Difference between revisions 1769708 and 1876454 on ocwiki

Protobasco
{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}⏎
<!-- Article redigit en gascon -->
Lo '''protobasco''' o '''protobasc''' qu'ei lo davancèr de la lenga [[basc]]a. Lo basco estant ua lenga isolada, la soa protolenga que's deu dedusir dab la tecnica lingüistica de la reconstruccion intèrna.

L'ancian demostratiu ''*(h)ar''<ref>[http://www.celtiberia.net/verrespuesta.asp?idp=8829 Responsa de l'utilizaire Gastiz en Celtiberia.net]</ref> a l'origina de l'article modèrne ''-a'' adjunt a la fin deus noms qu'estó arreconegut per [[Enric Gavel]]. 

''Fonética histórica vasca'' ([[1961]]), òbra mèsta de reconstruccion deu protobasco qu'estó escrivuda per [[Koldo Mitxelena]]. Òm que pòt citar lo sistèma fonologic consonantic consistent a l'oposicion ''fortis-lenis'' : /(p)/~/b/, /t/~/d/, /k/~/g/, /L/~/l/, /N/~/n/, /R/~/r/, /ts/~/s/, /tz/~/z/, en mei de l'aspiracion /(h)/ e lo passatge de /N/~/n/ e de /L/~/l/ intervocalicas ancianas a /n/~/h/ e a /l/~/r/ modèrnas en '[[auringla]]', [[Basc unificat|basco comun]] ''enara'' (''*eNala''), [[biscaïn]] ''elai'' (''*eLana''); ''ahari'' '[[aret]]' (''*(h)anari''<ref>De ''*(h)an-'' '[[animau]]' e deu [[latin]] ''ARIES'', segon [[Joseba Lakarra|J. Lakarra]].</ref>); ''ahuntz'' '[[craba]]' (''*(h)anuntz''<ref>De ''*(h)an-(h)untz'', ''*han-'' significant '[[animau]]' e ''huntz'' '[[gèira]]', segon J. Lakarra.</ref>); ''ardo'' '[[vin]]' (''*ardano''); ''arpin'' '[[plantatge]]' (''*ardi-bini'', lit. 'lenga d'[[oelha]]'); ''artzain'' '[[pastre]] d'oelhas' (''*ardi-zani''); ''arrain'' '[[peish]]' (''*arrani''); ''mehe'' 'prim' (''*bene''); ''mihi'' [[lenga (anatomia)|'lenga']] (''*bini''); ''hezur'' 'òs' (''*enazur'', ''*anezur''?); ''ikatz'' 'carbon' (''*enikatz'' o ''*inikatz''); ''gazta'' '[[hormatge]]' (''*gaztana''); ''ihi'' '[[jonc]]' (''*ini''); ''ohoin'' 'lairon' (''*onoin''<ref>De ''*(h)oin-(h)oin'', lit. '[[pè]]-pè', segon J. Lakarra.</ref>); ''orga'' '[[carro]]' (''*organa''); ''sehi'' 'domestic' (''*seni''); ''suhi'' '[[gendre]]' (''*suni''); ''zain''  'guardian' (*zani); ''zi(i)'' '[[aglan]]' (*zini). Lo patron de formacion deu vèrbe ancian qu'estó arreconegut per K. Mitxelena; òm que pòt citar mod. ''jakin'' 'saber' (''*e-aki-n''), ''ibili'' 'caminar' (''*e-biL-i''), ''egon'' 'estar' (dens lo sens de situacion) (''*e-go-n''), ''izan'' 'estar'  (dens lo sens d'existéncia) (''*e-iza-n''), ''joan'' 'anar' e ''eraman'' 'portar' (''*e-oa-n'' e ''*e-ra-oa-n'' respectivament); ''*e-du-n'' 'aver' com participi de la flexion verbau ''dut/det/dot'' 'qu'èi'.

Lo participi ''*enau(t)si'' a l'origina de la flexion modèrna ''di(n)ot'' 'que digui', ''di(n)ost'', ''dinaust'' 'que m'ac ditz', qui seré la basa d'''euskara'', ''euskera'' 'lenga basca', qu'estó arreconegut per Alfontso Irigoien. 

Lo patron protobasco ancian de formacion de votz monosillabas per [[Redoblament (lingüistica)|redoblament]] cap a l'esquèrra qu'ei estat arreconegut per [[Joseba Lakarra]]. Òm que pòt citar los mots modèrnes ''gogor'' 'dur' (''*gor'' → ''*go-gor''); ''zezen'' '[[taur]]' (''*zen'' → ''*ze-zen''); ''zozo'' [[Turdus merula|'mèrle']] (''*zo'' → ''*zo-zo''<ref>L'arraditz ''*zo'' qu'ei dilhèu l'element de formacion de ''txori'' '[[ausèth]]' e d'''urzo (uso)'' '[[colomb]]'.</ref>); ''adar'' [[bana|'còrn']] (''*dar'' → ''*da-dar''); ''adats'' 'cabeladura' (''*dats'' → ''*da-dats''); ''idi'' '[[bueu]]' (''*di'' → ''*di-di''); ''azal'' '[[rusca]]' (''*zal'' → ''*za-zal''); ''eder'' 'bèth', 'polit' (''*der'' → ''*de-der''); ''odol'' '[[sang]]' (''*dol'' → ''*do-dol''); ''ahantzi'' 'desbrembar' (''*nan'' → ''*na-nan'' → ''*anan-tz''); ''har'' '[[vèrme]]' (''*nar'' → ''*na-nar'' → ''*anaR''); ''ihintz'' [[aiganha|'arrós']] (''*nin'' → ''*ni-nin'' → ''*inin-tz''); ''ohol'' '[[pòst]]' (''*nol'' → ''*no-nol'' → ''*onoL''); ''hur'' '[[averan]]' (''*nur'' → ''*nu-nur'' → ''*unuR'')... Donc, lo modèl sillabic CVC (consonanta-vocau-consonanta) qu'ei estat perpausat per J. Lakarra entau protobasco ancian.

L'òrdre VSO (vèrbe-subjècte-objècte) entau protobasco ancian au lòc de l'òrdre SOV (subjècte-objècte-[[vèrbe]]) deu basco modèrne qu'ei estat arreconegut per Ricardo Gómez a partir de las caracteristicas deus vèrbes sintetics e de la posicion deu participi e de la frasa relativa. 

==Nòtas==
<references />

== Ligams extèrnes ==
* {{es}} [http://www.euskomedia.org/PDFAnlt/literatura/21229322.pdf Joseba Lakarra (2006): ''Protovasco, munda y otros: Reconstrucción interna y tipología holística diacrónica'', in "Oihenart. Cuadernos de Lengua y Literatura", I Jornadas de Lingüística Vascorrománica, Eusko Ikaskuntza, Sant Sebastian]
* [http://denda.ueu.org/pdfak/uztaro25.pdf Joseba Lakarra (1998): ''Hizkuntzalaritza konparatua eta aitzineuskararen erroa'', "Uztaro"" 25, 47-110]
* [http://www.uztaro.com/berria/fitxategiak/uztaro31/uztaro31_2.pdf Joseba Lakarra (1999): ''Ná-De-Ná'', "Uztaro" 31, 15-84]
* {{es}} [http://www.alava.net/publicar/Informes/Veleia_Inf_07.pdf Joseba Lakarra (2008): ''Informe sobre supuestas inscripciones eusquéricas en Veleia'']
* {{es}} [http://artxiker.ccsd.cnrs.fr/docs/00/03/64/21/PDF/De%20re%20etymologica%20vasca.pdf Ricardo Gómez: ''De re etymologica: vasc. -(r)antz 'hacia''', UPV-EHU / "Julio Urkixo" Euskal Filologia Mintegia] 
* [http://dialnet.unirioja.es/servlet/fichero_articulo?codigo=2218043&orden=84829 Mikel Martínez Areta: ''Aitzin-euskararen kontsonantismoa'' (version en basco)] e [http://www.ehu.es/monumenta/pdf/mintegia2008/Martinez-Sobre_el_consonantismo_proto-vasco.pdf ''Sobre el consonantismo proto-vasco'' (version en espanhòu)]

[[Categoria:Basc]]
[[Categoria:Protolenga]]