Difference between revisions 61949825 and 62914119 on plwiki

'''Relacja między [[Friedrich Nietzsche|Fryderykiem Nietzsche]] a [[Max Stirner|Maxem Stirnerem]]''' była często poruszana, a wielu autorów omawiało w swoich pracach pozorne podobieństwa, czasami poruszając kwestię wpływów<ref>{{Cytuj |autor = Thomas H. Brobjer |tytuł = Philologica: A Possible Solution to the Stirner-Nietzsche Question |czasopismo = Journal of Nietzsche Studies |data = 2003 |wolumin = 25 |numer = 1 |s = 109-114 |doi = 10.1353/nie.2003.0005 |cytat = Nietzs(contracted; show full)on to the Stirner-Nietzsche Question”, in ''The Journal of Nietzsche Studies'', Issue 25, Spring 2003, s. 109–114.</ref>. Opisała ona dyskusję, którą odbyła z Nietzsche, w której wspomniał o Klingerze i Stirnerze w następujący sposób<ref name=":7">{{Cytuj |autor =  |redaktor = Sander L. Gilman |tytuł = Conversations with Nietzsche: A Life in the Words of His Contemporaries |data = 1991 |isbn = 9780195067781 |wydawca = Oxford University Press}}</ref>:

{{Cytat
|Ida Overbeck, ''Conversations with Nietzsche: A Life in the Words of His Contemporaries'', s. 113–114|⏎
 |treść = - Ach – powiedział – byłem bardzo rozczarowany Klingerem. Był filistrem, nie czuję z nim żadnej sympatii; ale Stirner, tak, z nim tak! „Na jego twarzy pojawił się poważny wyraz. Kiedy uważnie przyglądałem się jego rysom, wyraz jego twarzy znów się zmienił, a on wykonał coś w rodzaju gestu odrzucenia lub obrony: – Teraz ci powiedziałem i nie chciałem w ogóle o tym wspominać. Zapomnij o tym. Będą rozmawiać o plagiacie, ale wiem, że tego nie zrobisz”⏎
 |autor = 
 |źródło = Ida Overbeck, ''Conversations with Nietzsche: A Life in the Words of His Contemporaries'', s. 113–114⏎
}}

Resa von Schirnhofer podaje, że w 1897 odwiedziła siostrę Nietzschego w Weimarze<ref name=":7" />:

{{Cytat|Resa von Schirnhofer, ''Conversations with Nietzsche: A Life in the Words of His Contemporaries'', s. 238|⏎
 |treść = Frau Elisabeth chciała usłyszeć kilka rzeczy o moich spotkaniach i rozmowach z Nietzsche i zapytała mnie między innymi, czy rozmawiał ze mną o Stirnerze i jego książce Jedyny i jego własność. Po krótkiej refleksji odpowiedziałem, że nie pamiętam, żeby kiedykolwiek wymienił to imię. Wydawała się bardzo usatysfakcjonowana tą odpowiedzią i przeformułowując pytanie, nalegała: czy mogę z całą pewnością stwierdzić, że go nie wymienił z nazwiska. Czułem się jak przestępca przesłuchiwany przez prokuratora i powiedziałem, że mogę tylko stwierdzić, że to nazwisko nie pojawiło się ani w moim notatniku, ani w mojej pamięci, jako wymienione przez Nietzschego. Ona jednak kilkakrotnie wracała do tego pytania i zawsze otrzymywała tę samą odpowiedź. Ale to nie była odpowiedź na kluczowe pytanie, czy Nietzsche znał Stirnera, ponieważ nie wspominanie o nim mi nie jest tym samym, co jego nieznajomość. Ale to, że Frau Elisabeth zadała mi to pytanie, jest bardzo zrozumiałe, ponieważ R. Schellwien i Henri Lichtenberger w swoich badaniach nad Maxem Stirnerem wyciągnęli kilka podobieństw jego teorii do teorii Nietzschego.}}

Schirnhofer wspomina o kontrowersjach w tym czasie<ref name=":7" />:

{{Cytat|⏎
 |autor = 
 |źródło = Resa von Schirnhofer, ''Conversations with Nietzsche: A Life in the Words of His Contemporaries'', s. 238|⏎
}}

Schirnhofer wspomina o kontrowersjach w tym czasie<ref name=":7" />:

{{Cytat
 |treść = Henri Lichtenberger – o ile się nie mylę – odwiedził archiwa Nietzschego na krótko przed tym, jak ja to zrobiłem, a kwestia, czy Nietzsche znał książkę Stirnera, musiała być intensywnie dyskutowana. Książka Lichtenbergera o Nietzsche, która ukazała się wkrótce potem, stwierdza: „Jest pewne, że pomimo swoich roszczeń do całkowitej oryginalności poddał się, świadomie lub nie, wpływom współczesnych, i że jego myślenie, niegdyś pozbawione paradoksów i agresywny styl jest często znacznie mniej nowy, niż się wydaje przy pierwszym spotkaniu. Bezkompromisowy indywidualizm, kult samego siebie, wrogość wobec państwa, protest przeciwko dogmatowi równości i kultowi człowieczeństwa, znajdują swoje piętno niemal równie silnie jak u Nietzschego u zapomnianego autora Maxa Stirnera, którego główne dzieło Jedyny i jego własność (1845) jest z tego punktu widzenia bardzo interesująca w porównaniu z pismami Nietzschego.”⏎
 |autor = 
 |źródło = Resa von Schirnhofer, ''Conversations with Nietzsche: A Life in the Words of His Contemporaries'', s. 238⏎
}}

Jednak Ida Overbeck, która bardzo dobrze znała Nietzsche, sugeruje, że związku między twórczością Nietzschego i Stirnera nie należy postrzegać jako zwykłego plagiatu. Uważała raczej, że Nietzsche był winien Stirnerowi dług za wprowadzenie nowych pomysłów, które były znaczące dla Nietzschego w jego własnej pracy<ref name=":7" />:
{{Cytat|Ida Overbeck, ''Conversations with Nietzsche: A Life in the Words of His Contemporaries'', s. 114|⏎
 |treść = To, że Nietzsche i Stirner wydają się nam tak diametralnie różne i w rzeczywistości są, jest oczywiste! Ale nie oddajemy w ten sposób sprawiedliwości Nietzschemu i nie okazujemy mu uwagi i szacunku. Nietzsche poświęcił Stirnerowi największą uwagę. Nie odszedł od niego ani z nim nie został. To najprostsze poczucie rzeczywistości sprawiło, że mój mąż zauważył, że Nietzsche znał Stirnera. Stirner reprezentuje bardzo specyficzny element u Nietzschego, choć mały, jeśli sobie życzysz, ale dla Nietzschego wielki i znaczący ze względu na znikomość tego elementu, do którego akurat dążył.⏎
 |autor = 
 |źródło = Ida Overbeck, ''Conversations with Nietzsche: A Life in the Words of His Contemporaries'', s. 114⏎
}}

== Poszlaki ==
Twierdzenie o wpływie Stirnera na Nietzsche mogłyby zostać zignorowane, gdyby nie pozorne podobieństwa w pismach obu mężczyzn, które były często zauważane. Oprócz podobieństw i doniesień bliskiego przyjaciela Nietzschego, że czuł sympatię do Stirnera, istnieją jeszcze trzy inne poszlaki, które być może zasługują na wzmiankę.

(contracted; show full)

=== Oskar Ewald ===
Levy nie był sam. Chociaż szczegóły różniące poglądy obu mężczyzn było wiele, pojawiały się również inni, którzy je wskazywali. W przeglądzie stanu dyskusji filozoficznej w Niemczech opublikowanej w 1907 Oskar Ewald zasugerował<ref>{{Cytuj |autor = Oscar Ewald |tytuł = German philosophy in 1907 |czasopismo = Philosophical Review |data = 1908 |wolumin = 17 |numer = 4 |s = 400-426 |doi = 10.2307/2177913}}</ref>:

{{Cytat
|Oskar Ewald, ''German Philosophy in 1907''|⏎
 |treść = Choć nikt nie może kwestionować znaczenia Stirnera, który był raczej szybkim niż dogłębnym myślicielem, wciąż należy być ostrożnym porównując go do Nietzschego. Indywidualizm to ostatnie słowo Stirnera, ale nie Nietzschego. Filozofia Nietzschego jako całość nie jest egocentryczna. Odnajduje ego wplecione w świat, w wielką złożoną grę, którą człowiek musi ukształtować i z której musi żyć w swoim najgłębszym centrum, nie przywiązując się do żadnej pojedynczej rzeczywistości, nawet do rzeczywistości własnej osoby, ponieważ bogactwo bytu byłoby w ten sposób zmniejszone.⏎
 |autor = 
 |źródło = Oskar Ewald, ''German Philosophy in 1907''⏎
}}

=== Georg Simmel ===
[[Georg Simmel]] uważał również, że wszelkie pozorne podobieństwa są powierzchowne<ref>{{Cytuj |autor = Georg Simmel |tytuł = Schopenhauer and Nietzsche |data = 1991 |isbn = 9780252062285 |wydawca = University of Illinois Press |s = 162}}</ref>:

{{Cytat|Georg Simmel, ''Schopenhauer and Nietzsche'', s. 162|⏎
 |treść = Ujmujemy tutaj dystans dzielący Nietzschego i Maxa Stirnera, którego nie da się pokonać pomimo powierzchownych śladów, które sprawiały, że Nietzsche zdawał się sprzymierzać się z sofistami. Podobnie jak [[sofiści]], Stirner utrzymuje, że wszystkie obiektywne standardy i wartości są wyimaginowanymi i nieistotnymi, upiornymi cieniami konfrontującymi się z subiektywną rzeczywistością. Stirner uznałby za bezsensowne twierdzenie, że ego odnosi się do czegokolwiek poza nim samym lub że należy je oceniać według skali wartości. Reprezentuje renesans sofizmu, podczas gdy Nietzsche pisze: „Odrażający jest każdy dekadencki duch, który mówi: »Wszystko tylko dla mnie!«”⏎
 |autor = 
 |źródło = Georg Simmel, ''Schopenhauer and Nietzsche'', s. 162⏎
}}

=== Rudolf Steiner ===
Nie wszyscy, którzy sprzeciwiali się wpływowi Stirnera, twierdzili, że podobieństwa, które można znaleźć w pracach obu mężczyzn, są powierzchowne. [[Rudolf Steiner (filozof)|Rudolf Steiner]] poznał [[Elisabeth Förster-Nietzsche]], gdy pracował nad słynną edycją weimarską dzieł [[Johann Wolfgang von Goethe|Johanna Wolfganga von Goethego]], przygotowywaną wówczas na zamówienie arcyksiężnej Saksonii Zofii. Następnie poprosiła go o zaaranżowanie biblioteki Nietzschego, a nawet powiedziała mu o obecności jej chorego brata. Spędził kilka tygodni w Archiwum Nietzschego w Naumbergu, spełniając prośbę Förster-Nietzsche. Redagował i napisał wstępy do dzieł Jeana Paula Richtera i [[Arthur Schopenhauer|Arthura Schopenhauera]]. Ponadto zapoznał się z [[Karl Robert Eduard von Hartmann|Eduardem von Hartmannem]] i zadedykował mu książkę. ''Friedrich Nietzsche, Fighter for Freedom'' Steinera został wydany po raz pierwszy w 1895. W nim Steiner sugeruje<ref name=":4">{{Cytuj |autor = Rudolf Steiner |tytuł = Friedrich Nietzsche: Fighter for Freedom |data = 1985 |isbn = 9780893450335 |wydawca = SteinerBooks}}</ref>:

{{Cytat|Rudolf Steiner, ''Friedrich Nietzsche: Fighter for Freedom''|⏎
 |treść =⏎
Nie można mówić o rozwoju Nietzschego bez przypomnienia sobie o tym najbardziej wolnym myślicielu, którego zrodziła ludzkość nowej ery, a mianowicie o Maxie Stirnerze. To smutna prawda, że ten myśliciel, który spełnia w najpełniejszym sensie to, czego Nietzsche wymaga od nadczłowieka, jest znany i szanowany tylko przez nielicznych. Już w latach czterdziestych XIX wieku wyrażał koncepcję świata Nietzschego. Oczywiście nie robił tego w tak przyjemnych tonach serca jak Nietzsche, ale jeszcze bardziej w krystal(contracted; show full)

Wystarczy przeczytać zaledwie kilka zdań z książki Stirnera ''Der Einzige und sein Eigentum, Jedyny i jego własność'', aby zobaczyć, jak jego koncepcja ma się do koncepcji Nietzschego.
⏎
 |autor = 
 |źródło = Rudolf Steiner, ''Friedrich Nietzsche: Fighter for Freedom''⏎
}}

Steiner cytuje kilka fragmentów Stirnera omawiających „Jedynego” i wyraźnie wiąże tę koncepcję z ideą „nadczłowieka” Nietzschego<ref name=":4" />:

{{Cytat|Rudolf Steiner, ''Friedrich Nietzsche: Fighter for Freedom''|⏎
 |treść = Ta osoba zależna tylko od siebie, ten posiadacz kreatywności z samego siebie, jest nadczłowiekiem Nietzschego. Te myśli Stirnera byłyby odpowiednim naczyniem, do którego Nietzsche mógł wlać swoje bogate życie uczuciowe; zamiast tego spojrzał na świat koncepcji Schopenhauera w poszukiwaniu drabiny, po której mógłby wspiąć się do własnego świata myśli.⏎
 |autor = 
 |źródło = Rudolf Steiner, ''Friedrich Nietzsche: Fighter for Freedom''⏎
}}

Wydaje się, że Steiner uważa, że podobieństwa między dwoma pisarzami są znaczące i istotne, ale tłumaczy to sugestią, że Nietzsche sam doszedł do „koncepcji świata podobnej do Stirnera”. Steiner nie wspomina o żadnym z ówczesnych argumentów sugerujących możliwość lub prawdopodobieństwo, że Nietzsche znał dzieło Stirnera. Odmiany tej próby wyjaśnienia pozornego podobieństwa w pismach Stirnera i Nietzschego poprzez teorię niezależnego rozwoju równoległego można znaleźć w dyskusjach o Stirnerze jako „preku(contracted; show full)

=== John Glassford ===
John Glassford uważa, że istnieje „zdumiewające podobieństwo” między niektórymi pomysłami dwóch mężczyzn. Chociaż wydaje się, że prawdopodobnie Nietzsche przeczytał Stirnera, powstrzymuje się jednak od stwierdzenia jakiegokolwiek wpływu lub plagiatu<ref name=":5" />:

{{Cytat
|John Glassford, ''id Friedrich Nietzsche (1844-1900) Plagiarise from Max Stirner (1806—56)?''|⏎
 |treść =⏎
Mówiąc stylistycznie, Stirner używa hiperboli i metafory w podobny sposób jak Nietzsche, chociaż większość zgodzi się, że technika Nietzschego jest bardziej skuteczna. Porównajmy, na przykład, obraz państwa Stirnera – „państwo zwraca się przeciwko mnie z całą siłą swoich lwich łap i orlich pazurów: jest bowiem Królem zwierząt, jest to lew i orzeł” (1995, 226) – Z opisem stanu, podanym przez Nietzschego w ''[[Tako rzecze Zaratustra]]'' – „Stan jest imieniem najzimniejszego ze wszystkich z(contracted; show full)Stirnera i Nietzschego. Czy to zwykły zbieg okoliczności, że Stirner, podobnie jak Nietzsche, nienawidził państwa, nacjonalizmu, liberalizmu, socjalizmu i komunizmu? Nietzsche nazwał wszystkie te nowoczesne izmy „małymi atakami głupoty”, a Stirner raczej typowo powiedział o jednej z tych ideologii: „To, że komunista widzi w tobie człowieka, brata, jest tylko niedzielną stroną komunizmu”. Według Stirnera i Nietzschego wszystkie te idee opierają się na utajonej zsekularyzowanej wersji etyki chrześcijańskiej.
⏎
 |autor = 
 |źródło = John Glassford, ''id Friedrich Nietzsche (1844-1900) Plagiarise from Max Stirner (1806—56)?''⏎
}}

Po przeanalizowaniu kontrowersji dotyczących możliwego plagiatu, sugeruje: „Jeśli nie pojawią się nowe dokumenty, prawdopodobnie nigdy nie będziemy w stanie ustalić z całkowitą pewnością, czy Nietzsche dokonał plagiatu ze Stirnera. Poszlaki dostarczone przez opublikowane pisma są mocne, ale tylko wtedy, gdy ktoś przemyśli wiele różnic w opublikowanych pismach. [...] Niemniej jednak nie znam żadnego innego przykładu dwóch filozofów, których dzieła wykazują tak silne podobieństwo, ale gdzie żaden dług uzn(contracted; show full)

=== Paul Carus ===
[[Paul Carus]] napisał następujący fragment w 1914 o potencjalnej relacji między Nietzsche a Stirnerem<ref>{{Cytuj |autor = Paul Caras |tytuł = Nietzsche and other exponents of individualism |data = 1914 |miejsce = Chicago |wydawca = Open Court Pub, Co., |s = 100-101 |url = https://archive.org/stream/nietzscheandoth01carugoog#page/n124/mode/2up |język = en}}</ref>:
{{Cytat
|Paul Carus ''Nietzsche and other exponents of individualism'', s. 100–101|⏎
 |treść = Nietzsche został oskarżony o zawłaszczenie myśli Stirnera i przekształcił ja z samoświadomości każdego ego w autokracje pozbawionego zasad człowieka władzy; ale musimy przyznać, że powszechne zasady etyki literackiej nie mogą być nałożone na indywidualistów, którzy zaprzeczają im oraz jakimkolwiek autorytetom moralnym. Dlaczego Nietzsche miałby docenić autora którym się inspirował, skoro żaden z nich nie uznaje żadnych zasad oraz nie czuję się zobowiązany do przestrzegania jakiejkolwiek? Nietzsche używa Stirnera, Stirner twierdził, że każde ego ma prawo do wykorzystania swoich bliźnich, a Nietzsche pokazuje nam jaki byłby tego rezultat -powstanie politycznego zwierzchnika, potwora w ludzkiej skórze, nadczłowieka.⏎
 |autor = 
 |źródło = Paul Carus ''Nietzsche and other exponents of individualism'', s. 100–101⏎
}}

=== Gilles Deleuze ===
[[Gilles Deleuze]] sugeruje, że Stirner miał krytycznie ważny wpływ na Nietzschego, który był negatywny. Z tej perspektywy na egoizm Stirnera odpowiadało przezwyciężenie siebie Nietzschego i „teoria wyższego człowieka”. Według Deleuze’a<ref name=":3" />:
{{Cytat|Gilles Deluze, ''Nietzsche i Filozofia''|⏎
 |treść =⏎
Mamy powody by przypuszczać, że Nietzsche miał głeboką wiedzę na temat ruchu heglistow, od Hegla po samego Stirnera. TFilozoficzna wiedza autora nie jest oceniana przez liczbę cytatów ani przez zawsze fantazyjne i domniemane listy kontrolne bibliotek, ale przez apologetyczne lub polemiczne kierunki jego pracy. Nie zrozumiemy całokształtu pracy Nietzsche, jeżeli nie zobaczymy „przeciw komu” skierowane są jego główne koncepcje. Hegliści znajdują się w jego pracy i są przeciwnikami których zwalcza. Nietzsche n(contracted; show full)anie Nietzschego jest dwojakie: nadczłowiek i przewartościowanie. Nie „kim jest człowiek”? , ale „kto zwycięża człowieka”? „Najbardziej ostrożni ludzie pytają dziś: „Jak można jeszcze zachować człowieka?” Jednak Zaratustra pyta jako pierwszy i jedyny: „Jak człowiek ma zostać pokonany”? Nadczłowiek leży blisko mojego serca, „on” jest moją najważniejszą i jedyną troską – a „nie” człowiekiem: nie najbliższym, nie najbiedniejszym, nie najbardziej cierpiącym, nie najlepszym” – aluzja do Stirnera jest oczywista.
⏎
 |autor = 
 |źródło = Gilles Deluze, ''Nietzsche i Filozofia''⏎
}}

== Przypisy ==
{{Przypisy|2}}

== Linki zewnętrzne ==

* Tomasz Lachowski, ''[https://pl.anarchistlibraries.net/library/tomasz-lachowski-indywiduum-w-stirneryzmie-i-nietzscheanizmie Indywiduum w stirneryzmie i nietzscheanizmie]'' {{Lang|pl}}

[[Kategoria:Friedrich Nietzsche]]
[[Kategoria:Filozofia niemieckojęzyczna]]
[[Kategoria:Anarchizm indywidualistyczny]]