Difference between revisions 36283278 and 36286716 on plwiki

{{DNU|artykuł|podstrona=2013:04:26:Historia Mongolii}}
Najwcześniejsze informacje o dziejach Mongolii pochodzą z chińskich [[kronika|kronik]]. W [[IV wiek p.n.e.|IV wieku p.n.e.]] na terenach zamieszkanych przez mongolskich, [[ludy tureckie|tureckich]] i [[Ludy tunguskie|tunguskich]] koczowników powstało silne państwo [[Xiongnu]], którego mieszkańcy przez wielu naukowców uważani są za przodków [[Hunowie|Hunów]]. Rozpadło się ono w [[I wiek p.n.e.|I wieku p.n.e.]] w wyniku walk wewnętrznych i naporu [[Chińska Republika Ludowa|chińskiej]] armii. Hunowie (jeśli to było ich państwo) powędrowali na zachód i kilka wieków później dotarli do [[Europa|Europy]], przyczyniając się do upadku [[Cesarstwo rzymskie|Rzymu]].

Południową część Xiongnu zagarnęły Chiny, a północną objęli we władanie tureccy i mongolscy [[Nomada|koczownicy]]. Byli wśród nich między innymi [[Rouran]], którzy według niektórych teorii byli przodkami [[Awarowie|Awarów]], którzy w [[VI wiek]]u najechali [[Europa|Europę]]. W tym samym czasie mieszkańcy Mongolii uwolnili się spod chińskiej dominacji. W [[XI wiek]]u władzę nad stepami przejął protomongolski [[Szczep (antropologia)|szczep]] [[Kitanowie|Kitanów]]. Ich panowanie zakończyło się w [[1125]] roku, gdy podbił ich tunguski szczep [[Dżurdżeni|Dżurdżenów]], którego sprzymierzeńcem byli [[Tatarzy czarni|Tatarzy]].

W roku [[1206]] [[Czyngis-chan|Temudżyn]] został obrany chanem wszystkich Mongołów ([[Czyngis-chan]]em). Połączone siły tego ludu okazały się wielką potęgą i prowadzone przez swego chana podbiły północne Chiny i całą [[Azja Środkowa|Azję Centralną]] sprowadzając do swojej stepowej stolicy [[Karakorum (stolica)|Karakorum]] przebogate łupy. Następcy Temudżyna zagarnęli [[Rosja|Ruś]], dzisiejsze: [[Afganistan]], [[Iran]] i [[Irak]], resztę Chin oraz [[Tybet (region)|Tybet]], tworząc tym samym jedno z największych państw w historii świata – [[imperium mongolskie]]. Rządzenie tak gigantycznym terytorium było niezmierne trudne, więc mongolskie imperium zostało podzielone około [[1261]] roku na trzy części. Mongolia znalazła się w jednej części z Chinami pod władzą mongolskiej [[dynastia Yuan|dynastii Yuan]]. W roku [[1264]] władca tego państwa [[Kubilaj-chan|Kubilaj]] przeniósł stolicę z Karakorum do [[Pekin|Chanbałyku]] (dzisiejszy [[Pekin]]). Władza Mongołów w Chinach zakończyła się w roku [[1368]], gdy w wyniku antymongolskiego powstania władzę w Chinach przejęła [[dynastia Ming]]. [[1372|Pięć lat później]] chińskie wojska zrównały z ziemią Karakorum. Południowa część Mongolii (obecna [[Mongolia Wewnętrzna]]) stała się częścią Chin, a reszta kraju rozpadła się na mniejsze państwa, które sporadycznie się jednoczyły. W latach [[1626]]-[[-1636]] Mongolię Wewnętrzną opanowali [[Mandżurowie]]. [[Mongolia Zewnętrzna|Mongolię Zewnętrzną]] opanowali [[1691|55 lat później]], będąc już wtedy władcami całych Chin. Uzyskała ona status federacji plemion pod [[protektorat]]em chińskim.

Na początku [[XX wiek]]u Chiny zaczęły zacieśniać swoją kontrolę nad Mongolią Zewnętrzną i rozpoczęły jej kolonizację. Spowodowało to zwrócenie się mongolskich książąt w stronę [[Rosja|Rosji]]. W [[1911]] wybuchła w Chinach antycesarska [[rewolucja Xinhai|rewolucja]]. Korzystając z zamętu Mongolia Zewnętrzna ogłosiła przy wsparciu Rosji [[niepodległość]]. Utworzono teokratyczny rząd na czele z [[Bogda Chan]]em. Po rosyjsko-chińskich negocjacjach Mongolia Zewnętrzna została w [[1915]] uznana za część Chin, jednak rząd chiński zgodził się na jej [[autonomia|autonomię]]. Gdy w Rosji wybuchła rewolucja komunistyczna do Mongolii Zewnętrznej wkroczyły wojska chińskie i obaliły w [[1919]] Bogda Chana.

W [[1921]] roku armia [[Biali (Rosja)|antybolszewickich Rosjan]] pod wodzą [[Roman von Ungern-Sternberg|von Ungern-Sternberga]] wraz z nielicznymi oddziałami książąt mongolskich zdobyła stolicę kraju [[Ułan Bator|Urgę]] (obecnie [[Ułan Bator]]) i opanowała większość kraju, zapoczątkowując ogólnonarodowe powstanie przeciw Chinom. Na tronie ponownie osadzony został [[Bogda Chan|Bogdo Gegen]]. W lipcu [[1921]] [[Armia Czerwona]] pod pretekstem pomocy grupce rewolucjonistów [[Damdin Suche Bator|Suche Batora]] zajęła siłą Mongolię Zewnętrzną rozbijając wojska Ungerna i mongolskie. Ustanowiony został rząd komunistyczny, jednak zachowano ustrój [[teokracja|teokratyczny]] i władzę Bogda Chana.

W [[1924]], po śmierci Bogda Chana, proklamowano utworzenie [[Mongolska Republika Ludowa|Mongolskiej Republiki Ludowej]]. Mimo formalnej niepodległości kraj pozostawał pod ścisłą kontrolą władz w [[Moskwa|Moskwie]] i nadal był uważany za część Chin. W latach 1929-1932 przeprowadzono akcję wymordowania większości mongolskiej arystokracji i jednocześnie przymusową kolektywizację majątku zwykłej ludności. Jednocześnie zakończono usuwanie obcych firm oraz likwidację prywatnej działalności rzemiosła. Po 1932 częściowo cofnięto decyzje o kolektywizacji. W 1937 przeprowadzona została wielka operacja wymordowania kleru lamajskiego oraz spalenia klasztorów wraz z dobrami kultury. Z 750 klasztorów przetrwały tylko 4 klasztory (częściowo). Akcję sowietyzacji Mongolii utrwaliło zastąpienie [[pismo mongolskie|alfabetu mongolskiego]] [[cyrylica|cyrylicą]] w 1941 oraz ostateczna kolektywizacja i likwidacja resztek rzemiosła w 1955-1959.

W [[1939]] roku Mongolię zaatakowały z terytorium [[Mandżuria|Mandżurii]] wojska [[Japonia|japońskie]]. W ciągu kilku miesięcy połączone siły radziecko-mongolskie pod dowództwem [[Gieorgij Żukow|G. Żukowa]] pokonały Japończyków.

W [[1945]] [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|ZSRR]] narzucił Chinom traktat, w którym Chiny zobowiązały się przeprowadzić referendum niepodległościowe w celu ostatecznego uregulowania kwestii Mongolii Zewnętrznej. W referendum, które odbyło się we wrześniu [[1945]] większość mieszkańców odrzuciła projekt autonomii w ramach Chin i opowiedziała się za pełną niepodległością Mongolskiej Republiki Ludowej. [[5 stycznia]] [[  1946]] [[Republika Chińska]] oficjalnie uznała niepodległość Mongolskiej Republiki Ludowej, jednak na podstawie zawartych porozumień wciąż nie stanowiła ona podmiotu prawa międzynarodowego.

Po utworzeniu [[Chińska Republika Ludowa|Chińskiej Republiki Ludowej]] w [[1949]] rząd [[Mao Zedong]]a ponownie uznał Mongolię Zewnętrzną za część Chin. W [[1951]] wynegocjowano chińsko-radzieckie porozumienie, w którym rząd chiński ostatecznie uznawał niepodległość Mongolii. Rozpoczął się proces uznawania państwowości mongolskiej na arenie międzynarodowej, zwieńczony przyjęciem do [[Organizacja Narodów Zjednoczonych|ONZ]] w [[1961]]. Mongolia pozostawała przez cały czas państwem socjalistycznym pod silnym wpływem [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|ZSRR]].
Lata powojenne w Mongolii wiążą się głównie z jednym nazwiskiem: Jumdżagijn Cedenbal. Był on jednym z najbliższych współpracowników Czojbalsana, a po jego śmierci w styczniu 1952 r. został szefem partii (sprawował także funkcję premiera). Co więcej, wykorzystując krytyczną wobec swojego poprzednika politykę Nikity Chruszczowa w ZSRR, J. Cedenbal potępił niedawne rządy Cz(contracted; show full)
Demokratyzacja państwa rozpoczęła się w 1990 roku, kiedy to Mongolia stała się republiką parlamentarną i przywrócono wolność religijną oraz własność prywatną. Niebawem także nastąpiło przeorientowanie w samym parlamencie – dokonano nowelizacji dotychczasowej konstytucji (nowa zaś została uchwalona 12 lutego 1992 r.). W 1992 r. Mongolię opuściły także ostatnie jednostki wojsk rosyjskich.

==
  Linki zewnętrzne  ==
*{{Commonscat|History of Mongolia}}
* [http://www.mongoluls.pl/node/247 Historia Mongolii]
⏎
{{przypisy}}* [http://www.historyofnations.net/asia/mongolia.html History of Mongolia]

{{Historia państw Azji}}

[[Kategoria:Historia poszczególnych państw|Mongoliai| ]]
[[Kategoria:Historia poszczególnych państw|Mongolii| a]]