940-1950) uit Nederlandse, Britse, Amerikaanse en Australische archieven.
* [http://www.geheugenvannederland.nl/?/nl/collecties/pioniersfotografie_uit_nederlands-indie ''Pioniersfotografie uit Nederlands-Indië'' op Het Geheugen van Nederland]
* [http://indofilm.awardspace.com Het Indisch Filmarchief (INFA)], verzamelt, conserveert en bestudeert filmmateriaal uit voormalig Nederlands-Indië en Nederlands-Nieuw-Guinea.
* [http://schooltv.nl/zoekresultaten/?q=nederlands-indi%C3%AB Documentaire over Nederlands-Indië in de beeldbank van School tv]
* [http://www.youtube.com/watch?v=p7Z6rZhPcCY Documentaire in drie delen over Nederlands-Indië in de periode 1602-1949]

{{Appendix}}
{{Navigatie koloniën Republiek der Verenigde Nederlanden}}
{{Navigatie koloniën Koninkrijk der Nederlanden}}

[[Categorie:Nederlands-Indië| ]]