Difference between revisions 44198235 and 44198273 on plwiki

'''Wierzbnik''' – od roku 1939 Wierzbnik–Starachowice, od 1949 [[Starachowice]], występuje w dokumentach od 1552, w roku 1569 minera Jakubek, 1571 minera Wierzbnik Jakubkowa, 1576 Ruda Kowalikowska, Ruda Iakubek, 1577 vitrearia Jakubek, od 1673 Wierzbnik dziś wschodnia część Starachowic, na lewym brzegu rzeki Kamiennej, około 21 km na południe od klasztoru {{r|"slownik"}}.

== Otoczenie lokacji miasta przed rokiem 1624 ==
W miejscu posadowienia '''Minery Jakubek''' (na terenie obecnego Wierzbnika) istniał wcześniej [[Lenartów Most|Lenartowy Most]] zwany także  latach 1333–1370 ''Most''. Niegdyś niewielka osada położona nad rzeką Kamienną, między [[Dziurów (powiat starachowicki)|Dziurowem]] i [[Krzyżowa Wola|Krzyżową Wolą]] własność Odrowążów Szydłowieckich od lat 1435–1441  klasztoru świętokrzyskiego. Były tu dwa obfitujące w ryby stawy na rzece Kamiennej oraz kuźnica płacąca opactwu czynsz (Długosz L.B. s.233–4).

Sześć kilometrów na południe od Wierzbnika leży [[Kuczów]]. W roku 1571 Kuczów, choć nowo lokowany, powstał  na terenach nieistniejącej wsi [[Florencja (Starachowice)|Florencji]] i [[Lenartów Most|Lenartowego Mostu]] była tam już funkcjonująca kuźnica '''Gabriela Starzechowskiego'''.

== Podległość administracyjna i kościelna Wierzbnika ==
Początkowo Wierzbnik to w roku 1569 kuźnica {{r|ASK}} w roku 1598 osada  {{r|Bas}} 1624 miasto.  {{r|Wis}}, 1569 należy do pow.iat rad.omski {{r|ASK}} , 1827 powiat solecki). W 1598 parafia Wąchock  {{r|Bas}}, 1626 [parafia nie określona], 1688 parafia własna {{r|Wis}}.

== Topografia, opis granic. ==
* 1628 – opisano  staw w Wierzbniku {{r|ZDP}} występuje kolejno w opisach 1608–24, 1635 i 1800 jako staw w Wierzbniku,
* 1615 – rozgraniczenie dóbr klasztoru świętokrzyskiego i klasztoru wąchockiego,
* 1641 – Cystersi wąchoccy skarżą klasztor świętokrzyski o rozkopanie kopców granicznych między ówczesnymi Starachowicami i Krzyżową Wolą,
* 1662 – ustalono granice między Wierzbnikiem, [[Wanacja (Starachowice)|Wanacją]], Michałowem, [[Dziurów (powiat starachowicki)|Dziurowem]] a dobrami klasztoru wąchockiego – [[Starachowice]] i [[Krzyżowa Wola]], 
* 1670 – ustalone zostały  granice między Wierzbnikiem i Wanacją a Krzyżową Wolą i Starachowicami  {{r|ZDP}},
* 1729 – rozgraniczono wójtostwa Wierzbnik, kuźni michałowskich (Michałów), Dziurowa i  Kuczowa  {{r|ZDP}},
* 1771 – następuje rozgraniczenie Wierzbnika i Wanacji od wsi Starachowice i Wólka Starachowicka,
* 1779 – do 1780  ustalone zostały granice posiadłości klasztoru świętokrzyskiego i klasztoru wąchockiego  {{r|ZDP}}, 
* 1780 – kończy się spór między klasztorem świętokrzyskim a Cystersami wąchockimi o różne fundusze należące do wsi Krzyżowa Wola – spór pozostał nierozstrzygnięty,
* 1780 – według opisu [[klucz (majątek ziemski)|klucza]] rzepińskiego – Wierzbnik leży 1 milę od  Rzepina, między lasami, na ziemiach piaszczystych i kamienistych. Graniczy od wschodu ze Stykowem, od południa z Michałowem, od zachodu ze Starachowicami, od północy z Tychowem i Lipiem (Inw. Rzep.22–3),
(contracted; show full)
* 1577 – W kuźnicy Kowalkowej syn Jakuba daje pobór z kuźnicy zwanej dymarka o 1 kole z 1 czeladnikiem, poza tym pobór z kuźnicy opata świętokrzyskiego zw. „chropsczi” (nazwa ta później nie występuje) o 2 kołach z 3 czeladnikami oraz z huty szkła zwanej Jakubek,
* 1605 – Włączenie do dóbr klasztoru świętokrzyskiego Krzyżowej Woli – tzn. chyba wójtostwa w tej wsi, w 1582 r. nadanego Janowi Kowalskiemu{{r|ZDP
2}} ,
* 1607 – Dekret opata świętokrzyskiego w sprawie mieszczan Wierzbnika o grunty,
* 1608]]–24 – Opat Bogusław Radoszewski kupuje od wdowy Kowalkowej dożywocie na sołectwo położone koło stawu za Rudą Starzechowską {{r|Gacki}},
* 1612 – Kowalkowa zastawia łąki pod Starachowicami zwane Kozianka i Grzybowka na rzecz klasztoru świętokrzyskiego{{r|ZDP1}},
* 1624 – Król zezwala opatowi lokować na prawie niemieckich na terenie wyżej wymienionego sołectwa–wójtostwa Kowalkowej miasto Wierzbnik, które ma między innymi prawo do 3 jarmarków i 2 targów tyg. w poniedziałki i soboty{{r|MK}}{{r|Gacki}}{{r|Guldon}},
* 1635 –  Władysław IV Waza potwierdza prawa i przywileje miasta Wierzbnik oraz oddzielnym przywilejem nadaje mu dodatkowe atrybucje, 
* 1635 – Opat świętokrzyskiego nadaje Szelińskiemu dom nad stawem w Wierzbniku {{r|ZDP}},
(contracted; show full)
* 1784 – Burmistrz Mateusz Walkowicz sprzedaje dom z placem w rynku za 34 zł Antoniemu Chmielowskiemu, który zobowiązuje się brakującą część zapłaty uregulować zawiasami zrobionymi z własnego żelaza
  {{r|Guldon}},
* 1787 – Wierzbnik liczy 165 mieszkańców<ref>(Spis I 416; II 132)</ref>,
* 1786 – 1788 –  Trwający od ponad 100 lat proces między klasztorem świętokrzyskiego a klasztor wąch. opr. własności terenu, na którym powstało m. Wierzbniku, nie przynosi rozstrzygnięcia, zachowany zostaje stan istniejący,
* 1789 – Własność opata świętokrzyskiego, dochód z gruntów 719 zł 18 gr, wójtem jest urodzony Benedykt Olszowski, ma dochód 59 zł 10 gr,
* 1790 – W Wierzbniku jest 40 domów<ref>(Z. GULDON, K. KRZYSTANEK, L. STĘPKOWSKI, Zarys dziejów Wierzbnika do początku XIX w., „Studia Kieleckie" 40, 1985 57)</ref>,{{r|Guldon}}
* 1791 – Powstają cechy: szewski, kowalski i górników kopiących<ref>(Archiwum par. w Wierzbniku, opis parafii z 1791 r. w odpisie z 1932 r.)</ref>,
* 1800 – Mieszczanie Wierzbnika z 60 parceli płacą rocznie w sumie 100 zł czynszu, dają pomocne przy suszeniu siana i ratowaniu stawu, palący gorzałkę płacą rocznie 2 zł, szewcy robią obuwie dla dworu, przy czym za parę mogą brać tylko po 15 gr, {{r|Gacki}},
* 1803 – Wierzbnik miał 58 domów    {{r|Guldon}},
* 1808 – [[Wierzbnik (Starachowice)|Wierzbnik]] liczy 322 mieszkańców ,
* 1810 – Wierzbnik ma 60 domów i 274 mieszkańców. Fabryka pochew do pałaszy (tzw. szajdów), która upadła w 1813 r. po śmierci sprowadzonego mistrza {{r|Wis}}{{r|Guldon}},
* 1818 – Dyrekcja Górnicza Królestwa Polskiego zajmuje należące do klasztorem świętokrzyskiego m. Wierzbniku oraz wsie Michałów, Wanację, Dziurów, Kuczów i 6768 mórg lasu, w zamian dając opactwu folwarki  Nowa i  Stara Huta {{r|Gacki}},
* 1820 – ma 61 drewnianych domów, 300 mieszkańców, w tym 32 Żydów. Dobrze prosperują kowale i szewcy. W środku rynku stoi grożąca zwaleniem górnicza austeria. Istnieją dwie propinacje, miejska i dominialna, ob. zarządu górnictwa, 3 zaniedbane jarmarki, na św. Michała [29 IX], Zielone Świątki i środę popielcową, oraz 2 upadłe targi: piątkowy i sobotni, 
* 1827 – Wierzbnik posiadał 61 domów i 441 mieszkańców, w tym 8 Żydów  {{r|Guldon}}.

== Kościół i parafia, powinności na rzecz prebendy. ==
* 1626 – opat [[Bogusław Radoszewski]] funduje i uposaża drewniany kościół ś. Trójcy w m. Wierzbniku  (według Gackiego str.93 dokonał tego opat [[Stanisław Sierakowski (opat)|Stanisław Sierakowski]] w 1657 r.), 
* 1657 – dziesięcina snopowa z gruntów miejskich należy do opata,
* 1678 – opat [[Mikołaj Goski]] odbudowuje kościół w Wierzbniku ,
(contracted; show full)
* 1768 – [[Bernard Miodo]] OSB {{r|lef}},
* 1773 – 77 – [[Wojciech Musiałowski]] OSB  {{r|lef}} (według Lefebvre VII 22a był 3–krotnie prepozyt Wierzbniku), zm. 1782),
* 1778 – [[Chryzostom Polakowski]] curatus, Kolumban Cieszkowski, Gąsowski, Klemens Sennewelt, Chachulski,
* 1789 – [[Stanisław Solnicki]] OSB  {{r|slownik}},
* 1791 – [[Fulgenty Strojnowski]] OSB {{r|Wis}}, 
* 1798 – Kaspar Bukowski OSB , Michał Lochman OSB,  
* 1814 – [[Wiktor Berger]],
* 1819 – Wiktor Berger OSB
  {{r|Gacki}}.
⏎
{{== Przypisy|2|przypisy= ==
{{Przypisy-lista|l. kolumn = 2|
<ref name="slownik">[http://www.slownik.ihpan.edu.pl/search.php?q=Wierzbnik&d=0&t=0 Słownik historyczno–geograficzny ziem polskich w średniowieczu]</ref>
<ref name="Guldon">Z. GULDON, K. KRZYSTANEK, L. STĘPKOWSKI, Zarys dziejów Wierzbnika do początku XIX w., „Studia Kieleckie" 40, 1985 52)</ref>;
<ref name="ARP1">(Archiwum Skarbu Koronnego, dział w AG.I/67 104v;</ref>
<ref name="Wis">J. WIŚNIEWSKI, Dekanat Iłżecki, Radom 1909—1911</ref>.
<ref name="ZDP">(Zarząd Dóbr Państwowych Guberni Radomskiej, zbiór rpsów w Archiwum  Państwowym w Radomiu,  rps 10543 65);</ref>
<!-- <ref name="ASK">Archiwum Skarbu Koronnego, dział w AG. I/7 417</ref> -->⏎
<ref name="ASK">Archiwum Skarbu Koronnego, dział w AG. I/7 264, 414</ref>
<ref name="Gacki">(J. GACKI, Benedyktyński klasztor na Łysej Górze, Wierzbnik 1873. 249)</ref>
<ref name="ZDP">(Zarząd Dóbr Państwowych Guberni Radomskiej, zbiór rpsów w Archiwum  Państwowym w Radomiu,  rps 10543 65v)</ref>;
<ref name="AG">{AG KRSW 2165 koło 91–2; Wiś.Ił. 399–401}</ref>
<ref name="MK">(MK CLXXI  koło 15v</ref>
<ref name="Gacki">(J. GACKI, Benedyktyński klasztor na Łysej Górze, Wierzbnik 1873.244; Niwiński 1930 74)</ref>;
<ref name="ZDP1">Zarząd Dóbr Państwowych Guberni Radomskiej, zbiór rpsów w Archiwum  Państwowym w Radomiu,  rps 10543 65v)</ref>;
<ref name="ZDP2">(Zarząd Dóbr Państwowych Guberni Radomskiej, zbiór rpsów w Archiwum  Państwowym w Radomiu,  rps 10543 65v)</ref>⏎
<ref name="ZDP">(Zarząd Dóbr Państwowych Guberni Radomskiej, zbiór rpsów w Archiwum  Państwowym w Radomiu,  rps 10543 65)</ref>
<ref name="Bas">A. BASTRZYKOWSKI, Dzieje kościoła farnego św. Elrżbiety w Wąchocku, Kronika Diecezji Sandomierskiej</ref>
<ref name="Wis">J. WIŚNIEWSKI, Dekanat Iłżecki, Radom 1909—1911</ref>
<ref name="lef">G. Lefebvre, Spicilegium sive Collectio veterum aliquot scriptorum qui in Poloniae bibliothecis delituerant..., t. I–VII, Rajhrad 1802, rps Brno, Statni Oblastni Archiv, Kloster Rajhrad, E 6, D m 3/3–</ref>
}}

[[Kategoria:Starachowice]]
[[Kategoria:Kalendaria dóbr ziemskich klasztoru łysogórskiego]]
[[Kategoria:Kalendaria historii polskich miast]]