Difference between revisions 32301335 and 32410477 on plwiki

{{DNU|artykuł|podstrona=2012:08:07:Wolne miasto}}
{{disambigR|'''miasta na prawach państwa'''|[[Wolne miasto (film)|film z 1958 roku]]}}
'''Wolne miasto''' - miasto na prawach [[państwo|państwa]] (często [[Wolne stowarzyszenie państw|państwa stowarzyszeniowego]]). Były one powszechne w [[Starożytność|starożytności]]. Niezależne, jednak wiele z nich łączyło się w formalne lub nieformalne związki. Wiele historycznych wolnych miast i ich unii powstało przez walki ([[Mykeny]]; [[Rzym]]), a wiele jako pokojowe sojusze lub wzajemna ochrona ([[Hanza|Związek Hanzeatycki]]; [[Związek Peloponeski]]).

W przeszłości najsłynniejszymi wolnymi miastami na ziemiach polskich były [[Gdańsk]] i [[Kraków]].

== Wolne miasta w historii nowożytnej ==
Tradycja wolnych miast, niezależnych od otaczających je krajów, która była średniowieczną cechą [[Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego|Świętego Imperium Rzymskiego]], przeżyła zanik Imperium w [[1806]]. W [[XIX wiek|XIX]] i [[XX wiek]]u, szereg politycznych i historycznych okoliczności pozostawił wiele autonomicznych [[enklawa|enklaw]] otoczonych przez terytoria innych, w każdym przypadku skoncentrowane na mieście. W Europie zaliczały się do nich [[Rijeka]], [[Gdańsk]], [[Kłajpeda]], [[Triest]], [[Hamburg]], [[Lubeka]] i [[Brema]]. Na obrzeżach Europy obejmowały [[Batumi]] i [[Tanger]]. Po [[1870]] miasto [[Watykan]] stało się państwem-miastem. 

=== [[Watykan]] ===
Po tym jak [[Wiktor Emanuel II]] przejął Rzym w [[1870]], [[Pius IX|papież Pius IX]] odmówił uznania istnienia Królestwa Italii. Ponieważ nie mógł podróżować przez miejsce którego istnienia nie uznawał, Pius IX i jego następcy twierdzili że są "więźniami Watykanu", nie mogącymi, odkąd wstąpili na tron papieski, opuścić czterdziestoczterohektarowej papieskiej enklawy. Impas został rozwiązany w [[1929]] przez [[traktaty laterańskie]] wynegocjowane przez [[Benito Mussolini]]ego między [[Wiktor Emanuel III|Wiktorem Emanuelem III]] i [[Pius XI|papieżem Piusem XI]]

Pod tym traktatem Watykan został uznany za niezależne państwo z papieżem jako władcą. [[Organizacja Państwa Watykańskiego]] opisana jest w osobnym artykule.

=== [[Singapur]] ===
<!--Pewnie wszystko tu pomieszane :) -->
Portowe miasto [[Singapur]] zostało założone przez [[Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska|Brytyjską Kompanię Wschodnioindyjską]] w [[1819]] i przemianowane na kolonię korony w [[1867]]. Poza krótkim okresem japońskiej okupacji podczas [[II wojna światowa|II wojny światowej]], Singapur pozostawał Brytyjską kolonią do [[1963]]. W tym roku Singapur połączył się z Malajami, Sarawak i Sabah w nowej federacji Malezji.

Lata w których Singapur był częścią Malezji były pełne niepokoju. Zamieszki rasowe pomiędzy większością chińską i mniejszością malezyjską były częste w Singapurze i rząd federalny, dominowany przez Zjednoczoną Malajską Organizację Narodową, zmierzył się z rządem stanowym zdominowanym przez Ludową Partię Działania. MON obawiała się że LPD zagrozi jej dominującej pozycji w rządzie federalnym. Ostatecznie Singapur został wydalony z federacji w [[1965]].

Po mimowolnej niezależności nastąpiło szybkie uprzemysłowienie i modernizacja, a Singapur stał się jednym z czterech Tygrysów Azjatyckich.

=== [[Monako]] ===
=== inne ===
* [[Lubeka]], [[Hamburg]] i wiele miast [[Hanza|Związku Hanzetyckiego]], obecnie [[2005]] tylko Hamburg i [[Brema (kraj związkowy)|Brema]]
* [[Włoskie państwa-miasta]]: [[Wenecja]], [[Genua]], [[Piza]], [[Amalfi]]: włoskie republiki morskie
* [[Ragusa]]/[[Dubrownik]]
* [[Wolne miasta Rzeszy|Cesarskie Miasta i Wolne Miasta]] [[Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego|Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego]]
* [[Wolne Miasto Gdańsk]] (1807-13,1920-39)
* [[Wolne Miasto Kraków]] (1815-46)

== Wolne miasta w historii starożytnej ==
Wiele [[polis]] starożytnej Grecji są klasycznymi przykładami. Do innych przykładów wolnych miast w historii starożytnej można zaliczyć:

* [[Sumer]]
* miasta [[Fenicja|fenickie]] i [[Kartagina]]
* [[Jerycho]] w [[Kanaan]]
* [[starożytny Rzym]]
* [[Cywilizacja Majów]]

== Zobacz też ==
* [[ethne]]
* [[miasto-państwo]]
* [[polis]]

[[Kategoria:Historia prawa międzynarodowego]]
[[Kategoria:Terytorium w prawie międzynarodowym]]
[[Kategoria:Historia państwowości]]

[[ar:دولة مدينة]]
[[bg:Град-държава]]
[[ca:Ciutat estat]]
[[ceb:Dakbayang estado]]
[[cs:Městský stát]]
[[cy:Dinas-wladwriaeth]]
[[da:Bystat]]
[[de:Stadtstaat]]
[[et:Linnriik]]
[[el:Πόλη-κράτος]]
[[en:City-state]]
[[es:Ciudad-estado]]
[[eo:Urboŝtato]]
[[fa:دولت‌شهر]]
[[fr:Cité-État]]
[[ga:Cathairstáit]]
[[gl:Cidade-estado]]
[[ko:도시 국가]]
[[hy:Քաղաք-պետություն]]
[[id:Negara kota]]
[[is:Borgríki]]
[[it:Città-stato]]
[[he:עיר מדינה]]
[[sw:Dola-mji]]
[[ku:Bajêr-welat]]
[[lv:Pilsētvalsts]]
[[hu:Városállam (politika)]]
[[mk:Град-држава]]
[[ml:നഗര രാഷ്ട്രങ്ങൾ]]
[[ms:Negara kota]]
[[mn:Хот улс]]
[[nl:Stadstaat]]
[[nds-nl:Stadstoat]]
[[ja:都市国家]]
[[no:Bystat]]
[[nn:Bystat]]
[[pt:Cidade-Estado]]
[[ro:Oraș-stat]]
[[ru:Город-государство]]
[[simple:City-state]]
[[sk:Mestský štát]]
[[fi:Kaupunkivaltio]]
[[sv:Stadsstat]]
[[ta:நகர அரசு]]
[[tt:Шәһәр-дәүләт]]
[[th:นครรัฐ]]
[[tr:Şehir devleti]]
[[uk:Місто-держава]]
[[vec:Sità-stato]]
[[yi:שטאטס שטאַט]]
[[zh:城邦]]