Difference between revisions 1761393 and 1771978 on ocwiki

<!-- Article redigit en lengadocian-->


[[Fichièr:Judaea (Imperium Romanum).png|thumb|272px|Judèa dins l'[[Empèri Roman]]]]
'''Judèa''' (יהודה ''Yehudah'' en [[ebrieu]], ''Ἰουδαία'' en [[Grèc (lenga)|grèc]] e ''Judaea'' en [[latin]]) es la partida montanhosa del sud de la [[Tèrra d'Israèl]]. Judèa dins lo primièr sens, lo pus estrech, èra situada al sud de la region de [[Samària]]. Aquelas doas regions — ''grosso modo'' — son uèi designadas collectivament sota lo nom de [[Cisjordania]]. 
 
==Etimologia== 
Lo nom ''Judèa'' es una adaptacion   [[Grèc|grèga]] e [[Latin|romana]] de "[[Tribú de Juda|Juda]]", qu'originalament inclusiá lo territòri de la tribú israelita del meteis nom e pus tard lo [[Reialme de Juda]]. Judèa s'utiliza de còps que i a per nomenar la region entièra, inclusent los parçans ribairòls de [[Jordan]].<ref>[http://www.jstor.org/stable/3135423 Studies in Palestinian Geography, Prof. S.J. Riggs, Auburn Theological Seminary, 1894, JSTOR The Biblical World]</ref> Èra lo nom utilizat en anglés pendent l'ocupacion [[Jordania|jordaniana]] de l'airal en 1948. [[Jordania]] designa la zòna de [[Judèa e Samària]] ''Ad-Difa’a Al-Gharbiya'' (revirat en occitan per "[[Cisjordania]]").<ref name=Philologos>[http://www.forward.com/articles/131482/ "This Side of the River Jordan; On Language,"] Philologos, September 22, 2010, Forward.</ref> "Yehuda" es lo tèrme en ebrieu per l'airal dempuèi que la region foguèt conquista per  Israèl en 1967.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/307117/Judaea Britannica: Judaea]</ref>

==Istòria==

===La monarquia unida d'Israèl e Juda===
[[Fichièr:Davids-kingdom with captions specifiying vassal kingdoms-derivative-work.jpg|thumb|300px|La monarquia unida d'Israèl segon la [[Bíblia]], a l'epòca de [[Dàvid]]. Juda es al centre, e dins son còr, Jerusalèm]]
Lo tèrme de monarquia unida d'Israèl e Juda fa referéncia a un periòde cronologic tradicional, aperaquí tre 1050 abC fins a 930 abC. Segon la [[Bíblia]], los filhs del patriarca [[Jacòb]] s'amassèron per formar lo reialme d'Israèl; se crei qu'aquò se passèt vèrs 1025 abC. Samuel ungiguèt Saul (Shaul ben Kish) de la tribú de Benjamin coma lo primièr rei dels israelians, benlèu en 1020 abC. Dàvid (c. 1006 abC), son successor e segond rei d'Israèl, assolidèt la monarquia, creèt lo primièr estat josieu e establiguèt [[Jerusalèm]] coma la [[capitala]] nacionala d'Israèl fa 3000 ans. En 920 abC la monarquia unida se dividiguèt en dos reialmes: Israèl (inclusent las ciutats de Siquem e Samària) al nòrd e Juda (inclús [[Jerusalèm]]) al sud. La majoritat de las províncias non josievas demorèron defòra. Segon [[Israel Finkelstein]] e [[Neil Silberman]], a l'epòca dels reialmes davidian e salamonian, Jerusalèm benlèu èra despoblada o amb una populacion de la centena, e considèron insufisent d'aver governat un empèri qu'estire d'Eufrates a Eilat. Citan que la primièra referéncia independenta sul reialme d'Israèl es de c. 890 abC, e del de Juda de 750 abC. Coma d'autres minimalistas biblics, pretendon que lo reialme de Juda inventèt la monarquia unida per reclamar de territòris al reialme d'Israèl, pendent los [[règne]]s d'Ezequias e Josias.

===Los reialmes de Juda e d'Israèl===
[[Fichièr:Judea 2 by David Shankbone.jpg|thumb|Colinas dins lo [[desèrt]] de Judèa]]
Après la mòrt del rei [[Salamon (Bíblia)|Salamon]], filh del rei Dàvid, en 931 abC, esclatèt un cisma; dètz tribús d'Israèl s'amassan al nòrd e forman lo novèl [[reialme d'Israèl]] dirigit per Jeroboam mentre que las tribús de Juda e de Benjamin forman al sud al torn de Jerusalèm lo [[reialme de Juda]], pus omogenèu (subretot dins lo domeni religiós) que lo reialme d'Israèl. Una granda partida dels levitas consagrats al Temple de Jerusalèm aganchan egalament lo reialme de Juda. Lo reialme de Juda existiguèt tre -931 fins a -587 que lo rei babilonian Nabucodonosòr II destrusiguèt Jerusalèm.

Lo Reialme d'Israèl (ebrieu: ממלכת ישראל Mamlekhet Yisrael) es l'autre estat successor de la pus vièlha monarquia unida d'Israèl e Juda (apelada sovent reialme d'Israèl). Existiguèt aproximativament tre 930 abC fins a 720 abC. Foguèt destruch per l'Empèri Assirian. Israèl es sovent apelat lo reialme del nòrd per lo distinguir del reialme del sud, Juda.

===Epòcas grèga e independenta===
En 166 abC los josieus piós (hasidim) al comandament de Juda Macabèu luchan contra los josieus ellenizants, après qu'amb Antioc IV sorgiguèsse l'iniciativa de transformar [[Jerusalèm]] en una ciutat grèga, en interdisent lo culte a [[YHWH]] e autres rites josieus e en consagrant lo temple a [[Zèus]]. En 164 abC se produsiguèt la rebellion dels macabèus e Judèa venguèt un estat josieu independent. En 150 abC los assiris foguèron forabandits de Jerusalèm. En 129 abC tombèt lo reialme seleucida e l'estat josieu aqueriguèt d'autonomia totala en governant los [[asmonean]]s partisans del sector [[farisian]]. En 110 abC Joan Ircan I, rei e sacerdòt de Judèa, conquistèt [[Idumèa]] e [[Samària]]. En 105 abC Alexandre Jannèu, rei e summe sacerdòt de Judèa, fa que s'acabe lo supòrt als farisians e comença la favor als saducèus.

===La [[província romana]] de Judèa===
La província de Judèa foguèt una administracion romana en riba orientala de la [[mar Mediterranèa]]. En 63 abC [[Pompèu]] acaba amb lo règne dels macabèus e Judèa ven reialme client de Roma. En [[6]] August depausa lo rei Arquelau e Juda s'establís coma una prefectura dependent del governador de la província romana de Siria.  En 66 comença la revòlta nacionala josieva que compòrta la destruccion del temple de [[Jerusalèm]] (70). La resisténcia s'acaba a [[Masada]] en 73. La guèrra foguèt narrada per [[Flavi Josèp]] dins son òbra ''La Guèrra Josieva''. En [[115]] se produtz la revòlta generala dels josieus d'Orient. Dempuèi l'interdiccion de la circoncision per Adrian esclata la revòlta josieva coneguda pel nom de son líder [[Simon bar Kokhba]] que dura de 133 a 135.

===Fin de Judèa===
Après esclafar la revòlta de [[Simon bar Kokhba|Bar Kokhba]] ([[132]]-[[135]]) l'emperaire roman [[Adrian (emperaire)|Adrian]], cambièt en 135 lo nom de Judèa per aquel de [[Palestina]] o Siria Palestina (''Provincia Syria Palæstina'' en [[latin]]) per escafar tota memòria [[Josieu|josieva]] de la region.

===Referéncias===
<references />
{{Commonscat|Judean Desert}}
{{Portal Levant}}
[[Categoria:Israèl]]⏎
⏎
[[ar:يهودية (منطقة)]]
[[ast:Xudea]]
[[bg:Юдея]]
[[bs:Judeja]]
[[ca:Judea]]
[[cs:Judsko]]
[[cv:Иудея]]
[[da:Judæa]]
[[de:Judäa]]
[[el:Ιουδαία]]
[[en:Judea]]
[[eo:Judeo]]
[[es:Judea]]
[[eu:Judea]]
[[fa:یهودیه]]
[[fi:Juudea]]
[[fo:Judea]]
[[fr:Judée]]
[[gd:Judea]]
[[gl:Xudea]]
[[he:יהודה (חבל ארץ)]]
[[hr:Judeja]]
[[hu:Júdea]]
[[id:Judea]]
[[it:Giudea]]
[[ja:ユダヤ]]
[[ka:იუდეა]]
[[ko:유대]]
[[lv:Jūdeja]]
[[mr:जुदेआ]]
[[nah:Judea]]
[[nds:Judäa]]
[[nl:Judea]]
[[nn:Judea]]
[[no:Judea]]
[[nrm:Palestène]]
[[os:Иудей]]
[[pl:Judea]]
[[pt:Judeia]]
[[ru:Иудея]]
[[sh:Judeja]]
[[simple:Judea]]
[[sk:Judsko]]
[[sr:Јудеја]]
[[sv:Judeen]]
[[uk:Юдея]]
[[vec:Zudia]]
[[vi:Judea]]
[[yi:ארץ יהודה]]
[[zh:犹大山地]]