Difference between revisions 65397880 and 65585838 on plwiki

{{Inne znaczenia|zachowań społecznych i urbanistyki|inne znaczenia [[Getto (ujednoznacznienie)|tego słowa]]}}
[[Plik:3g04637u unprocessed.jpg|thumb|Mulberry Street we włoskim getcie w Nowym Jorku (tzw. [[Małe Włochy]])]]
[[Plik:Litzmannstadt Ghetto.jpg|thumb|Kładka nad ulicą w [[Ghetto Litzmannstadt|getcie łódzkim]]]]
[[Plik:Bundesarchiv Bild 101I-134-0791-29A, Polen, Ghetto Warschau, Ghettomauer.jpg|thumb|Mur [[Getto warszawskie|getta warszawskiego]] (1941)]]
[[Plik:Krakow Ghetto Gate 73170.jpg|thumb|Brama [[getto krakowskie|getta krakowskiego]] (1941)]]

'''Getto''' – odizolowana część [[Miasto|miasta]], przeznaczona dla zamieszkania [[mniejszość narodowa|mniejszości narodowej]], [[Mniejszość etniczna|etnicznej]], kulturowej bądź religijnej, poza którą nie wolno tejże społeczności zamieszkiwać. Od średniowiecza do XX wieku przez ''getto'' rozumiano wydzielony obszar miasta, zamieszkany przez [[Żydzi|Żydów]] lub przedstawicieli innych narodów. W wielu europejskich miastach do XIX wieku getta pozostawały dla Żydów i innych mniejszości przymusowym miejscem osiedlania.

W państwach okupowanych przez [[III Rzesza|III Rzeszę]] w czasie II wojny światowej władze okupacyjne tworzyły zamknięte i strzeżone getta, w których przymusowo osiedlano ludność żydowską. Getta te były zazwyczaj otoczone strzeżonym od zewnątrz murem i całkowicie zależne od dostaw żywności oraz energii. Utworzenie gett było pierwszym etapem [[zagłada Żydów|zagłady Żydów]], zaplanowanej i przeprowadzonej przez nazistów.

''Getto'' w ujęciu socjologicznym to wyodrębniony obszar w przestrzeni miejskiej, który można opisać za pomocą specyficznych, jemu tylko przynależnych cech<ref name="sis2007">M. Szczepański, W. Ślęzak-Tazbir, ''Między lękiem a podziwem: getta społeczne w starym regionie przemysłowym'', [w:] red. B. Jałowiecki, W. Łukowski, ''Gettoizacja polskiej przestrzeni miejskiej'', Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2007, {{ISBN|978-83-89291-38-7}}, s. 29–52.</ref>.⏎
w warszawie było największe getto

== Etymologia ==
Słowo „getto” wywodzi się z włoskiego ''ghetto'', w szesnastowiecznym dialekcie weneckim jako ''geto'', co oznaczało „huta”<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Kopaliński | imię = Władysław | tytuł = Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcjojęzycznych | wydawca = Wiedza Powszechna | miejsce = Warszawa | data = 1991 | strony = 190 | isbn = 83-214-0839-7}}</ref>. Pierwsze getto powstało na weneckiej wyspie Ghetto Nuovo, gdzie w roku 1516 władze nakazały zamieszkać miejscowym Żydom; na wyspie tej znajdowała się huta (stąd jej nazwa). W roku 1541 powstało getto na wyspie Ghetto Vecchio, a nazwa własna zaczęła być stosowana jako nazwa rodzajowa. Papież Paweł IV zarządził utworzenie getta rzymskiego, które założono na bagnistym terenie Zatybrza w 1556 roku. 

W XVI wieku następował dynamiczny wzrost liczebności gett, największe zaś powstały w Pradze, Frankfurcie, Trieście i Rzymie<ref name="pir2007" />.
Jednak niektórzy badacze wskazują na wydarzenia o trzysta lat wcześniejsze niż założenie getta na weneckiej wyspie Ghetto Nouvo. Podkreślają oni, że w czasie czwartej krucjaty, gdy łacinnicy zdobyli [[Konstantynopol]] w 1204 roku, w jego pobliżu założyli własne miasteczka (''borghetti''). Miasteczko (''il borghetto'') pizańskie powstało na południowym brzegu Złotego Rogu (dzisiaj dzielnica Eminönü), genueńska Galata – na północnym – zaś wenecka Pera jeszcze na północ od Galaty. ''Borghetto'' miano w skrócie nazywać ''ghetto''<ref>N. Davies, ''Europa'' [za:] M. Pirbeli, Z. Rykiel, ''op. cit.''</ref>.

== Getta żydowskie ==
{{osobny artykuł|Getto żydowskie}}

=== Historia ===
Idea odseparowania [[Żydzi|Żydów]] od innych narodowości zrodziła się wśród żydowskiej [[diaspora (naród)|diaspory]] już w [[starożytność|starożytności]]<ref group="uwaga">Do utworzenia pierwszego ''getta'' z myślą o izolacji Żydów doszło w I wieku n.e. Podczas [[pogrom]]u w [[Aleksandria|Aleksandrii]] mieszkających dotąd w czterech dzielnicach miasta Żydów zamknięto na nieproporcjonalnie małym terenie, gdzie Aleksandryjczycy zgotowali im rzeź. W trakcie wydarzeń z roku 38 n.e. dochodziło do masowych grabieży żydowskiego mienia, mordu dziesiątek tysięcy Żydów, których w miejskim [[amfiteatr]]ze biczowano, torturowano, łamano kołem, wieszano i wbijano na pal, trupy pozostawiano niepogrzebane ([[Filon z Aleksandrii]], ''Flakkus, Pierwszy pogrom Żydów w Aleksandrii'', WAM, Kraków 2012, s. 39–41, 59).</ref> W średniowieczu w chrześcijańskiej Europie dążenie do odseparowania było obustronne. Getta żydowskie zakładano w II połowie XVI wieku prawie we wszystkich miastach włoskich należących do papieża. W gettach powstawały pierwsze [[synagoga|synagogi]]; wcześniej Żydzi nie mogli ich budować ze względu na obowiązujący ich zakaz posiadania ziemi na własność. Życie społeczne w obrębie odseparowanego getta, w którym, jak w miastach włoskich, zetknęli się ze sobą [[Sefardyjczycy|Żydzi sefardyjscy]] i [[Żydzi aszkenazyjscy]], wykształciło odrębną i bogatą kulturę żydowską.

=== Druga wojna światowa ===
[[Plik:Ghettos Eastern Europe 1941-1942.gif|thumb|upright=1.3|Getta żydowskie w okupowanej Europie Wschodniej w latach 1941–1942]]
W czasie [[II wojna światowa|II wojny światowej]] [[III Rzesza|hitlerowskie Niemcy]] i ich sojusznicy tworzyli w okupowanych miastach Europy zamknięte dzielnice (getta), do których przymusowo przesiedlali ludność żydowską i osoby pochodzenia żydowskiego. Getta te były najczęściej zamkniętymi obszarami, a osoby zamknięte w gettach nie miały możliwości wychodzenia poza nie lub musiały uzyskać w tym celu specjalne pozwolenie. Z powodu zamknięcia dużej liczby osób na stosunkowo małej przestrzeni i niewielkich racji żywnościowych, które im przysługiwały, utworzenie gett faktycznie służyło [[Zagłada Żydów|eksterminacji]] ludności żydowskiej. Ostatecznie Niemcy wywieźli osoby uwięzione w gettach do obozów zagłady i tam zamordowali.

Getta tworzone były na terenie Ukrainy, Białorusi, Czech, Węgier, najczęściej jednak na terenach, które przed wojną należały do Polski. Getta utworzono m.in. w [[Getto w Białymstoku|Białymstoku]], [[Getto w Częstochowie|Częstochowie]], [[Getto w Kielcach|Kielcach]], [[Getto krakowskie|Krakowie]], [[Getto lubelskie|Lublinie]], [[Litzmannstadt Ghetto|Łodzi]], [[Getto radomskie|Radomiu]], [[Getto warszawskie|Warszawie]], [[Getto w Wilnie|Wilnie]] i [[Getto lwowskie|Lwowie]]. Ogółem na ziemiach okupowanej Polski Niemcy utworzyli od 400<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Pilichowski | imię = Czesław | tytuł = Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Informator encyklopedyczny | wydawca = Państwowe Wydawnictwo Naukowe | data = 1979 | strony = 61 | isbn = 83-01-00065-1}}</ref> do 600 gett<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Kirshenblatt-Gimblett | imię = Barbara | tytuł = Polin. 1000 lat historii Żydów polskich | wydawca = Muzeum Historii Żydów Polskich | miejsce = Warszawa | data = 2014 | strony = 299 | isbn = 978-83-938434-4-2 | nazwisko2 = Polonsky (red. nauk.)| imię2 = Antony}}</ref>.

== Getta nowoczesne ==
{{dopracować|sekcja|styl}}
Społeczeństwa kapitalistyczne są społeczeństwami [[Klasa społeczna|klasowymi]], a nie [[Stan (zbiorowość społeczna)|stanowymi]], w związku z czym podstawą wyróżnienia nowoczesnych gett nie jest dyskryminacja prawna, lecz stratyfikacja ekonomiczna. Ze względu na {{fakt|zależność pomiędzy dochodami a kategorią etniczną|data=2011-12}}, nowoczesne getta mają charakter etniczny – w Ameryce Północnej wyraz „getto” jest utożsamiany z miejscem zamieszkania Afroamerykanów, Latynosów i przedstawicieli innych grup etnicznych<ref name="pir2007">M. Pirveli, Z. Rykiel, ''Getto a nowoczesność'', [w:] red. B. Jałowiecki, W. Łukowski, ''Gettoizacja polskiej przestrzeni miejskiej'', Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2007, {{ISBN|978-83-89291-38-7}}, s. 73–86.</ref>.

Socjologowie zwracają uwagę, że cechą charakterystyczną gett jest izolacja pewnej kategorii ludności od innych. W związku z tym nieuzasadnione jest utożsamianie mieszkańców gett z [[podklasa społeczna|podklasą społeczną]]. Innym rodzajem getta może być miejsce zamieszkiwane przez elitarną bądź wyróżnioną pod jakimś względem części społeczeństwa. W tym rozumieniu gettem można nazwać [[harem]] w mieście muzułmańskim, blokowisko realnego socjalizmu, zamieszkiwane przez nomenklaturę partyjną, albo zamknięte osiedla mieszkaniowe<ref name="pir2007" />.

Wielu badaczy zwraca uwagę, że osiedla „za bramą” (ang. ''gated communities'') są współczesną formą getta<ref name="jal2007">B. Jałowiecki, ''Fragmentacja i prywatyzacja przestrzeni'', [w:] red. B. Jałowiecki, W. Łukowski, ''Gettoizacja polskiej przestrzeni miejskiej'', Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2007, {{ISBN|978-83-89291-38-7}}, s. 11–28.</ref><ref>M. Dymnicka, Osiedla za bramą a ciągłość kulturowa i społeczna w kształtowaniu przestrzeni miejskiej, [w:] red. B. Jałowiecki, W. Łukowski, ''Gettoizacja polskiej przestrzeni miejskiej'', Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2007, {{ISBN|978-83-89291-38-7}}, s. 53–71.</ref><ref>J. Gądecki, „Za murami” – krytyczna analiza dyskursu na temat osiedli typu ''Gated Communities'' w Polsce, [w:] red. B. Jałowiecki, W. Łukowski, ''Gettoizacja polskiej przestrzeni miejskiej'', Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2007, {{ISBN|978-83-89291-38-7}}, s. 87–98.</ref>.
Cechami charakterystycznymi takich osiedli są: ulokowanie w dobrej ekologicznie przestrzeni, ponadstandardowy status ekonomiczny ich mieszkańców oraz ich wyższy poziom wykształcenia i aspiracji<ref name="sis2007" />.

W tym rozumieniu wyraz „getto” przeszedł także do języka potocznego<ref>[http://wyborcza.pl/1,75248,2785902.html?as=2 Dariusz Bartoszewicz, Jerzy S. Majewski, ''Zamknięte osiedla, czyli getta dla bogatych''], [[Gazeta Wyborcza]].</ref>.

== Getto w ujęciu socjologicznym ==
Socjologiczna refleksja nad gettem sięga lat 20. XX wieku, kiedy to Louis Wirth, jeden z czołowych przedstawicieli [[szkoła chicagowska (socjologia)|szkoły chicagowskiej]], opublikował monografię zatytułowaną ''The Ghetto''. Praca ta jest przede wszystkim wszechstronnym opisem zamieszkałej w Chicago [[diaspora (naród)|diaspory]] żydowskiej, skupionej w okolicach Maxwell Street. Wirth, wychodząc od swojej koncepcji ładów (wyróżniał ład urbanistyczno-architektoniczny, ład funkcjonalny, ład estetyczny, ład społeczny i ład ekologiczny), twierdzi, że getto jest miejscem pozbawionym ładu w dowolnym z tych pięciu wymiarów<ref>{{Cytuj|autor = Jerzy Szacki |tytuł = Historia myśli socjologicznej |data = 2002 |isbn = 83-01-13844-0 |miejsce = Warszawa |wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN |s = 605–607 |oclc = 68635327 }}</ref><ref name="sis2007" />.

Współcześni socjologowie proponują bardziej neutralne wartościująco definicje, uznając za getto taki wyodrębniony w przestrzeni miejskiej obszar, który można opisać za pomocą specyficznych, jemu tylko właściwych cech. Modelowe getto będą charakteryzowały następujące właściwości:
* wyraźna odrębność przestrzenna
* względne podobieństwo [[Status społeczny|statusu]] mieszkańców
* poczucie odrębności społecznej i świadomościowej przez mieszkańców
* odczuwanie enklawowości (wyłączenia) zarówno przez mieszkańców, jak i obserwatorów spoza badanego obszaru
* niska przenikliwość pomiędzy obszarem wyłączonym a światem otaczającym<ref name="sis2007" />.

=== Gettoizacja ===
Gettoizacja, w sensie socjologicznym, to nic innego jak proces tworzenia się gett, czyli homogenicznych obszarów<ref name="sis2007" />. Niektórzy badacze, w tym [[Bohdan Jałowiecki]], wskazują, że kluczową rolę w tym procesie odgrywa tworzenie fizycznych barier, odgradzanie się jednych kategorii obywateli od innych. Jałowiecki zauważa, że w polskich miastach, uchodzących za jedne z najbezpieczniejszych w Europie, grodzenie takie nie znajduje żadnych racjonalnych przesłanek. Mimo to powszechnym motywem odgradzania się jest chęć zabezpieczenia swoich dóbr materialnych. Kolejnym czynnikiem jest prestiż, który wiąże się w zamieszkiwaniu w odgrodzonym fragmencie przestrzeni<ref name="jal2007" />.

Jałowiecki zwraca szczególną uwagę na szereg negatywnych skutków procesu gettoizacji.

Podstawowym z nich jest wprowadzanie i umacnianie podziałów na „lepszych” i „gorszych”. Rodzi to poczucie względnego upośledzenia, frustracje i konflikty społeczne, których skutki nierzadko są niewspółmierne do obiektywnych przyczyn (rzeczywistego rozwarstwienia społeczeństwa)<ref name="jal2007" />.

Drugim z nich jest „rozrywanie i pochłanianie przestrzeni publicznej należącej do wszystkich obywateli miasta”<ref name="jal2007" />. Przestrzeń publiczna jest sferą wolności, miejscem, w którym każdy mieszkaniec miasta może czuć się swobodnie. Przestrzeń pofragmentowana, „zgettoizowana” jest obostrzona najrozmaitszymi restrykcjami, nierzadko uznawanymi za absurdalne przez osoby z niej korzystające<ref name="jal2007" />.

Wreszcie fragmentacja przestrzeni wiąże się z żywiołową prywatyzacją, która dokonuje się bez żadnej kontroli. W efekcie przestrzeń taka budzi negatywne doznania estetyczne. Budynki znajdujące się w przestrzeni prywatnej często z zewnątrz są mało atrakcyjne, zahaczając o kicz, ponieważ cały wysiłek ich właścicieli skupia się na zapewnieniu odpowiedniej atrakcyjności wnętrza<ref name="jal2007" />.

Warto jednak podkreślić, że gettoizacja nie jest procesem jednoznacznie negatywnym. Dla przykładu, z punktu widzenia jednostek, zamieszkiwanie w sąsiedztwie osób zajmujących podobną pozycję społeczną zazwyczaj jest oceniane pozytywnie; osoby zajmujące wyższe pozycje czują się bezpiecznie odgrodzone od zagrożenia związanego z niższymi warstwami społecznymi, natomiast ludzie zajmujący niższe pozycje czują się uwolnieni od pogardliwych ocen tych, którym się w życiu powiodło lepiej<ref name="pir2007" />.

== Zobacz też ==
* [[getto ławkowe]]

== Uwagi ==
{{Uwagi}}
== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Socjologia miasta]]