Difference between revisions 1575735 and 1576611 on ocwiki

<!--Article redigit en lengadocian-->
{{1000 fondamentals}}
[[Fichièr:Mosaik-Ikone Christus der Barmherzige.jpg|right|225px|thumb|Jèsus Crist]]
'''Jèsus''' (en [[ebrieu]]: יֵשׁוּעַ ''Yeshuah'' / ישו ''Yeshu'') (?[[Nazaret]], [[Galilèa]], 9 aC/5 aC<ref> Segon l'Evangèli de [[Matieu]] 2:1, Jèsus nasquèt pendent lo règne d'[[Eròdes lo Grand]] de [[Juda]], mòrt en 4 aC. Segon l'Evangèli de Luc 2:2, Jèsus nasquèt pendent lo règne de [[Quirini]] de Siria; encara que se sap pas amb precision la data del començament de son govèrn, se crei que governèt entre 5 dC e 12 dC. Per aquò, mantun istorian preferís d'establir l'an de la naissença de Jèsus dintre d'aqueste periòde, probablament en 7dC.</ref>-[[Jerusalèm]], [[Juda]], 29/36 dC), apelat Jèsus de Nazaret, es la figura centrala del [[Cristianisme]], que l'apèla Jèsus Crist (del [[grèc (lenga)|grèc]] Ιησούς Χριστός). ''Crist'' es la traduccion grèga del mot ebrieu משיח ''mashiakh'' ([[Messias]]), que significa {{cita|onch}}. D'après lo [[Judaïsme]], Jèsus acompliguèt pas cap de profecia messianica<ref>La lei josieva especifica las condiciones o las caracteristicas qu'acompanharàn al Messias rei dels josieus.</ref>. L'[[islam]] lo considèra un [[profèta]]. D'autras religions sostenon de ponches de vista diferents.

== Introduccion ==
Las fònts escrichas mai ancianas sus sa vida son de dos tipes: 
* Lo primièr correspond a las fonts independentas, redusidas a de citacions brèvas, coma las de [[Flavi Josèp]]<ref> ''Antiquitats judaïcas'', caps. 18 e 20</ref>, lo [[Talmud]]<ref>Sense lo mencionar dirèctament, se limita a qualificar Jèsus de bruèis que sa volontat èra de confondre lo pòble ebrieu e d'èsser lo filh de Maria e d'un legionari roman apelat Ben-Pandera.</ref> rabinic, [[Tacit]] e [[Suetòni]], que lor autenticitat o sens son discutits.
* Lo segond tipe de testimònis correspondon als escriches del [[Cristianisme]] acorropats d'una banda dins los evangèlis canonics e oficialament acceptats pel [[Cristianisme]] (que se redigiguèron a partir de 40 ans de la mòrt de Jèsus) e los evangèlis apocrifs (los noms dels Reis mags (Melquiòr, Gaspar e Baltazar), o los dels paires de Maria (Joaquim e Anna), venon del ''[[Protoevangèli de Jaume]]'' (apocrif).

== Vida e ensenhaments ==
=== Vida familhara ===
Sempre segon los evangèlis de Matieu e de Luc, Jèsus nasquèt a [[Betelèm]] <ref>La naissença a Betelèm es solament un recors per lo compliment d'una profecia de Miquèas</ref> filh d'una verge apelada [[Maria (maire de Jèsus)|Maria]] que concebèt per òbra de l'Esperit Sant. ''Luc'' a un relat de la visitacion de l'àngel Gabrièl a Maria per li anonciar qu'es estada causida per portar al mond lo filh de Dieu. Los catolics nomenan aqueste eveniment coma l'[[Anonciacion]]. Josèp, lo prometut de Maria, es mencionat dins las istòrias de la mainadesa de Jèsus e, a partir dels relats, moriguèt abans lo començament del ministèri de Jèsus. Marc 6:3 (e d'autres passatges de Matieu e Luc) ditz que Jèsus èra ''filh de [[Maria (maire de Jèsus)|Maria]] e fraire de Jaume, Josep, Judàs e Simon'', e ditz tanben qu'aviá de sòrres. L'istorian josieu [[Flavi Josèp]] e l'istorian crestian [[Eusèbi]] menciona Jaume coma ''fraire de Jèsus''. Jerònim argumentèt qu'èran cosins de Jèsus, per la traduccion del mot grèc per "fraire". Aquesta interpretacion es basada sus la tradicion catolica e ortodòxa de la virginitat perpetuala de Maria, qu'auriá pas agut cap d'autre filh biologic que Jèsus. L'evangèli de Luc ditz que Maria èra cosina d'Elisabèt, [[maire]] de [[Joan Baptista]] (Luc 1:36), mas ne menciona pas lo gra. La mainadesa de Jèsus transcorriguèt probablament dins lo vilatge de Nazaret dins la region de Galilèa.

=== Vida adulta ===
Jèsus, segon los evangèlis, desvolopèt son activitat publica principalament dins la region de Galilèa, subretot a [[Cafarnaom]], après èsser batejat per [[Joan Baptista]]. Segon l'evangèli de Luc, aviá alavetz 30 ans d'edat. Jèsus ensenhava amb de parabòlas e de [[metafòra]]s. Ensenhava sovent que {{cita|lo règne de Dieu s'apròcha}}. Lo ''Sermon de la Montanha'' de l'evangèli de Matieu es tipicament josieu e s'i tròban las beatituds o benauranças e l'istòria del filh prodig. Jèsus aguèt de discípols, que dotze ne foguèron los seguidors mai importants e elegits dirèctament per el. Segon lo Novèl Testament Jèsus realizèt de miracles pendent son ministèri: expulsèt de demònis e gariguèt de [[malautiá]]s e tanben tornèt a la vida una gojata e son amic Làzer. S'opausava sovent a las classas dirigentas religiosas, principalament lo legalisme e [[ipocrisia]] dels farisians (encara que Jèsus, per sa profession de fustièr e maçon de classa mejana n'èra proche e aviá mantun discípol farisian coma Nicodèm). Sa predicacion inclusiá lo perdon dels pecats, la vida après la mòrt e la resurreccion del còs, la fin dels temps e lo [[finimond]]. Segon la tradicion, Jèsus faguèt sa predicacion per un periòde de tres ans, mas se menciona pas la durada de son ministèri dins cap d'evangeli e mai d'una interpretacion suggerís un periòde pus brèu.

=== Arrestacion, crucifixion e resurreccion ===
Sa venguda a la tèrra, segon lo [[Cristianisme]], aguèt un sol prepaus: morir sus la crotz pels pecats de l'umanitat, eveniment qu'es lo fondament e centre de la teologia crestiana, e que Jèsus anoncièt mantun còp a sos discípols. En fach, la màger part del contengut dels evangèlis son de relats suls darrièrs sèt jorns de sa vida, e principalament sus la [[traïson]] e crucifixion. Segon lo Novèl Testament Jèsus entrèt a [[Jerusalèm]] pendent la setmana de la celebracion de la Pasca josieva, que voliá celebrar amb sos dotze discipòls. Foguèt traït per un discipòl, [[Judàs Escariòt]]. Jèsus foguèt acusat de blasfèmi davant lo Sanedrin josieu, e puèi de rebellion davant lo prefècte de Juda [[Ponç Pilat]], per s'èsser proclamat "rei dels josieus", que lo condemnèt a morir crucificat, mas, segon los evangèlis, determinèt que Jèsus èra pas colpable del crime e l'envièt a [[Eròdes Antipas]], que tanben lo declarèt innocent. Ja que la costuma pendent la fèsta de la Pasca èra que lo governador desliurèsse un presonièr, [[Ponç Pilat]] ofriguèt a la multitud de liurar Jèsus o [[Barrabàs]]. La multitud demandèt la mòrt de Jèsus, e [[Ponç Pilat]] se rusquèt las mans, en declarant qu'èra innocent de l'injustícia de lor decision. Los quatre evangèlis dison que [[Ponç Pilat]] ordenèt que Jèsus foguèsse crucificat amb una pancarta sus la crotz (nomenat en [[latin]]: ''titulus crucis''), que disiá "Jèsus de [[Nazaret]], rei dels josieus" (''Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum'', que son acronim es INRI). Los evangèlis dison qu'après sa mòrt sus la crotz, sos seguidors prengueron son còs e l'enterrèron dintre d'un cavòt vuèg e que ressuscitèt dels mòrts al tresen jorn. Aqueste eveniment es considerat la doctrina pus importanta de la fe crestiana.

== Interpretacion religiosa ==
D'après las religions crestianas, Jèsus es lo [[messias]] e lo filh de Dieu, e la segonda persona de la Santissima Trinitat, que portèt la salvacion a l'umanitat, a travèrs de sa mòrt e sa resurreccion.

== Jèsus Barrabàs ==
Lo cercaire josieu britanic [[Hyam Maccoby]], especializat dins l'estudi de la tradicion religiosa crestiana e josieva, prepausèt que Jèsus, que començava sempre sas pregàrias amb lo mot aramèu d'''abba'' 'paire car', èra apelat Jèsus Bar Abba o Jèsus [[Barrabàs]] (Jesús filh del paire), la persona que sa libertat lo pòble demandava al prefècte de Juda [[Ponç Pilat]].

== Dobtes sus l'istoricitat de Jèsus ==
Se s'admet, entièrament o non, l'istoricitat dels relats dels ''Evangèlis'' canonics e del libre dels ''Faches dels Apòstols'' e d'autres tèxtes religioses e confessionals dels sègles I e II, s'afirma implicitament l'existéncia de Jèsus de Nazaret. Encara que la validacion consensuala sus una persona implica pas l'acceptacion de sa caracteristica divina o religiosa, mai d'un cercaire nèga la validacion istorica de las fonts crestianas, en considerar la figura de Jèsus de Nazaret coma lo resultat d'una invencion (e encara falsificacion) conscienta dins l'evolucion del [[cristianisme]]. D'après aquesta teoria, [[Pau de Tars]] e los primièrs crestians coneissián pas Jèsus de Nazaret, una entitat mitica venent del sincretisme future entre las religiositats ellenistica e josieva. Mantuna argumentacion que pausa aquesta postura es: 
* La literatura crestiana del sègle I (levat los Evangèlis) e de la primièra mitat del sègle II enregistra pas los ensenhaments de Jèsus, ni sos miracles, ni lo procèssus que portèt a son execucion, ni sa biografia. Earl Doherty apèla tot aquò, ironicament, ''una conspiracion del silenci''.
* Jèsus es pas mencionat per sos contemporanèus; los cronicaires josieus [[Matias]], [[Just de Tiberiàs]] e [[Filon d'Alexàndria]], los romans [[Seneca]] e [[Plutarc]] e cap de cronica del [[sègle I]] lo menciona pas. Las referéncias a Jèsus de l'istorian josieu [[Flavi Josèp]] semblan una interpolacion crestiana tardiva e lo sens de las referéncias a Crist per [[Tacit]] e per [[Suetòni]] (istorians romans del [[sègle II]]) es pas clar. 
* Las epistòlas de Pau de Tars fan pas de referéncias sus la biografia de Jèsus de Nazaret: Pau se referís a Dieu e a son filh, lo Crist celestial o espiritual.
* Una partida granda dels eveniments de la vida de Jèsus narrats dins los Evangèlis an de parallèls clars dins l'[[Ancian Testament]]. 
* Levat lo Novèl Testament, existisson pas de registres o de referéncias dirèctas sul vilatge de [[Nazaret]] anterioras al [[sègle IV]]; figura pas dins cap de partida de l'Ancian Testament; cap de geograf o cronicaire de l'[[Antiquitat]] nomena pas [[Nazaret]]; es pas mencionat per l'istorian minuciós [[Flavi Josèp]], e apareis pas demest las 63 vilas citadas pel [[Talmud]], e tanpauc [[Pau de Tars]] lo nomena.
* Lo relat de ''Matieu'' sus lo massacre dels innocents jols òrdres d'[[Eròdes lo Grand]] es un eveniment que se menciona pas dins cap de registre istoric, e sembla d'èsser una istòria basada sus un relat mitic tipic dins l'Antiquitat, que se pòt trobar dins d'epòcas anterioras.
Doherty atribuís l'invencion de la figura de Jèsus a l'autor de l'Evangèli de Marc. Los defendeires principals de la teoria dins los mitans academics son Earl Doherty, Alvar Ellegård, G. A. Wells, e Timothy Freke e Peter Gandy.

== Nòtas ==
<references />

{{commons|Category:Jesus_Christ}}

[[Categoria:Jèsus Crist]]
[[Categoria:Cristianisme]]

{{Ligam AdQ|ar}}
{{Ligam AdQ|de}}
{{Ligam AdQ|es}}
{{Ligam AdQ|hr}}
{{Ligam AdQ|pt}}

[[ab:Иесуа Қьырста]]
[[af:Jesus van Nasaret]]
[[als:Jesus Christus]]
[[am:ኢየሱስ]]
[[an:Chesús de Nazaret]]
[[ang:Iesus]]
[[ar:يسوع]]
[[arc:ܝܫܘܥ]]
[[arz:يسوع]]
[[ast:Xesús]]
[[az:İsa]]
[[ba:Ғайса]]
[[bar:Jesus vo Nazaret]]
[[bat-smg:Jiezos Krėstos]]
[[bcl:Hesukristo]]
[[be:Ісус Хрыстос]]
[[be-x-old:Ісус Хрыстос]]
[[bg:Исус Христос]]
[[bi:Jisas Kraes]]
[[bm:Yesu Krista]]
[[bn:যিশু]]
[[bo:ཡེ་ཤུ།]]
[[br:Jezuz Nazaret]]
[[bs:Isus]]
[[bxr:Иисус Христос]]
[[ca:Jesús de Natzaret]]
[[cbk-zam:Jesus]]
[[cdo:Ià-sŭ]]
[[ceb:Jesus]]
[[ckb:یەسووع]]
[[co:Gesù Cristu]]
[[crh:İsa]]
[[cs:Ježíš Kristus]]
[[cu:Їисъ Хрїстъ]]
[[cv:Иисус Христос]]
[[cy:Iesu]]
[[da:Jesus]]
[[de:Jesus Christus]]
[[diq:Hz. İsa]]
[[dsb:Jezus Kristus]]
[[dv:އީސާގެފާނު]]
[[ee:Yesu]]
[[el:Ιησούς Χριστός]]
[[eml:Gesü]]
[[en:Jesus]]
[[eo:Jesuo Kristo]]
[[es:Jesús de Nazaret]]
[[et:Jeesus]]
[[eu:Jesus Nazaretekoa]]
[[ext:Jesucristu]]
[[fa:عیسی]]
[[fi:Jeesus]]
[[fiu-vro:Jeesus]]
[[fj:Jisu Karisito]]
[[fo:Jesus]]
[[fr:Jésus-Christ]]
[[fur:Jesus]]
[[fy:Jezus Kristus]]
[[ga:Íosa Críost]]
[[gan:耶穌]]
[[gd:Iosa Crìosd]]
[[gl:Xesús de Nazareth]]
[[gn:Hesu Nasaregua]]
[[got:𐌹𐌴𐍃𐌿𐍃 𐍇𐍂𐌹𐍃𐍄𐌿𐍃/Iesus Xristus]]
[[gu:ઇસુ]]
[[ha:Isa Almasihu]]
[[hak:Yâ-sû]]
[[he:ישו]]
[[hi:ईसा मसीह]]
[[hif:Jesus]]
[[hr:Isus]]
[[hsb:Jězus]]
[[ht:Jezi]]
[[hu:Jézus]]
[[hy:Հիսուս]]
[[ia:Jesus Christo]]
[[id:Yesus]]
[[ig:Jisọs Kraịst]]
[[ilo:Hesús]]
[[is:Jesús]]
[[it:Gesù]]
[[iu:ᐱᐅᓕᑦᓯᔨ]]
[[ja:イエス・キリスト]]
[[jbo:iesus]]
[[jv:Yesus Kristus]]
[[ka:იესო ქრისტე]]
[[kab:Ɛisa]]
[[kg:Yesu]]
[[kk:Иса Мәсих]]
[[kl:Jiisusi-Kristus]]
[[kn:ಯೇಸು ಕ್ರಿಸ್ತ]]
[[ko:예수]]
[[koi:Иисус Христос]]
[[ksh:Jesus Christus]]
[[ku:Îsa]]
[[kv:Исус Кристос]]
[[kw:Yesu Krist]]
[[la:Iesus]]
[[lad:Yeshu]]
[[lb:Jesus vun Nazaret]]
[[lbe:Эса идавс]]
[[lez:Иса (пайгъамбар)]]
[[lg:Jesu Kristo]]
[[li:Zjezus Christus]]
[[lij:Gesû Cristo]]
[[lmo:Gesü de Nazaret]]
[[ln:Yésu]]
[[lo:ພະເຍຊູ]]
[[lt:Jėzus Kristus]]
[[ltg:Jezus Krystus]]
[[lv:Jēzus Kristus]]
[[mg:Jesoa]]
[[mhr:Исус Христос]]
[[mi:Ihu Karaiti]]
[[mk:Исус Христос]]
[[ml:യേശു]]
[[mn:Есүс Христ]]
[[mr:येशू ख्रिस्त]]
[[ms:Jesus Christ]]
[[mt:Ġesù]]
[[mwl:Jasus]]
[[my:ခရစ်တော်၊ ယေရှု]]
[[mzn:عیسی]]
[[na:Jesu Kristo]]
[[nah:Yeshua Christós]]
[[nap:Gèsù]]
[[nds:Jesus Christus]]
[[nds-nl:Jezus Christus]]
[[ne:जिसस क्राइस्ट]]
[[nl:Jezus (traditioneel-christelijk)]]
[[nn:Jesus]]
[[no:Jesus Kristus]]
[[nov:Jesu Kristo]]
[[nrm:Jésus-Chrît]]
[[nso:Jesu]]
[[nv:Doodaatsaahii (Jíísas)]]
[[ny:Yesu Kristu]]
[[om:Yesuus]]
[[or:ଯୀଶୁ]]
[[os:Йесо Чырысти]]
[[pa:ਈਇਸਾ ਮਸੀਹ]]
[[pam:Jesus]]
[[pap:Hesus]]
[[pdc:Yeesus Grischdus]]
[[pih:Jesus]]
[[pl:Jezus Chrystus]]
[[pms:Gesù ëd Nàsaret]]
[[pnb:یسوع]]
[[ps:عيسی]]
[[pt:Jesus]]
[[qu:Jesus]]
[[rm:Jesus da Nazaret]]
[[rn:Yezu Kirisitu]]
[[ro:Isus din Nazaret]]
[[roa-rup:Isa Hristo]]
[[ru:Иисус Христос]]
[[rue:Ісус Хрістос]]
[[rw:Yezu Kirisitu]]
[[sah:Исус]]
[[sc:Gesùs]]
[[scn:Gesù Cristu]]
[[sco:Jesus Christ]]
[[se:Jesus]]
[[sh:Isus]]
[[si:ජේසුස් තුමා]]
[[simple:Jesus]]
[[sk:Ježiš Kristus]]
[[sl:Jezus Kristus]]
[[sm:Iesu Keriso]]
[[so:Ciise]]
[[sq:Jezusi]]
[[sr:Исус]]
[[srn:Jesus Christus]]
[[ss:Bukhristu]]
[[sv:Jesus]]
[[sw:Yesu]]
[[szl:Jezus Kristus]]
[[ta:இயேசு கிறித்து]]
[[te:యేసు]]
[[tg:Исо]]
[[th:พระเยซู]]
[[tk:Isa Pygamber]]
[[tl:Hesus]]
[[to:Sīsū Kalaisi]]
[[tpi:Jisas]]
[[tr:İsa]]
[[tt:Ğaysa]]
[[tum:Yesu Khristu]]
[[tw:Yesu Kristo]]
[[ty:Iesu Mesia]]
[[ug:ئەيسا مەسىھ]]
[[uk:Ісус Христос]]
[[ur:عیسیٰ علیہ السلام]]
[[uz:Iso Masih]]
[[vec:Jesu]]
[[vi:Giê-su]]
[[vls:Jezus van Nazareth]]
[[wa:Djezus-Cri]]
[[war:Hesus]]
[[wo:Yéesu-kristaa]]
[[wuu:耶稣]]
[[xh:UYesu Kristu]]
[[xmf:იოსე ქირსე]]
[[yi:יעזוס]]
[[yo:Jésù]]
[[za:Yesu]]
[[zh:耶稣]]
[[zh-min-nan:Iâ-so͘]]
[[zh-yue:耶穌]]