Difference between revisions 64471296 and 64752877 on plwiki

{{Inne znaczenia|zachowań społecznych i urbanistyki|inne znaczenia [[Getto (ujednoznacznienie)|tego słowa]]}}
[[Plik:3g04637u unprocessed.jpg|thumb|Mulberry Street –we włoskiem getto w cie w Nowym Jorku, (tzw. [[Małe Włochy|Little Italy]])]]
[[Plik:Litzmannstadt Ghetto.jpg|thumb|Kładka nad ulicą w [[Litzmannstadt Ghetto|Ghetto Litzmannstadt]] (Łódź)|getcie łódzkim]]]]
[[Plik:Bundesarchiv Bild 101I-134-0791-29A, Polen, Ghetto Warschau, Ghettomauer.jpg|thumb|Warszawa podzielona muremMur [[Getto warszawskie|getta warszawskiego]] (1941)]]
[[Plik:Krakow Ghetto Gate 73170.jpg|thumb|Brama [[getta w Krakowieo krakowskie|getta krakowskiego]] (1941)]]

'''Getto''' – odizolowana część [[Miasto|miasta]], przeznaczona dla zamieszkania [[mniejszość narodowa|mniejszości narodowej]], [[Mniejszość etniczna|etnicznej]], kulturowej bądź religijnej, poza którą nie wolno tejże społeczności zamieszkiwać. Od średniowiecza do XX wieku przez ''getto'' rozumiano wydzielony obszar miasta, zamieszkany przez [[Żydzi|Żydów]] lub przedstawicieli innych narodów. W wielu europejskich miastach do XIX wieku getta pozostawały dla Żydów i innych mniejszości przymusowym miejscem osiedlania.

W państwach okupowanych przez [[III Rzesza|III Rzeszę]] w czasie [[II wojna światowa|II wojny światowej]] władze okupacyjne tworzyły zamknięte i strzeżone getta, w których przymusowo osiedlano ludność żydowską. Getta te były zazwyczaj otoczone strzeżonym od zewnątrz murem i całkowicie zależne od dostaw żywności oraz energii. Utworzenie gett było pierwszym etapem [[Zzagłada Żydów|Zzagłady Żydów]], zaplanowanej i przeprowadzonej przez nazistów.

''Getto'' w ujęciu socjologicznym to wyodrębniony obszar w przestrzeni miejskiej, który można opisać za pomocą specyficznych, jemu tylko przynależnych cech<ref name="sis2007">M. Szczepański, W. Ślęzak-Tazbir, ''Między lękiem a podziwem: getta społeczne w starym regionie przemysłowym'', [w:] red. B. Jałowiecki, W. Łukowski, ''Gettoizacja polskiej przestrzeni miejskiej'',(contracted; show full) (''borghetti''). Miasteczko (''il borghetto'') pizańskie powstało na południowym brzegu Złotego Rogu (dzisiaj dzielnica Eminönü), genueńska Galata – na północnym – zaś wenecka Pera jeszcze na północ od Galaty. ''Borghetto'' miano w skrócie nazywać ''ghetto''<ref>N. Davies, ''Europa'' [za:] M. Pirbeli, Z. Rykiel, ''op. cit.''</ref>.

== Getta żydowskie ==
{{osobny artykuł|Gett
ao żydowskie}}

=== Historia ===
Idea odseparowania [[Żydzi|Żydów]] od innych narodowości zrodziła się wśród żydowskiej [[diaspora (naród)|diaspory]] już w [[starożytność|starożytności]]<ref group="uwaga">Do utworzenia pierwszego ''getta'' z myślą o izolacji Żydów doszło w I wieku n.e. Podczas [[pogrom]]u w [[Aleksandria|Aleksandrii]] mieszkających dotąd w czterech dzielnicach miasta Żydów zamknięto na nieproporcjonalnie małym terenie, gdzie Aleksandryjczycy zgotowali im rz(contracted; show full)etta te były najczęściej zamkniętymi obszarami, a osoby zamknięte w gettach nie miały możliwości wychodzenia poza nie lub musiały uzyskać w tym celu specjalne pozwolenie. Z powodu zamknięcia dużej liczby osób na stosunkowo małej przestrzeni i niewielkich racji żywnościowych, które im przysługiwały, utworzenie gett faktycznie służyło [[Zagłada Żydów|eksterminacji]] ludności żydowskiej. Ostatecznie Niemcy wywieźli osoby uwięzione w gettach do obozów zagłady i tam zamordowali.

Getta tworzone były na terenie 
[[Ukraina|Ukrainy]], [[Białoruś|Białorusi]], [[Czechy|Czech]], [[Węgry|Ukrainy, Białorusi, Czech, Węgier]], najczęściej jednak na terenach, które przed wojną należały do Polski. Getta utworzono m.in. w [[Getto w Białymstoku|Białymstoku]], [[Getto w Częstochowie|Częstochowie]], [[Getto w Kielcach|Kielcach]], [[Getto krakowskie|Krakowie]], [[Getto lubelskie|Lublinie]], [[Litzmannstadt Ghetto|Łodzi]], [[Getto radomskie|Radomiu]], [[Getto warszawskie|Warszawie]], [[Getto w Wilnie|Wilnie]] i [[Getto lwowskie|Lwowie]]. Ogółem na ziemiach okupowanej Polski Niemcy utworzyli od 400<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko =(contracted; show full)

Socjologowie zwracają uwagę, że cechą charakterystyczną gett jest izolacja pewnej kategorii ludności od innych. W związku z tym nieuzasadnione jest utożsamianie mieszkańców gett z [[
Underclass|podklaspodklasa społeczna|podklasą społeczną]]. Innym rodzajem getta może być miejsce zamieszkiwane przez elitarną bądź wyróżnioną pod jakimś względem części społeczeństwa. W tym rozumieniu gettem można nazwać [[harem]] w mieście muzułmańskim, blokowisko realnego socjalizmu, zamieszkiwane przez nomenklaturę partyjną, albo zamknięte osiedla mieszkaniowe<ref name="pir2007" />.

(contracted; show full)

W tym rozumieniu wyraz „getto” przeszedł także do języka potocznego<ref>[http://wyborcza.pl/1,75248,2785902.html?as=2 Dariusz Bartoszewicz, Jerzy S. Majewski, ''Zamknięte osiedla, czyli getta dla bogatych''], [[Gazeta Wyborcza]].</ref>.

== Getto w ujęciu socjologicznym ==
Socjologiczna refleksja nad gettem sięga lat 20. XX wieku, kiedy to Louis Wirth, jeden z czołowych przedstawicieli [[
Sszkoła chicagowska (socjologia)|Sszkoły chicagowskiej]], opublikował monografię zatytułowaną ''The Ghetto''. Praca ta jest przede wszystkim wszechstronnym opisem zamieszkałej w Chicago [[diaspora (naród)|diaspory]] żydowskiej, skupionej w okolicach Maxwell Street. Wirth, wychodząc od swojej koncepcji ładów (wyróżniał ład urbanistyczno-architektoniczny, ład funkcjonalny, ład estetyczny, ład społeczny i ład ekologiczny), twierdzi, że getto jest miejscem pozbawionym ładu w dowolnym z tych pięciu wymiarów<ref>{{Cytuj|autor = Jerzy Szacki |tytuł = Historia myśli socjologicznej |data = 2002 |isbn = 83-01-13844-0 |miejsce = Warszawa |wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN |s = 605–607 |oclc = 68635327 }}</ref><ref name="sis2007" />.

Współcześni socjologowie proponują bardziej neutralne wartościująco definicje, uznając za getto taki wyodrębniony w przestrzeni miejskiej obszar, który można opisać za pomocą specyficznych, jemu tylko właściwych cech. Modelowe getto będą charakteryzowały następujące właściwości:
* wyraźna odrębność przestrzenna;
* względne podobieństwo [[Status społeczny|statusu]] mieszkańców;
* poczucie odrębności społecznej i świadomościowej przez mieszkańców;
* odczuwanie enklawowości (wyłączenia) zarówno przez mieszkańców, jak i obserwatorów spoza badanego obszaru;
* niska przenikliwość pomiędzy obszarem wyłączonym a światem otaczającym<ref name="sis2007" />.

=== Gettoizacja ===
Gettoizacja, w sensie socjologicznym, to nic innego jak proces tworzenia się gett, czyli homogenicznych obszarów<ref name="sis2007" />. Niektórzy badacze, w tym [[Bohdan Jałowiecki]], wskazują, że kluczową rolę w tym procesie odgrywa tworzenie fizycznych barier, odgradzanie się jednych kategorii obywateli od innych. Jałowiecki zauważa, że w polskich miastach, (contracted; show full)izacja nie jest procesem jednoznacznie negatywnym. Dla przykładu, z punktu widzenia jednostek, zamieszkiwanie w sąsiedztwie osób zajmujących podobną pozycję społeczną zazwyczaj jest oceniane pozytywnie; osoby zajmujące wyższe pozycje czują się bezpiecznie odgrodzone od zagrożenia związanego z niższymi warstwami społecznymi, natomiast ludzie zajmujący niższe pozycje czują się uwolnieni od pogardliwych ocen tych, którym się w życiu powiodło lepiej<ref name="pir2007" />.

== Zobacz też ==
* [[
Ggetto ławkowe]]

== Uwagi ==
{{Uwagi}}
== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Socjologia miasta]]