Difference between revisions 36215705 and 36215709 on plwiki

{{Inne znaczenia|zachowań społecznych i urbanistyki|inne znaczenia [[Getto (ujednoznacznienie)|tego słowa]]}}
[[Plik:Litzmannstadt Ghetto.jpg|thumb|300px|right|Kładka nad ulicą w [[Ghetto Litzmannstadt]] (Łódź)]]
[[Plik:Zlota60 2.jpg|thumb|300px|right|Ocalały kawałek muru [[Getto warszawskie|Getta warszawskiego]]]]
[[Plik:Krakow Ghetto Gate 73170.jpg|thumb|300px|Brama getta w Krakowie (1941)]]

'''Getto''' - odizolowana część [[Miasto|miasta]], przeznaczona dla zamieszkania [[mniejszość narodowa|mniejszości narodowej]], [[Mniejszość etniczna|etnicznej]], kulturowej bądź religijnej, poza którą nie wolno tejże społeczności zamieszkiwać. Od średniowiecza do XX wieku przez ''getto'' rozumiano wydzielony obszar miasta, zamieszkany przez [[Żydzi|Żydów]] lub przedstawicieli innych narodów. W wielu europejskich miastach do XIX wieku getta pozostawały dla Żydów i innych mniejszości przymusowym miejscem osiedlania.

W krajach okupowanych przez [[III Rzesza|hitlerowców]] w czasie [[II wojna światowa|II wojny światowej]] władze okupacyjne tworzyły zamknięte i strzeżone getta, w których przymusowo osiedlano ludność żydowską z danego terenu. Getta te były zazwyczaj otoczone strzeżonym od zewnątrz murem i całkowicie zależne od dostaw żywności oraz energii. Utworzenie gett było pierwszym etapem [[Holocaust|Zagłady Żydów]], zaplanowanej i przeprowadzonej przez nazistów.

''Getto'' w ujęciu socjologicznym to taki wyodrębniony obszar w przestrzeni miejskiej, który można opisać za pomocą specyficznych, jemu tylko przynależnych cech <ref name="sis2007">M. Szczepański, W. Ślęzak-Tazbir, ''Między lękiem a podziwem: getta społeczne w starym regionie przemysłowym'' [w:] red. B. Jałowiecki, W. Łukowski, ''Gettoizacja polskiej przestrzeni miejskiej'', Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2007, ISBN 978-83-89291-38-7, ss. 29–52</ref>.

== Getta żydowskie ==
{{osobny artykuł|Getta żydowskie}}
=== Historia ===
Idea odseparowania [[Żydzi|Żydów]] od innych narodowości zrodziła się wśród żydowskiej [[diaspora (naród)|diaspory]] już w [[starożytność|starożytności]]<ref group="uwaga">Do utworzenia pierwszego ''getta'' z myślą o izolacji Żydów doszło w I wieku n.e. Podczas [[pogrom]]u w [[Aleksandria|Aleksandrii]] mieszkających dotąd w czterech dzielnicach miasta Żydów zamknięto na nieproporcjonalnie małym terenie, gdzie Aleksandryjczycy zgotowali im rzeź. W trakcie wydarzeń z roku 38 n.e. dochodziło do masowych grabieży żydowskiego mienia, mordu dziesiątek tysięcy Żydów, których w miejskim [[Amfiteatr|amfiteatrze]] biczowano, torturowano, łamano kołem, wieszano i wbijano na pal, trupy pozostawiano niepogrzebane (Filon z Aleksandrii, ''Flakkus, Pierwszy pogrom Żydów w Aleksandrii'', WAM, Kraków 2012, s. 39-41, 59).</ref> W średniowieczu w chrześcijańskiej Europie dążenie do odseparowania było obustronne. Getta żydowskie zakładano w II połowie [[XVI wiek]]u prawie we wszystkich miastach włoskich należących do papieża. W gettach powstawały pierwsze [[synagoga|synagogi]]; wcześniej Żydzi nie mogli ich budować ze względu na obowiązujący ich zakaz posiadania ziemi na własność. Życie społeczne w obrębie odseparowanego getta, w którym, jak w miastach włoskich, zetknęli się ze sobą [[Sefardyjczycy|Żydzi Sefardyjscy]] i [[Aszkenazyjczycy|Żydzi Aszkenazyjscy]], wykształciło odrębną i bogatą kulturę żydowską.

=== Druga wojna światowa ===
[[Plik:Ghettos Eastern Europe 1941-1942.gif|thumb|300px|right|Getta żydowskie w okupowanej Europie Wschodniej w latach 1941 - 1942]]
W czasie [[II wojna światowa|II wojny światowej]] [[III Rzesza|hitlerowcy]] i ich sojusznicy tworzyli w okupowanych miastach Europy zamknięte dzielnice, do których przymusowo kwaterowprzesiedlali ludność żydowską i osoby pochodzenia żydowskiego. Getta te były wydzielonymi i najczęściej zamkniętymi obszarami, a osoby zamknięte w gettach nie miały możliwości wychodzenia poza nie, lub musiały uzyskać w tym celu specjalne pozwolenie. Z powodu zamknięcia dużej liczby osób na stosunkowo małej przestrzeni i niewielkich racji żywnościowych, które im przysługiwały, utworzenie gett faktycznie służyło [[Holocaust|eksterminacji]] ludności żydowskiej. Ostatecznie w 1943 hitlerowcy wywieźli osoby uwięzione w gettach do obozów zagłady i tam zamordowali.

Getta tworzone były na terenie [[Ukraina|Ukrainy]], [[Białoruś|Białorusi]], [[Czechy|Czech]], [[Węgry|Węgier]], najczęściej jednak na terenach, które przed wojną należały do Polski. Getta utworzono m.in. w [[Getto w Białymstoku|Białymstoku]], [[Getto w Częstochowie|Częstochowie]], [[Getto w Kielcach|Kielcach]], [[Getto krakowskie|Krakowie]], [[Getto lubelskie|Lublinie]], [[Litzmannstadt Ghetto|Łodzi]], [[Getto radomskie|Radomiu]], [[Getto warszawskie|Warszawie]].

=== Getta nowoczesne ===
Społeczeństwa kapitalistyczne są społeczeństwami [[Klasa społeczna|klasowymi]] a nie [[Stan (zbiorowość społeczna)|stanowymi]], w związku z czym podstawą wyróżnienia nowoczesnych gett nie jest dyskryminacja prawna, lecz stratyfikacja ekonomiczna. Ze względu na {{fakt|zależność pomiędzy dochodami a kategorią etniczną|data=2011-12}}, nowoczesne getta mają charakter etniczny — w Ameryce Północnej wyraz „getto” jest utożsamiany z miejscem zamieszkania Afroamerykanów, Latynosów i przedstawicieli innych grup etnicznych<ref name="pir2007">M. Pirveli, Z. Rykiel, ''Getto a nowoczesność'' [w:] red. B. Jałowiecki, W. Łukowski, ''Gettoizacja polskiej przestrzeni miejskiej'', Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2007, ISBN 978-83-89291-38-7, ss. 73–86</ref>.

Socjologowie zwracają uwagę, że cechą charakterystyczną gett jest izolacja pewnej kategorii ludności od innych. W związku z tym nieuzasadnione jest utożsamianie mieszkańców gett z [[Podklasa społeczna|podklasą]]. Innym rodzajem getta może być miejsce zamieszkiwane przez elitarną bądź wyróżnioną pod jakimś względem części społeczeństwa. W tym rozumieniu gettem można nazwać [[harem]] w mieście muzułmańskim, blokowisko realnego socjalizmu zamieszkiwane przez nomenklaturę partyjną albo zamknięte osiedla mieszkaniowe<ref name="pir2007"/>.

Wielu badaczy zwraca uwagę, że właśnie osiedla „za bramą” (ang. ''gated communities'') są współczesną formą getta<ref name="jal2007">B. Jałowiecki, ''Fragmentacja i prywatyzacja przestrzeni'' [w:] red. B. Jałowiecki, W. Łukowski, ''Gettoizacja polskiej przestrzeni miejskiej'', Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2007, ISBN 978-83-89291-38-7, ss. 11–28</ref><ref>M. Dymnicka, Osiedla za bramą a ciągłość kulturowa i społeczna w kształtowaniu przestrzeni miejskiej [w:] red. B. Jałowiecki, W. Łukowski, ''Gettoizacja polskiej przestrzeni miejskiej'', Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2007, ISBN 978-83-89291-38-7, ss. 53–71</ref><ref>J. Gądecki, „Za murami” — krytyczna analiza dyskursu na temat osiedli typu ''Gated Communities'' w Polsce [w:] red. B. Jałowiecki, W. Łukowski, ''Gettoizacja polskiej przestrzeni miejskiej'', Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2007, ISBN 978-83-89291-38-7, ss. 87–98</ref>. 
Cechami charakterystycznymi takich osiedli są: ulokowanie w dobrej ekologicznie przestrzeni, ponadstandardowy status ekonomiczny ich mieszkańców oraz ich wyższy poziom wykształcenia i aspiracji<ref name="sis2007"/>.

W tym rozumieniu wyraz „getto” przeszedł także do języka potocznego<ref>[http://wyborcza.pl/1,75248,2785902.html?as=2 Dariusz Bartoszewicz, Jerzy S. Majewski, ''Zamknięte osiedla, czyli getta dla bogatych'', [[Gazeta Wyborcza]]]</ref>.

== Getto w ujęciu socjologicznym ==

Socjologiczna refleksja nad gettem sięga lat 20. XX wieku, kiedy to Louis Wirth, jeden z czołowych przedstawicieli [[Szkoła chicagowska (socjologia)|Szkoły chicagowskiej]], opublikował monografię zatytułowaną ''The Ghetto''. Praca ta jest przede wszystkim wszechstronnym opisem zamieszkałej w Chicago [[diaspora (naród)|diaspory]] żydowskiej, skupionej w okolicach Maxwell Street. Wirth, wychodząc od swojej koncepcji ładów (wyróżniał ład urbanistyczno-architektoniczny, ład funkcjonalny, ład estetyczny, ład społeczny i ład ekologiczny), stwierdza, że getto jest miejscem pozbawionym ładu w dowolnym z tych pięciu wymiarów <ref>J. Szacki, ''Historia myśli socjologicznej'', Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002, ISBN 83-01-13844-0, ss. 605-607</ref><ref name="sis2007"/>.

Współcześni socjologowie proponują bardziej neutralne wartościująco definicje, uznając za getto taki wyodrębniony w przestrzeni miejskiej obszar, który można opisać za pomocą specyficznych, jemu tylko właściwych cech. Modelowe getto będą charakteryzowały następujące właściwości:
* wyraźna odrębność przestrzenna;
* względne podobieństwo [[Status społeczny|statusu]] mieszkańców;
* poczucie odrębności społecznej i świadomościowej przez mieszkańców;
* odczuwanie enklawowości (wyłączenia) zarówno przez mieszkańców, jak i obserwatorów spoza badanego obszaru;
* niska przenikliwość pomiędzy obszarem wyłączonym a światem otaczającym <ref name="sis2007"/>.
=== Gettoizacja ===
Gettoizacja, w sensie socjologicznym, to nic innego jak proces tworzenia się gett, czyli homogenicznych obszarów<ref name="sis2007"/>. Niektórzy badacze, w tym [[Bohdan Jałowiecki]], wskazują, że kluczową rolę w tym procesie odgrywa tworzenie fizycznych barier, odgradzanie się jednych kategorii obywateli od innych. Jałowiecki zauważa, że w polskich miastach, uchodzących za jedne z najbezpieczniejszych w Europie, grodzenie takie nie znajduje żadnych racjonalnych przesłanek. Mimo to powszechnym motywem odgradzania się jest chęć zabezpieczenia swoich dóbr materialnych. Kolejnym czynnikiem jest prestiż, który wiąże się w zamieszkiwaniu w odgrodzonym fragmencie przestrzeni<ref name="jal2007"/>.

Jałowiecki zwraca szczególną uwagę na szereg negatywnych skutków procesu gettoizacji.

Podstawowym z nich jest wprowadzanie i umacnianie podziałów na „lepszych” i „gorszych”. Rodzi to poczucie względnego upośledzenia, frustracje i konflikty społeczne, których skutki nierzadko są niewspółmierne do obiektywnych przyczyn (rzeczywistego rozwarstwienia społeczeństwa)<ref name="jal2007"/>.

Drugim z nich jest „rozrywanie i pochłanianie przestrzeni publicznej należącej do wszystkich obywateli miasta”<ref name="jal2007"/>. Przestrzeń publiczna jest sferą wolności, miejscem, w którym każdy mieszkaniec miasta może czuć się swobodnie. Przestrzeń pofragmentowana, „zgettoizowana” jest obostrzona najrozmaitszymi restrykcjami, nierzadko uznawanymi za absurdalne przez osoby z niej korzystające<ref name="jal2007"/>.

Wreszcie fragmentacja przestrzeni wiąże się z żywiołową prywatyzacją, która dokonuje się bez żadnej kontroli. W efekcie przestrzeń taka budzi negatywne doznania estetyczne. Budynki znajdujące się w przestrzeni prywatnej często z zewnątrz są mało atrakcyjne, zahaczając o kicz, ponieważ cały wysiłek ich właścicieli skupia się na zapewnieniu odpowiedniej atrakcyjności wnętrza<ref name="jal2007"/>.

Warto jednak podkreślić, że gettoizacja nie jest procesem jednoznacznie negatywnym. Dla przykładu, z punktu widzenia jednostek, zamieszkiwanie w sąsiedztwie osób zajmujących podobną pozycję społeczną zazwyczaj jest oceniane pozytywnie; osoby zajmujące wyższe pozycje czują się bezpiecznie odgrodzone od zagrożenia związanego z niższymi warstwami społecznymi, natomiast ludzie zajmujący niższe pozycje czują się uwolnieni od pogardliwych ocen tych, którym się w życiu powiodło lepiej <ref name="pir2007"/>.

== Etymologia słowa „getto” ==
Powszechnie uważa się, że wyraz „getto” wywodzi się z włoskiego ''ghetto'', co w szesnastowiecznym dialekcie weneckim oznaczało „huta”<ref>[http://www.slownik-online.pl/kopalinski/E3F5276DD61783B3C12565D900625AD7.php Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych Władysława Kopalińskiego]</ref>. Zgodnie z tą koncepcją, pierwsze getto powstało na weneckiej wyspie Ghetto Nuovo w 1516 roku; na wyspie tej znajdowała się huta (stąd jej nazwa). W roku 1541 powstało getto na wyspie Ghetto Vecchio, a nazwa własna zaczęła być stosowana jako nazwa rodzajowa. Papież Paweł IV zarządził utworzenie getta rzymskiego, które założono na bagnistym terenie Zatybrza w 1556 roku. W XVI wieku następował dynamiczny wzrost liczebności gett, największe zaś powstały  w Pradze, Frankfurcie, Trieście i Rzymie<ref name="pir2007"/>.
Jednak niektórzy badacze wskazują na wydarzenia o trzysta lat wcześniejsze niż założenie getta na weneckiej wyspie Ghetto Nouvo. Podkreślają oni, że w czasie czwartej krucjaty, gdy łacinnicy zdobyli [[Konstantynopol]] w 1204 roku, w jego pobliżu założyli własne miasteczka (''borghetti''). Miasteczko (''il borghetto'') pizańskie powstało na południowym brzegu Złotego Rogu (dzisiaj dzielnica Eminönü), genueńska Galata — na północnym — zaś wenecka Pera jeszcze na północ od Galaty. ''Borghetto'' miano w skrócie nazywać ''ghetto'' właśnie<ref>N. Davies, ''Europa'' [za:] M. Pirbeli, Z. Rykiel, ''op. cit.''</ref>.

== Zobacz też ==
* [[Getto ławkowe]]

{{Uwagi}}
{{Przypisy}}

[[Kategoria:Socjologia miasta]]
[[Kategoria:Urbanistyka]]