Difference between revisions 32440593 and 32991387 on plwiki

{{disambigR|zachowań społecznych i urbanistyki|inne znaczenia [[Getto (ujednoznacznienie)|tego słowa]]}}
[[Plik:Litzmannstadt Ghetto.jpg|thumb|300px|right|Kładka nad ulicą w [[Ghetto Litzmannstadt]] (Łódź)]]
[[Plik:Zlota60 2.jpg|thumb|300px|right|Ocalały kawałek muru [[Getto warszawskie|Getta warszawskiego]]]]
[[Plik:Krakow Ghetto Gate 73170.jpg|thumb|300px|Brama getta w Krakowie (1941)]]

(contracted; show full) socjologicznym to taki wyodrębniony obszar w przestrzeni miejskiej, który można opisać za pomocą specyficznych, jemu tylko przynależnych cech <ref name="sis2007">M. Szczepański, W. Ślęzak-Tazbir, ''Między lękiem a podziwem: getta społeczne w starym regionie przemysłowym'' [w:] red. B. Jałowiecki, W. Łukowski, ''Gettoizacja polskiej przestrzeni miejskiej'', Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2007, ISBN 978-83-89291-38-7, ss. 29–52</ref>.

== 
Historia ==
=== Getta żydowskie ===
Idea odseparowania [[Żydzi|Żydów]] od innych narodowości zrodziła się wśród żydowskiej [[diaspora (naród)|diaspory]] już w [[starożytność|starożytności]]<ref group="uwaga">Do utworzenia pierwszego ''getta'' z myślą o izolacji Żydów doszło w I wieku n.e. Podczas [[pogrom]]u w [[Aleksandria|Aleksandrii]], mieszkających dotąd w czterech dzielnicach miasta Żydów zamknięto na nieproporcjonalnie małym terenie, gdzie Aleksandryjczycy zgotowali im rzeź. W trakcie wydarzeń z roku 38 n.e. dochodziło do masowych grabieży żydowskiego mienia, mordu dziesiątek tysięcy Żydów, których w miejskim [[Amfiteatr|amfiteatrze]] biczowano, torturowano, łamano kołem, wieszano i wbijano na pal, trupy pozostawiano niepogrzebane (Filon z Aleksandrii, ''Flakkus, Pierwszy pogrom Żydów w Aleksandrii'', WAM, Kraków 2012, s. 39-41, 59).</ref>. Niektóre gminy żydowskie i autorytety religijne domagały się wówczas od swoich współwyznawców przestrzegania szeregu ograniczeń w kontaktach z innowiercami, dotyczących m.in. wspólnego zamieszkania czy też nauczania. Żydzi próbowali także, bez powodzenia, skłonić [[Cesarstwo rzymskie]] do pomocy przy egzekwowaniu tych zakazów. 

W średniowieczu w chrześcijańskiej Europie dążenie do odseparowania było obustronne. Po stronie katolickiej dążenie to znalazło wyraz w uchwałach [[Sobory laterańskie|Soboru Laterańskiego]]. Pierwszym nowożytnym miastem europejskim, w którym zrealizowano zalecenia [[Sobór laterański V|Soboru Laterańskiego]], by uniemożliwiać Żydom zamieszkiwanie wśród chrześcijan, była [[Wenecja]]. W [[1516]] część weneckich Żydów przesiedlono na wyspę Ghetto Nuovo, a pozostałych w [[1541]] roku na Ghetto Vecchio. W weneckim getcie zamieszkiwało ok. 5000 Żydów, którzy musieli płacić dodatkowe podatki w wysokości 10 tys. [[dukat]]ów. W [[Rzym]]ie budowę getta, z mocy bulli ''Cum nimis absurdam'' [[papież]]a [[Paweł IV (papież)|Pawła IV]], rozpoczęto w [[1555]] roku. 

Getta żydowskie zakładano w II połowie [[XVI wiek]]u prawie we wszystkich miastach włoskich należących do papieża. Wydzielone dzielnice żydowskie nie powstały jedynie w [[Livorno]] i [[Ferrara|Ferrarze]]. W zamyśle pomysłodawców mury getta miały chronić Żydów przed gniewem chrześcijan w czasie [[wielki post|wielkiego postu]]. W gettach powstawały pierwsze [[synagoga|synagogi]]; wcześniej Żydzi nie mogli ich budować ze względu na obowiązujący ich zakaz posiadania ziemi na własność. Życie społeczne w obrębie odseparowanego getta, w którym, jak w miastach włoskich, zetknęli się ze sobą [[Sefardyjczycy|Żydzi Sefardyjscy]] i [[Aszkenazyjczycy|Żydzi Aszkenazyjscy]], wykształciło odrębną i bogatą kulturę żydowską, np. w Wenecji działała kierowana przez [[rabin]]a [[Modena Leon|Leona Modenę]] sławna akademia muzyczna ''L'Accademia degl'Impediti''.

Ucieczka z getta była utrudniona nie tylko przez fizyczne przeszkody, ale również ze względu na usankcjonowanie przez panujące normy społeczne. Była ona traktowana jako wykroczenie przeciwko zwyczajom nie tylko [[goj]]ów, ale także własnej gminy. Co więcej, ze względu na naruszenie podziałów stanowych, ucieczka związana była również z konsekwencjami prawnymi. Aż do schyłku feudalizmu właściwie jedynym sposobem ucieczki z getta była zmiana wyznania<ref name="pir2007">M. Pirveli, Z. Rykiel, ''Getto a nowoczesność'' [w:] red. B. Jałowiecki, W. Łukowski, ''Gettoizacja polskiej przestrzeni miejskiej'', Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2007, ISBN 978-83-89291-38-7, ss. 73–86</ref>.

Od [[XVIII wiek]]u coraz częściej zezwalano Żydom zamieszkiwać w chrześcijańskich dzielnicach, {{fakt|jednak wielu z nich wolało pozostać wśród własnych społeczności.|data=2011-12}}

=== Druga wojna światowa ===
[[Plik:Ghettos Eastern Europe 1941-1942.gif|thumb|300px|right|Getta żydowskie w okupowanej Europie Wschodniej w latach 1941 - 1942]]
W czasie [[II wojna światowa|II wojny światowej]] [[III Rzesza|hitlerowcy]] i ich sojusznicy tworzyli w okupowanych miastach Europy zamknięte dzielnice, do których przymusowo kwaterowali ludność żydowską i osoby pochodzenia żydowskiego. Obszary te nazywano w oficjalnych komunikatach nazistowskich ''gettami żydowskimi'' lub [[Eufemizm|eufemistycznie]] ''żydowskimi dzielnicami mieszkaniowymi''  ([[Język niemiecki|niem.]] ''jüdische Wohnbezirke''<ref>"owa część nie jest nazywana gettem, jak miało to miejsce w dawnej dzielnicy żydowskiej, lecz "Judenviertel", (dzielnica żydowska). Studia historyczne. Polska Akademia Nauk. Komisja Nauk Historycznych. tom 50, wyd.  1-4,  2007, str. 210; "Oficjalna nazwa, używana przez władze miem., brzmiała: żydowska dzielnica mieszkaniowa (judischer Wohnbezirk)" (w:) Bogdan Suchodolski. Wielka encyklopedia powszechna PWN., 1964. ; "nie używano oficjalnie terminu „getto", lecz „der judische Wohnbezirk" (żydowska dzielnica mieszkaniowa) (w:) Barbara Engelking-Boni, Jacek Leociak" Getto warszawskie: przewodnik po nieistniejącym mieście." 2001 </ref>). Getta te były wydzielonymi i najczęściej zamkniętymi obszarami, osoby zamknięte w gettach nie miały możliwości wychodzenia poza nie, lub musiały uzyskać w tym celu specjalne pozwolenie. Z powodu zamknięcia dużej liczby osób na stosunkowo małej przestrzeni i niewielkich racji żywnościowych które im przysługiwały, utworzenie gett faktycznie służyło [[Holocaust|eksterminacji]] ludności żydowskiej. Ostatecznie w 1943 hitlerowcy wywieźli osoby uwięzione w gettach do obozów zagłady i tam zamordowali.

Getta tworzone były na terenie [[Ukraina|Ukrainy]], [[Białoruś|Białorusi]], [[Czechy|Czech]], [[Węgry|Węgier]]. Najczęściej jednak na terenach, które przed wojną należały do Polski. Getta utworzono m.in. w [[Getto w Białymstoku|Białymstoku]], [[Getto w Częstochowie|Częstochowie]], [[Getto w Kielcach|Kielcach]], [[Getto krakowskie|Krakowie]], [[Getto lubelskie|Lublinie]], [[Litzmannstadt Ghetto|Łodzi]], [[Getto radomskie|Radomiu]], [[Getto warszawskie|Warszawie]]. Porządku w Gettach strzegła kolaborująca z [[naziści|nazistami]] [[Jüdischer Ordnungsdienst|Policja Żydowska]], tzw. ODmani.

Pierwszym gettem na terenie okupowanej Polski było utworzone [[8 października|8 X]] [[1939]] roku [[Getto piotrkowskie|getto w Piotrkowie Trybunalskim]].

Mieszkańcy gett z reguły cierpieli z powodu głodu i chorób, choć – wbrew przeciwnościom – próbowano też żyć w nich po dawnemu, a nawet – ponad stan<ref>[[Czesław Madajczyk]] "Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce" Warszawa 1970, t. I, s. 222. - "W getcie spotykało się najwytworniejsze restauracje. Niewiarygodny wydaje się dziś komfort panujący wówczas w 'Palais de Dance' braci Frontów. Chleb był tu znacznie droższy niż w polskich dzielnicach, lecz wino tańsze. Wypada tylko powtórzyć 'uczta w czasie pomoru'. Taki stan rzeczy w getcie sprzyjał pożądanej przez okupanta dezintegracji społeczności żydowskiej, utrzymywał się wbrew bundowskiej prasie, żądającej zamknięcia sal tańca, burdelu i licznych klubów".</ref>. Próby ucieczek oraz pomocy z zewnątrz karane były śmiercią. Podczas likwidacji getta mieszkańcy byli przenoszeni do większych gett na terenie innych miast, a ostatecznie trafiali do [[obóz zagłady|obozów zagłady]], gdzie byli zabijani. Żydom, którym udało się uciec, pomoc niosła polska organizacja [[Rada Pomocy Żydom|Żegota]] - zajmowała się ukrywaniem zbiegów, podrabianiem dla nich dokumentów, itp.

==== Getta w okupowanej Polsce ====
* [[Getto bełchatowskie]]
* [[Getto będzińskie]]
* [[Getto błońskie]]
* [[Getto kluczborskie]]
* [[Getto krakowskie]]
* [[Getto lubelskie]]
* [[Getto lwowskie]]
* [[Getto w Nowinach Brdowskich]]
* [[Getto piaseczyńskie]]
* [[Getto piotrkowskie]]
* [[Getto radomskie]]
* [[Getto tarnowskie]]
* [[Getto warszawskie]]
* [[Getto w Andrychowie]]
* [[Getto w Białymstoku]]
* [[Getto w Bielsku Podlaskim]]
* [[Getto w Chrzanowie]]
* [[Getto w Częstochowie]]
* [[Getto w Kielcach]]
* [[Getto w Kutnie]]
* [[Getto w Turku]]
* [[Getto w Międzyrzecu Podlaskim]]
* [[Getto w Otwocku]]
* [[Getto w Poznaniu]]
* [[Getto w Rzeszowie]]
* [[Getto w Sosnowcu]]
* [[Getto w Wasilkowie]]
* [[Litzmannstadt Ghetto]]
* [[Getto we Włocławku]]Getta żydowskie ==
{{main|Getta żydowskie}}
=== Historia ===
Idea odseparowania [[Żydzi|Żydów]] od innych narodowości zrodziła się wśród żydowskiej [[diaspora (naród)|diaspory]] już w [[starożytność|starożytności]]<ref group="uwaga">Do utworzenia pierwszego ''getta'' z myślą o izolacji Żydów doszło w I wieku n.e. Podczas [[pogrom]]u w [[Aleksandria|Aleksandrii]], mieszkających dotąd w czterech dzielnicach miasta Żydów zamknięto na nieproporcjonalnie małym terenie, gdzie Aleksandryjczycy zgotowali im rzeź. W trakcie wydarzeń z roku 38 n.e. dochodziło do masowych grabieży żydowskiego mienia, mordu dziesiątek tysięcy Żydów, których w miejskim [[Amfiteatr|amfiteatrze]] biczowano, torturowano, łamano kołem, wieszano i wbijano na pal, trupy pozostawiano niepogrzebane (Filon z Aleksandrii, ''Flakkus, Pierwszy pogrom Żydów w Aleksandrii'', WAM, Kraków 2012, s. 39-41, 59).</ref> W średniowieczu w chrześcijańskiej Europie dążenie do odseparowania było obustronne. Getta żydowskie zakładano w II połowie [[XVI wiek]]u prawie we wszystkich miastach włoskich należących do papieża. W gettach powstawały pierwsze [[synagoga|synagogi]]; wcześniej Żydzi nie mogli ich budować ze względu na obowiązujący ich zakaz posiadania ziemi na własność. Życie społeczne w obrębie odseparowanego getta, w którym, jak w miastach włoskich, zetknęli się ze sobą [[Sefardyjczycy|Żydzi Sefardyjscy]] i [[Aszkenazyjczycy|Żydzi Aszkenazyjscy]], wykształciło odrębną i bogatą kulturę żydowską.

=== Druga wojna światowa ===
[[Plik:Ghettos Eastern Europe 1941-1942.gif|thumb|300px|right|Getta żydowskie w okupowanej Europie Wschodniej w latach 1941 - 1942]]
W czasie [[II wojna światowa|II wojny światowej]] [[III Rzesza|hitlerowcy]] i ich sojusznicy tworzyli w okupowanych miastach Europy zamknięte dzielnice, do których przymusowo kwaterowali ludność żydowską i osoby pochodzenia żydowskiego. Getta te były wydzielonymi i najczęściej zamkniętymi obszarami, osoby zamknięte w gettach nie miały możliwości wychodzenia poza nie, lub musiały uzyskać w tym celu specjalne pozwolenie. Z powodu zamknięcia dużej liczby osób na stosunkowo małej przestrzeni i niewielkich racji żywnościowych które im przysługiwały, utworzenie gett faktycznie służyło [[Holocaust|eksterminacji]] ludności żydowskiej. Ostatecznie w 1943 hitlerowcy wywieźli osoby uwięzione w gettach do obozów zagłady i tam zamordowali.

Getta tworzone były na terenie [[Ukraina|Ukrainy]], [[Białoruś|Białorusi]], [[Czechy|Czech]], [[Węgry|Węgier]], najczęściej jednak na terenach, które przed wojną należały do Polski. Getta utworzono m.in. w [[Getto w Białymstoku|Białymstoku]], [[Getto w Częstochowie|Częstochowie]], [[Getto w Kielcach|Kielcach]], [[Getto krakowskie|Krakowie]], [[Getto lubelskie|Lublinie]], [[Litzmannstadt Ghetto|Łodzi]], [[Getto radomskie|Radomiu]], [[Getto warszawskie|Warszawie]].

=== Getta nowoczesne ===
Społeczeństwa kapitalistyczne są społeczeństwami [[Klasa społeczna|klasowymi]] a nie [[Stan (zbiorowość społeczna)|stanowymi]], w związku z czym podstawą wyróżnienia nowoczesnych gett nie jest dyskryminacja prawna, lecz stratyfikacja ekonomiczna. Ze względu na {{fakt|zależność pomiędzy dochodami a kategorią etniczną|data=2011-12}}, nowoczesne getta mają charakter etniczny — w Ameryce Północnej wyraz „getto” jest utożsamiany z miejscem zamieszkania Afroamerykanów, Latynosów i przed(contracted; show full)7;'). Miasteczko (''il borghetto'') pizańskie powstało na południowym brzegu Złotego Rogu (dzisiaj dzielnica Eminönü), genueńska Galata — na północnym — zaś wenecka Pera jeszcze na północ od Galaty. ''Borghetto'' miano w skrócie nazywać ''ghetto'' właśnie<ref>N. Davies, ''Europa'' [za:] M. Pirbeli, Z. Rykiel, ''op. cit.''</ref>.

== Zobacz też ==
* [[Getto ławkowe]]

{{Uwagi}}
{{Przypisy}}


== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.dws.xip.pl/reich/zaglada/getto1.html Getta w Polsce]
* [http://izrael.badacz.org/zydzi_w_polsce/martyrologia_getta.html Getto - www.izrael.badacz.org]
* [http://www.deathcamps.org/occupation/ghettos.html Getta w Polsce]
* [http://lwow.net/index.php?option=com_content&task=view&id=172&Itemid=2 Getto we Lwowie]

[[Kategoria:Getta żydowskie| ]]⏎
[[Kategoria:Socjologia miasta]]
[[Kategoria:Urbanistyka]]

[[ar:غيتو]]
[[az:Getto]]
[[zh-min-nan:Keh-to͘]]
[[be:Гета]]
[[be-x-old:Гета]]
[[bs:Geto]]
[[br:Ghetto]]
[[bg:Гето]]
[[ca:Gueto]]
[[cs:Ghetto]]
[[cy:Geto]]
[[da:Ghetto]]
[[de:Ghetto]]
[[et:Geto]]
[[el:Γκέτο]]
[[en:Ghetto]]
[[es:Gueto]]
[[eo:Geto]]
[[eu:Ghetto]]
[[fa:گتو]]
[[fr:Ghetto]]
[[ko:게토]]
[[hr:Geto]]
[[it:Ghetto]]
[[he:גטו]]
[[ka:გეტო]]
[[kk:Гетто]]
[[lv:Geto]]
[[lb:Getto]]
[[lt:Getas]]
[[hu:Gettó]]
[[nl:Getto]]
[[ja:ゲットー]]
[[no:Getto]]
[[nn:Getto]]
[[pt:Gueto]]
[[ro:Ghetou]]
[[ru:Гетто]]
[[simple:Ghetto]]
[[sk:Geto]]
[[sl:Geto]]
[[sr:Гето]]
[[sh:Geto]]
[[fi:Ghetto]]
[[sv:Getto]]
[[tr:Getto]]
[[uk:Гетто]]
[[vi:Ghetto]]
[[yi:געטא]]
[[zh:猶太人居住區]]