Revision 31635341 of "Wikipedysta:Wiki Romi/brudnopis9" on plwiki

[[Plik:Odznaka PTTK.jpg|thumb|150px|Odznaka organizacyjna PTTK]]
'''Odznaki PTTK''' – odznaki ustanowione przez Zarząd Główny [[Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze|Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego]], oddziały PTTK<ref>[http://www.pttk.pl/oddzialy_pttk/index.php Oddziały PTTK]</ref> i inne jednostki organizacyjne PTTK w celu poznania [[Polska|ziemi ojczystej]], jej [[Historia|historii]] i [[Kultura|kultury]].

Według założeń statutowych system odznak PTTK ma służyć rozwojowi zainteresowań krajoznawczych, [[Kultura fizyczna|kultury fizycznej]] i kultury wędrowania. Odznaki w PTTK mogą być zdobywane lub nadawane za szczególne osiągnięcia w dziedzinie [[Turystyka|turystyki]] i [[Krajoznawstwo|krajoznawstwa]].

== Czym są odznaki ==
[[Odznaka|Odznaki]] – to wyróżnienia określające przynależność do instytucji, organizacji, stowarzyszenia, klubu itp. Są one również świadectwem zainteresowań, zaangażowania, szczególnych zasług i osiągnięć w odniesieniu do określonej dziedziny życia społecznego.

Już w odległych czasach używano różnego rodzaju odznak celem wyróżnienia pewnych grup, bądź poszczególnych osób. Odznaki były wysoko cenione przez posiadaczy, a uroczyste nadawanie odbywało się zazwyczaj na różnego rodzaju imprezach, z zachowaniem ustalonego ceremoniału. Warunki zdobywania odznak oraz prawo do ich noszenia, było określane specjalnymi przepisami, często w formie statutów, bądź regulaminów nadawania. Z biegiem lat zwiększyła się liczba i różnorodność wszelkich odznak, przy czym ich kształt i rysunek symbolizował zwykle idee grup społecznych, które je tworzyły.

=== Odznaki w PTTK ===
[[Plik:Odznaka PTT.jpg|thumb|150px|Odznaka PTT]]
[[Plik:Odznaka PTK.jpg|thumb|150px|Odznaka PTK]]
Tradycje nadawania odznak były i są kultywowane w polskim ruchu krajoznawczym i turystycznym. Znamiennym przykładem zastosowania wspomnianej symboliki, są znaczki powstałego w 1873 [[Polskie Towarzystwo Tatrzańskie|Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego]] (PTT) i powołanego w 1906 [[Polskie Towarzystwo Krajoznawcze|Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego]] (PTK). Do naczelnych zadań PTT należało badanie i promocja polskich [[Góra|gór]], ochrona [[Flora|flory]] i [[Fauna|fauny]] górskiej, a zwłaszcza [[Kozica|kozic]] i [[Świstak|świstaków]] oraz popieranie przemysłu górskiego. Elementy "Odznaki PTT", na której znalazła się głowa kozicy w góralskiej [[Parzenica (wzór)|parzenicy]], doskonale ilustrują te cele. "Odznaka PTK", w centrum której umieszczono obraz ruin [[Zamek Ogrodzieniec|zamku w Ogrodzieńcu]] – miejsce narodzenia myśli utworzenia Towarzystwa, otoczona była żelazną klamrą z herbami [[Warszawa|Warszawy]], [[Kraków|Krakowa]] i [[Poznań|Poznania]] – [[Stolica|stolic]] ziem pozostających [[Polska pod zaborami|pod zaborami]]. Odznaka symbolizowała więc zarówno jedność i nierozerwalność ziem polskich, jak również główny cel działalności Towarzystwa – poznanie ziemi ojczystej, jej historii i kultury.

Pierwsze odznaki sprawnościowe w Polsce, a zarazem jedne z pierwszych na świecie zostały ustanowione w latach 30. XX w. Prekursorem był Polski Związek Narciarski, który w 1932 ustanowił Odznakę Górską, a w 1936 Odznakę Nizinną. Kolejnymi były Odznaka Kajakowa ustanowiona w 1934 przez Polski Związek Kajakowy i Górska Odznaka Turystyczna ustanowiona w 1935 przez Polskie Towarzystwo Tatrzańskie.

Po [[II wojna światowa|II wojnie światowej]], gdy stworzono możliwość rozwoju różnych form wypoczynku i turystyki, PTT i PTK włączając się w nurt nowego życia, nawiązało współpracę z organizacjami młodzieżowymi i [[Zrzeszenie Związków Zawodowych|związkami zawodowymi]]. Powstała propozycja zjednoczenia społecznego ruchu turystyczno-krajoznawczego. 15 grudnia 1950 podjęto decyzję o połączeniu obu towarzystw, w wyniku której powstało Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. W [[Statut|Statucie]] PTTK określono m. in. wygląd odznaki organizacyjnej, którą mogą nosić wszyscy członkowie PTTK.

We wszystkich dyscyplinach turystycznych wprowadzono system wielostopniowych odznak, zachęcających do uprawiania turystyki, a także stanowiących dowód umiejętności i doświadczenia turystycznego. Zasady zdobywania odznak zawarte są w regulaminach, umieszczonych w książeczkach, służących do zbierania potwierdzeń na trasach wędrówek i do obliczania uzyskanych punktów.

Podstawą systemu odznak PTTK stały się zapisy w Statucie PTTK<ref>[http://pttk.pl/pttk/przepisy/index.php?co=statut Statut Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego]</ref>:
{{CytatD|width=800px|''Art. 9, ust. 2., pkt 7. – PTTK w szczególności: ustanawia i nadaje odznaki turystyczne oraz krajoznawcze... <br />Art. 28, ust. 2., pkt 17. – Do wyłącznych kompetencji Zarządu Głównego, wykonywanych w formie uchwał, należy: ustanawianie ogólnopolskich odznak turystycznych i krajoznawczych...''}}

Nie trzeba jednak być członkiem PTTK, aby zdobywać te odznaki. Wystarczy spełnić warunki regulaminowe i przedłożyć wymaganą dokumentację odpowiedniej komisji. Dzięki zdobytym odznakom milsze stają się wspomnienia z podróży, udokumentowane w książeczkach, które zdobywający odznakę prowadzi według regulaminu danej odznaki stanowią bowiem również swoistą pamiątkę odbytych wypraw. Niejednokrotnie jest to przedsięwzięcie na kilka lat, ponieważ większość odznak posiada kilka stopni. Niektóre odznaki można zdobywać równocześnie z innymi, np. [[Odznaka "Turysta Przyrodnik"|Odznakę "Turysta Przyrodnik"]] można zdobywać razem z [[Górska Odznaka Turystyczna|Górską Odznaką Turystyczną (GOT)]], czy [[Odznaka Turystyki Pieszej|Odznaką Turystyki Pieszej (OTP)]]. Książeczkę Odznaki "Turysta Przyrodnik" warto też mieć przy sobie, gdy zdobywa się odznaki innych dyscyplin turystyki kwalifikowanej, czy też odznaki krajoznawcze. Często na trasie wycieczki nadaża się bowiem okazja zapoznania z różnorodnymi obiektami przyrodniczymi.

== Podział odznak PTTK ==
=== Odznaki turystyki kwalifikowanej ===
Najstarszą odznaką turystyczną, istniejącą w Polskim Towarzystwie Tatrzańskim (PTT) od 1935, jest '''[[Górska Odznaka Turystyczna|Górska Odznaka Turystyczna (GOT)]]'''. Od momentu jej wprowadzenia po dziś dzień cieszy się ogromną popularnością. Po II wojnie światowej wznowiona została w 1949 i stanowiła wzór, na podstawie którego opracowano zasady zdobywania odznak w innych dyscyplinach [[Turystyka kwalifikowana|turystyki kwalifikowanej]]. Można było ją zdobywać, począwszy od 10 roku życia, na górskich [[Szlak turystyczny|szlakach znakowanych]], według ustalonych zasad podanych w regulaminie GOT, w okresie od 15 marca do 15 grudnia. Nie można było zdobywać punktów do GOT popularnej, małej brązowej i małej srebrnej na obszarze Tatr (nowy regulamin GOT zniósł te ograniczenia).

Niemal równocześnie z powstaniem Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, bo w 1951, ustanowiono Górską i Nizinną Odznakę Narciarską.

Obecnie istnieje pięć rodzajów odznak dla [[Narciarstwo|turystów-narciarzy]].
'''Górska Odznaka Narciarska (GON)'''. Można ją zdobywać, począwszy od 14. roku życia, podczas górskich wycieczek narciarskich, według zasad ustalonych w regulaminie GON. Punkty do zdobywania odznaki GON w stopniu "małym" wymienione są w spisie wycieczek zamieszczonym w wydawnictwie ''Narciarskie Odznaki Turystyczne'', Wyd. SiT, 1970 r.

'''Nizinna Odznaka Narciarska (NON)''', którą można zdobywać, począwszy od 12. roku życia, podczas narciarskich wycieczek nizinnych, według następujących zasad (dotyczy wyłącznie stopni "małych"):
* należy uzyskać odpowiednią ilość punktów na poszczególne stopnie odznaki, według wykazu,
* punkty obliczać według następujących zasad:
:● za każdą godzinę marszu – zgodnie z przewodnikiem turystycznym dla szlaków pieszych – 4 punkty,
:● za każdy kilometr – 1 punkt i za każde 100 m różnicy wzniesień – 1 punkt.

'''Popularna Odznaka Narciarska (PON)'''. PON-PTTK można zdobywać, począwszy od 12. roku życia, podczas wycieczek narciarskich na obszarze całej Polski, według następujących zasad:
* wziąść udział w całodziennej wycieczce narciarskiej pod opieką przewodnika turystyki narciarskiej PTTK lub instruktora narciarstwa PZN,
* wykazać umiejętności techniczne w jeździe na nartach, według zasad nauczania [[Polski Związek Narciarski|Polskiego Związku Narciarskiego]], uzyskując:
:● PON w stopniu brązowym (biała emalia), przy technice jazdy do II kl.
:● PON w stopniu srebrnym (zielona emalia), przy technice jazdy do III kl.
:● PON w stopniu złotym (niebieska emalia), przy technice jazdy IV kl.
Poszczególne stopnie PON-PTTK odpowiadają danej klasie jazdy na nartach i zdobywane są bez zachowania ich kolejności.

'''Narciarska Odznaka Turystyczna "Za Wytrwałość" – "Górska Odznaka Narciarska"''' jest wyróżnieniem, które można uzyskać, jeżeli w ciągu 10. lat od zdobycia dużej GON lub NON szesciokrotnie zdobędzie się normę przewidzianą na odznakę brązową GON lub NON, względnie, od czasu zdobycia małej GON lub NON, w ciągu 15. lat dziesięciokrotnie uzyska się normę przewidzianą na GON lub NON w stopniu brązowym.

'''Wysokogórska Odznaka Narciarska PTTK (WON)''' jest najwyższym wyróżnieniem dla osób uprawiających wędrówki na terenie [[Tatry|Tatr]], [[Karkonosze|Karkonoszy]], masywu [[Babia Góra|Babiej Góry]] i innych gór wysokich. WON może uzyskać każdy, kto udokumentuje przejście tras wysokogórskich na nartach o łącznej sumie przewyższeń 30.000 m. WON przyznawana jest w trybie uchwały Komisji Turystyki Narciarskiej ZG PTTK.

'''Narciarska Odznaka Młodzieżowa (NOM-PTTK)''' jest odznaką jednostopniową, przeznaczoną dla młodzieży, którą uzyskuje się uczestnicząc:
* w 3 wycieczkach narciarskich, za każdym razem na innej trasie, przy czym długość trasy nie powinna być mniejsza niż:
:● 10 km – dla osób w wieku 12–15 lat,
:● 15 km – dla osób w wieku 16–19 lat,
* w dowolnych zawodach narciarskich (zjazdowych lub biegowych) bez względu na zajęte miejsce, z wyjątkiem dyskwalifikacji lub nie ukończenia konkurencji.

'''[[Odznaka Turystyki Pieszej|Odznakę Turystyki Pieszej (OTP)]]''', ustanowioną w 1951, można zdobywać począwszy od 8. roku życia (wyjątek stanowi odznaka "Siedmiomilowe buty"), na wycieczkach pieszych, zaliczając 1 punkt za 1 km. Trasy wycieczek może ułożyć sam turysta. W załączniku do regulaminu zostały natomiast określone miejscowości, za zwiedzanie których dolicza się dodatkowe punkty (20, 15, 10 lub 5 pkt). Odznaka jest ustanowiona w sześciu kategoriach.

Od 1974 w turystyce pieszej funkcjonuje '''Odznaka "Za wytrwałość w turystyce pieszej"''', która może być zdobywana trzykrotnie, przez kilkakrotne powtórzenie norm przewidzianych na brązową OTP. Posiadacze najwyższego – I stopnia odznaki „Za Wytrwałość w Turystyce Pieszej” ([[emalia]] czerwona) mogą ubiegać się o '''Odznakę OTP "Dla najwytrwalszych"''', którą zdobywa się przez pięciokrotne powtórzenie normy przewidzianej dla małej OTP w stopniu brązowym (bez punktów za zwiedzanie miast).

W 1952 wprowadzono dalsze dwie odznaki: KOT – przeznaczoną dla osób uprawiających [[Kolarstwo|turystykę rowerową]] i TOK – dla [[Kajakarstwo|turystów-kajakarzy]]. '''[[Kolarska Odznaka Turystyczna|Kolarską Odznakę Turystyczną (KOT)]]''' można zdobywać począwszy od 7. roku życia, na wycieczkach zbiorowych lub indywidualnych, zaliczając za każdy dzień jazdy rowerem 10 pkt. Dodatkowe punkty uzyskuje się za udział w określonych imprezach oraz za zwiedzanie miejsowości i [[Parki narodowe w Polsce|parków narodowych]]. Odznaka ma sześć stopni. 
'''Turystyczną Odznakę Kajakową (TOK)''' można zdobywać po ukończeniu 10. roku życia. Za 1 km szlaku wodnego przyznaje się:
* na wodzie bieżącej z prądem – 1 pkt
* na wodzie stojącej – 2 pkt
* na wodzie pod prąd i na morzu – 3 pkt
* na rzece górskiej – 4 pkt. 
Odznaka ma sześć stopni. Przy zdobywaniu punktów na odznakę złotą i dużą złotą, obowiązuje przepłynięcie rzek górskich wymienionych w regulaminie TOK. Najdłuższy etap dzienny na rzece nizinnej nie może przekraczać 40 km, a na rzece górskiej – 60 km.

Z myślą o [[Żeglarstwo|turystach-żeglarzach]] w 1954 wprowadzono '''Żeglarską Odznakę Turystyczną (ŻOT)'''. Można ją zdobywać, po ukończeniu 10. roku życia, na rejsach trwających co najmniej 24 godziny, zaliczając:
* za 1 km szlaku z [[Nurt rzeki|prądem]] 1 pkt.
* na wodach stojących – 2 pkt.
* pod prąd – 3 pkt.
* za zdobycie [[Mila morska|1 mili morskiej]] na pełnym [[Morze|morzu]] – 1 pkt.
* w [[Zatoka (geografia)|zatokach]] – 2 pkt.
Odznaka posiada sześć stopni.

'''Motorowa Odznaka Turystyczna (MOT)''' została wprowadzona w 1956, początkowo w nieco innym kształcie. Obecny wizerunek odznaki obowiązuje od 1970. Mogli ją zdobywać zarówno kierowcy, jak i pasażerowie.

W 1959 – specjalnie dla pasażerów – wprowadzono '''Odznakę Turysty Motorowego (OTM)'''. MOT można zdobywać począwszy od 16., a OTM od 12. roku życia, na dowolnie wybranych trasach o długości co najmniej 50 km, licząc za każdy dzień wycieczki 10 pkt. Dodatkową punktację uzyskuje się za udział w imprezach PTTK i za zwiedzanie. Odznaka ma trzy stopnie. Stopień złoty posiada 3 klasy, zdobywane kolejno za udział w wycieczkach, których czas trwania jest określony w regulaminie odznaki.

W 1960 ustanowiono '''Turystyczną Odznakę Podwodną (TOP)'''. Można ją zdobywać po ukończeniu 16 lat. Odznaka ma 3 stopnie: brązowy, srebrny i złoty – zdobywane kolejno, przez udział w rozmaitych akcjach, zawodach i imprezach [[Nurkowanie|podwodnych]]. Odznaka przyznawana jest na wniosek klubu.

W ten sposób wszystkie istniejące w 1960 komisje turystyki kwalifikowanej PTTK dysponowały systemami odznak turystycznych.

W późniejszych latach modyfikowano regulaminy poszczególnych odznak. Ogólną zasadą jednak było i jest, że najniższe stopnie odznak powinny być stosunkowo łatwe do zdobycia, a z każdym kolejnym stopniem odznaki powinny wzrastać nie tylko wymagania w stosunku do turysty, ale również powinna wzrastać atrakcyjność wykonywanych zadań. Dlatego też w wielu regulaminach jest mowa o konieczności zdobywania punktów w różnych regionach kraju, a także o wymogach krajoznawczych.

Dla pełnego obrazu dyscyplin turystyki kwalifikowanej w PTTK należy dodać, że od 1961 istnieje Komisja Speleologii. Jednakże odznaki [[Speleologia|speleologa]] PTTK jeszcze nie wprowadzono. Dopiero w 2007 Oddział Międzyuczelniany PTTK w Warszawie w celu zachęcenia szerokiego grona turystów do poznawania jaskiń oraz regionów ich występowania, a także pogłębiania wiedzy o jaskiniach i konieczności ich ochrony, ustanowił '''Odznakę Turystyki Jaskiniowej (OTJ)'''. Odznaka posiada 4 stopnie, które można zdobywać jedynie w kolejności stopni i tylko w grupie minimum dwuosobowej. Ze względów bezpieczeństwa indywidualne zdobywanie odznaki jest zabronione. 

Powołana w 1970 Komisja Imprez na Orientację ustanowiła w 1975 '''Odznakę Imprez na Orientację (OInO)'''. Przyznaje się ją za udział indywidualny lub zespołowy w [[Impreza na orientację|imprezach na orientację]], licząc za każdą ukończoną konkurencję 1 pkt. Dodatkowo punkty za udział w niektórych zawodach i [[Turystyczne Marsze na Orientację|marszach na orientację]] ustala komisja Imprez na Orientację ZG PTTK. OInO może zdobywać każdy, bez względu na wiek uczestnika, kto spełni warunki zawarte w regulaminie odznaki. Odznaka ma trzynaście stopni w pięciu kategoriach.

W 1997, celem popularyzacji [[Jeździectwo|turystyki konnej]] Zarząd Główny PTTK ustanowił '''"Odznakę Jeździecką"''' w dwóch wariantach: '''Jeździecką Odznakę Turystyki Górskiej (JOTG)''' i '''Jeździecką Odznakę Turystyki Nizinnej (JOTN)'''. O uzyskanie odznaki może ubiegać się każdy, kto ukończył 10. rok życia (stopień popularny) i 14 lat (pozostałe stopnie) oraz spełnił warunki regulaminowe, wykazując znajomość określonych wiadomości teoretycznych i umiejętności praktycznych (w tym z zakresu turystyki i krajoznawstwa). Każda z odznak posiada cztery stopnie - popularny (jednakowy dla obu wariantów), brązowy, srebrny i złoty.

Niezależnie od wymienionych wyżej odznak związanych z jedną dyscypliną turystyki kwalifikowanej, istnieją w PTTK odznaki, które można zdobywać w czasie różnego rodzaju wędrówek, przy czym ważny jest nie tyle sposób podróżowania, co jego krajoznawczy charakter.

=== Odznaki krajoznawcze ===
[[Plik:Brązowa OK PTTK (1975-1992).jpg|thumb|150px|Brązowa Odznaka Krajoznawcza (1975–1992)]]
[[Plik:Srebrna OK PTTK (1975-1992).jpg|thumb|150px|Srebrna Odznaka Krajoznawcza (1975–1992)]]
[[Plik:Złota OK PTTK (1975-1992).jpg|thumb|150px|Złota Odznaka Krajoznawcza (1975–1992)]]
Zdobywanie odznak turystyki kwalifikowanej można, a nawet należy łączyć ze zdobywaniem odznak krajoznawczych. W tym między innymi tkwi atrakcyjność wędrówek turystycznych, że pozwalają one na równoczesne gromadzenie punktów do kilku odznak. 

W przypadku ogólnopolskiej '''Odznaki "Młodzi Silni Weseli" (OMSW)''' ustanowionej 15 grudnia 1984. przez Koło PTTK nr 24 "MSW" im. prof. Romana Kobendzy jest to nawet wymóg obligatoryjny. Turysta zdobywający OMSW musi posiadać określoną w regulaminie ilość odznak turystyki kwalifikowanej i/lub odznak krajoznawczych, albo zdobyć je w trakcie ubiegania się o dany stopień OMSW. Odznaka posiada cztery stopnie: popularny, brązowy, srebrny i złoty. Odznakę "MSW" przyznaje Kapituła OMSW działająca przy Kole PTTK nr 24 "Młodzi Silni Weseli".

W 1975 Komisja Krajoznawcza Zarządu Głównego PTTK opracowała Regulamin '''[[Odznaka Krajoznawcza|Odznaki Krajoznawczej PTTK (OK-PTTK)]]'''. Odznakę można było zdobywać po ukończeniu 12. roku życia na wycieczkach indywidualnych i zespołowych: pieszych (nizinnych i górskich), kolarskich, wodniackich (kajakowych i żeglarskich), autokarowych itp. Zgodnie z zapisami regulaminowymi turysta zdobywający Odznakę Krajoznawczą PTTK był zobowiązany do zwiedzenia (według własnego uznania) różnego rodzaju obiektów: zabytków, muzeów, obiektów kultury ludowej oraz środowiska przyrodniczego. Dodatkowe wymagania dotyczyły odbycia wycieczki oraz zdobycia odznaki regionalnej. 

W 1993 ustanowiono nową Odznakę Krajoznawczą, w dwóch rodzajach: '''Regionalną Odznakę Krajoznawczą (ROK)''' w dwóch stopniach: brązowym i srebrnym oraz '''Odznakę Krajoznawczą Polski (OKP)''', która posiada cztery stopnie: brązowy, srebrny, złoty i złoty z szafirem.

Regionalna Odznaka Krajoznawcza pozostawia zwiedzającemu pewną dowolność w wyborze zwiedzanych obiektów, jednocześnie zachęcając do poznawania najbliższych okolic miejsca zamieszkania. Posiadacze dowolnej odznaki regionalnej obowiązującej w regionie zamieszkania automatycznie otrzymują ROK w stopniu brązowym. Taki zapis regulaminowy propaguje ideę zdobywania regionalnych odznak krajoznawczych.

Odznakę Krajoznawczą Polski zdobywa się zwiedzając miejsca wymienione w [[Kanon Krajoznawczy Polski|Kanonie Krajoznawczym Polski]]. Kanon stał się swego rodzaju wzorcem dla środowisk nowelizujących regulaminy odznak regionalnych i twórców nowych odznak, którzy starają się tworzyć wykazy miejsc ciekawych krajoznawczo w swoim regionie, gdzie turysta powinien koniecznie trafić.

Ustanowiona w 1978 '''Młodzieżowa Odznaka Krajoznawcza PTTK (MOK-PTTK)''' ma na celu zachęcenie do uprawiania turystyki oraz poznawania kraju ojczystego młodzież szkolną. MOK-PTTK jest pierwszym etapem realizacji zainteresowania młodych turystów krajoznawstwem i stanowi potwierdzenie uzyskania podstawowego stopnia wtajemniczenia w tej dziedzinie. Celem odznaki jest również skupienie uwagi młodych turystów na najbliższej okolicy. MOK-PTTK jest odznaką jednostopniową, którą mogą zdobywać Dzieci i młodzież podczas wycieczek rodzinnych, szkolnych i innych. Podstawowym warunkiem zdobycia odznaki jest spędzenie 6 dni na wycieczkach jedno- lub wielodniowych i uzyskanie potwierdzeń ich odbycia oraz zwiedzić określone w regulaminie odznaki obiekty. Zdobywający odznakę powinien również posiąść podstawową wiedzę o odwiedzanych miejscach i zwiedzanych obiektach.

==== Odznaki ogólnopolskie ====
Dużą popularnością cieszy się '''[[Odznaka "Turysta Przyrodnik"|Odznaka "Turysta Przyrodnik"]]''', którą można zdobywać podczas wędrówek zarówno w górach, jak i na nizinach, bo przecież szlaki naszych wędrówek przebiegają przez Parki Narodowe, Parki Krajobrazowe, czy po prostu spotykane pojedyncze obiekty przyrodnicze (pomniki przyrody).

W 1974 wprowadzono '''Odznakę Rajdu Kolarskiego "Dookoła Polski"'''. Odznaka ma 2 stopnie. Małą (w kolorze białym) zdobywa się po opracowaniu i przejechaniu rowerem trasy o długości minimum 1.800 km w kształcie zbliżonym do elipsy lub koła, przebiegającej przez dowolne miejscowości leżące na terenie Polski. Dużą odznakę (w kolorze żółtym) zdobywa się po przejechaniu trasy wymienionej w regulaminie rajdu. Przejechana trasa rajdu może być także zaliczana do uzyskania KOT. Czas trwania rajdu nie jest ograniczony. Kolejność zdobywania odznak – dowolna.

W celu rozwijania zainteresowań krajoznawczych turystów-kolarzy Komisja Turystyki Kolarskiej ZG PTTK ustanowiła w 1982 '''Odznakę Rajdu Kolarskiego "Szlakami zamków w Polsce"'''. Odznaka Rajdu ma trzy stopnie, zdobywane kolejno zgodnie z załączoną do Regulaminu tabelą. Obiekty wpisuje się i potwierdza w "Książeczce wycieczek kolarskich".

W 1991 r. Komisja Turystyki Kolarskiej ZG PTTK w porozumieniu z podkomisją [[Konferencja Episkopatu Polski|Konferencji Episkopatu Polski]] ds. Kultury Zdrowotnej i Sportu ustanowiła '''[[Kolarska Odznaka Pielgrzymia|Kolarską Odznakę Pielgrzymią (KOP)]]'''. Celem odznaki jest popularyzacja obiektów [[Kult religijny|kultu religii]] [[Chrześcijaństwo|chrześcijańskich]] na ziemiach polskich, a także poza granicami Polski. KOP ma 8 stopni, które należy zdobywać kolejno.

Warto jeszcze wspomnieć o innych odznakach krajoznawczych ponadregionalnych, czy ogólnopolskich. Doskonałym tego przykładem jest '''Odznaka Krajoznawcza "Szlakiem Architektury Drewnianej W Polsce"''', zwracająca naszą uwagę na wszelkiego rodzaju budowle drewniane, czy '''Odznaka "Szlakami architektury sakralnej w Polsce"''', której celem jest zapoznanie się zdobywających z różnorodnością zabytków [[Kościół (budynek)|architektury sakralnej]] różnych [[Wyznanie|wyznań]] na terenie Polski. Z kolei zdobycie '''Odznaki Krajoznawczej im. Żwirki i Wigury''', wymaga odwiedzenia również miejsc położonych na [[Litwa|Litwie]] i w [[Czechy|Czechach]].

4 kwietnia 2005 [[Oddział Wolski PTTK im. gen. Józefa Sowińskiego]] w Warszawie ustanowił ogólnopolską '''[[Pielgrzymia Odznaka Krajoznawcza "Śladami Jana Pawła II"|Pielgrzymią Odznakę Krajoznawczą (POK) "Śladami Jana Pawła II"]]'''. Idea odznaki powstała wśród młodzieży Koła PTTK nr 24 "Młodzi Silni Weseli", która idąc za wezwaniami Ojca Świętego [[Jan Paweł II|Jana Pawła II]] pragnie propagować uniwersalne wartości chrześcijaństwa. Odznaka ma zachęcać do aktywnego spędzania wolnego czasu podczas wędrówek śladami Ojca Świętego, a także zapoznać z wielkim bogactwem kulturowym narodu polskiego oraz poprzez treści w niej zawarte wychowywać młode pokolenia. Regulamin odznaki został tak skonstruowany, aby umożliwić jej zdobywanie każdemu zainteresowanemu, niezależnie od przynależności organizacyjnej, poglądów politycznych, religijnych, możliwości fizycznych, czy miejsca zamieszkania. Odznaka została ustanowiona w pięciu kategoriach i posiada 8 stopni (popularna POK; Mała POK w stopniach: brązowym, srebrnym i złotym; Duża POK w stopniach: srebrnym i złotym oraz Wielka POK i POK „Za wytrwałość”).

Tak bogata w formie i treści różnorodność odznak daje wiele możliwości uatrakcyjnienia lekcji poza szkołą. Większość z nas ma lepszą pamięć wzrokową, dlatego to, co zobaczymy podczas zwiedzania pozwala na utrwalenie i zapamiętanie wiedzy z różnych dziedzin.

==== Odznaki makroregionalne ====

==== Odznaki regionalne ====
Regionalne odznaki krajoznawcze powstawały i powstają w różnych regionach. Najwięcej odznak powstało w latach 70. XX wieku. Niektóre z nich umarły tzw. "śmiercią naturalną" z powodu nowego podziału administracyjnego kraju, a czasem braku zainteresowania, często z obu stron, zarówno pomysłodawców jak i potencjalnych zdobywców. W wielu przypadkach poradzono sobie jednak z tym problemem. Dokonano korekty w zapisach regulaminowych zastępując "województwo" słowem "region". I tak np. nadal można zdobywać "Odznakę Krajoznawczą Ziemi Radomskiej", która jest kontynuacją Krajoznawczej Odznaki Województwa Radomskiego ustanowionej przez Zarząd Wojewódzki PTTK w Radomiu w 1982. Celem odznaki jest popularyzacja walorów krajoznawczych Ziemi Radomskiej, oraz zachęcenie do ich poznawania. Odznaka posiada trzy stopnie: brązowy, srebrny i złoty. 

[[Plik:Tyska Odznaka Krajoznawcza.jpg|thumb|150px|Tyska Odznaka Krajoznawcza]]
Regulaminy tych odznak zostały tak skonstruowane, aby turysta poznał mniejszy lub większy fragment regionu, często nazywany "Małą Ojczyzną". Przykładem mogą być regulaminy jednostopniowej '''Tyskiej Odznaki Krajoznawczej''', dwustopniowej '''Regionalnej Odznaki Krajoznawczej "Przyjaciel Międzygórza"''', czy też [[Warszawska Odznaka Krajoznawcza|Warszawskiej Odznaki Krajoznawczej (WOK)]], która posiada cztery stopnie: popularny, brązowy, srebrny i złoty. W regulaminach tych trzech odznak znajdują się wykazy obiektów, które należy zwiedzić w trakcie zdobywania odznak.

Często odznaki regionalne można zdobywać podczas wycieczek pieszych, rowerowych, narciarskich, czy motorowych. Niektóre odznaki regionalne łączą w wymaganiach regulaminowych wartości jakie niosą ze sobą, zarówno turystyka, jak i krajoznawstwo. Przykładem może być '''Odznaka Turystyczno-Krajoznawcza "Przyjaciel Wielkopolski''', czy też '''Regionalna Odznaka Turystyczno-Krajoznawcza "Warmia i Mazury – ziemia serdecznie znajoma"'''. Zdobywając obie te odznaki poza zwiedzeniem wymienionych w wykazie obiektów, należy udokumentować uczestnictwo w imprezie turystyki kwalifikowanej lub zdobyć odpowiednią ilość punktów w trakcie indywidualnych wędrówek. W niektórych, jak w przypadku '''Odznaki Turystyczno-Krajoznawczej "Miłośnik Puszczy Kampinoskiej" (MPK)''', wymagane jest odbycie określonej ilości wycieczek w różnych [[Pora roku|porach roku]].

Dla [[nauczyciel]]i wybierających się w daną okolicę regulamin regionalnej odznaki krajoznawczej, może być doskonałą "ściągawką" do zaplanowania trasy przejazdu, czy marszruty, podczas której jest wiele okazji do przekazania treści krajoznawczych, a więc sumy wiadomości historycznych, przyrodniczych, gospodarczych, ale również może nauczyć dostrzegać piękno, to czasem ukryte.

[[Plik:Odznaka PTTK Korona Sudetów.jpg||thumb|150px|Odznaka Regionalna "Korona Sudetów"]]
W 2001 Komisja Turystyki Górskiej Oddziału Wrocławskiego PTTK ustanowiła jednostopniową Odznakę Regionalną "[[Korona Sudetów]]". Celem odznaki jest popularyzacja [[Sudety|Sudetów]] – gór leżących na styku granic [[Polska|Polski]], [[Czechy|Czech]] i [[Niemcy|Niemiec]]. Aby stać się posiadaczem odznaki należy zdobyć najwyższe szczyty 22. [[pasmo górskie|pasm górskich]] w Sudetach.

Odznaki regionalne służą popularyzacji idei regionalizmu i są atrakcyjne dla młodzieży miejscowej, jak również dla osób przyjeżdżających z daleka. W dobie [[Globalizacja|globalizacji]], kiedy [[Ciupaga|ciupagę]] można kupić zarówno w [[Zakopane]]m i na [[Molo w Sopocie|molo w Sopocie]], odznaka regionalna przywieziona z wycieczki, czy wakacji może być jedyną i niepowtarzalną pamiątką. 

==== Odznaki jubileuszowe i okolicznościowe ====

=== Odznaki kadry PTTK ===
Obok odznak organizacyjnych, turystycznych, krajoznawczych i regionalnych istnieją odznaki kadry PTTK. Do kadry zaliczani są ci członkowie PTTK, którzy z wyboru lub powołania pełnią funkcję we władzach Towarzystwa, uzyskali określone uprawnienia organizacyjne lub są członkami służb turystycznych. Kadrę stanowią więc członkowie władz i komisji naczelnych, oddziałowych, międzyoddziałowych oraz kół i klubów (kadra funkcyjna), organizatorzy turystyki, przodownicy turystyki kwalifikowanej, opiekunowie zabytków i przyrody oraz instruktorzy (kadra programowa), [[Przewodnik turystyczny (zawód)|przewodnicy]], [[Ratownictwo górskie|ratownicy]] i znakarze (kadra służb).

Większość odznak dotyczy kadry programowej i kadry służb, kadra funkcyjna odznak nie posiada. Odznaki nadaje się członkom kadry wraz z legitymacjami po uzyskaniu przez nich uprawnień, co zwykle następuje po ukończeniu kursu i zdaniu egzaminu.

"System kształcenia w PTTK"<ref>[http://pttk.pl/pttk/przepisy/index.php?co=kadra_sk1 System kształcenia w PTTK]</ref> ma zapewnić warunki do osiągnięcia stałego podnoszenia poziomu wiedzy członków i kadry Towarzystwa i wynikającemu z tego wzrostowi liczebności kadry. Służy temu celowi popularyzacja samokształcenia, stosowanie atrakcyjnych metod szkolenia, stałe wzbogacanie programów o nowe elementy wiedzy krajoznawczej, organizatorskiej itp.

System organizacyjny PTTK oraz zasady kształcenia stanowią treść Uchwały nr 66/XIII/94 Zarządu Głównego PTTK z 10 grudnia 1994. Szczegółowe kryteria jakim powinien odpowiadać kandydat na organizatora, przodownika lub instruktora oraz tematyka kształcenia, określone są przez poszczególne komisje Zarządu Głównego PTTK<ref>[http://pttk.pl/pttk/komisje Komisje, rady i zespoły Zarządu Głównego PTTK]</ref>. W zależności od rodzaju środowiska lub dyscypliny turystycznej, w której członek kadry będzie działał, wymagania są zróżnicowane.

=== Odznaki klubowe ===
Oprócz odznak turystyki kwalifikowanej i odznak krajoznawczych istnieją tez w PTTK tzw. odznaki klubowe. Wśród nich są odznaki przeznaczone tylko dla członków danego klubu, lub takie, do zdobycia których wystarczy uczestniczyć w imprezach organizowanych przez klub ustanawiający odznakę.

'''Odznaka klubowa KTP "Bąbelki"''' i jej uzupełnienie – '''Specjalna Odznaka Sprawnościowa KTP "Bąbelki"''' – posiadająca 3 stopnie: brązowa, srebrna, złota, przeznaczona jest tylko dla członków Klubu Turystyki Pieszej "Bąbelki" z Gdańska. Zdobycie tej odznaki ma świadczyć o stopniu osobistego zaangażowania się danego członka Klubu w działalność turystyczno-krajoznawczą.

Turyści, którzy przeszli całą "Wyrypę" organizowaną przez KTP "Bąbelki" mogą zdobyć '''Odznakę Marszu Długodystansowego Żółtym Szlakiem Trójmiejskim "Wyrypa”'''. Kolorystyka odznaki zależna jest od kierunku marszu. Dla tych, którzy przejechali całą trasę rowerową podczas "Wielkiej Wyrypy Bąbli" przeznaczona jest '''Odznaka "Rowerypa"'''.

'''"Odznakę Człapaków"''' z Cieszyna – posiadającą 4 stopnie: zielona, biała, czerwona i biało-czerwona może zdobyć każdy turysta, który jeździ na wycieczki z "Człapakami". Celem odznaki jest popularyzacja turystyki górskiej, jak również nizinnej, podczas wycieczek organizowanych przez "Człapoków".

'''Odznakę Wycieczek Niedzielnych KTP "Nasza Chata"''' z Gorzowa Wielkopolskiego – posiadającą 9 stopni: brązowa, srebrna, złota, czerwona, zielona, granatowa, żółta, niebieska, czarna może zdobywać każdy, kto odbył wycieczki z KTP "Nasza Chata". Odznaka ta ma na celu zachęcenie mieszkańców Ziemi Lubuskiej do uprawiania turystyki pieszej jak również poznawania kultury, historii, piękna krajobrazu i przyrody całej Polski.

Osobną grupę stanowią okolicznościowe odznaki klubowe ustanowione dla upamiętnienia powstania i działalności klubu. Przykładem takiej odznaki jest Okolicznościowa Odznaka Turystyczna XXV lat InO z HKT "Trep" PTTK, której celem jest uczczenie 25. lat imprez na orientację organizowanych przez Harcerski Klub Turystyczny "Trep" PTTK z Oddziału PTTK Warszawa Praga Południe, czy też Okolicznościowa Odznaka Turystyczna V lat KInO "Inochodziec" ustanowiona przez Zarząd KInO "Inochodziec" z Lublina celem uczczenia pięciolecia działalności Klubu.

=== Odznaki organizacyjne i honorowe ===
W 1974 Zarząd Główny PTTK podjął uchwałę w sprawie systemu wyróżnień członków i kadry Towarzystwa. Wyróżnienia mogą mieć formę listów gratulacyjnych, dyplomów, a wreszcie odznak nadawanych przez kluby, koła i oddziały PTTK oraz (do momentu ich likwidacji) przez Zarządy Wojewódzkie PTTK, np. Odznaka Honorowa "Za Zasługi dla Oddziału Wolskiego PTTK" nadawana przez Zarząd Oddziału Wolskiego PTTK im. gen. Józefa Sowińskiego w Warszawie, czy Odznaka "Za Zasługi dla Stołecznego Zarządu Wojewódzkiego PTTK" w Warszawie – tzw. "Nike".

Najwyższym wyróżnieniem jest '''Honorowa Odznaka PTTK''' istniejąca od 1956, ustanowiona przez Zarząd Główny PTTK. Nadawana jest za specjalne zasługi w krzewieniu turystyki i krajoznawstwa, w dwu stopniach:
* stopień srebrny, po 10 latach przynależności do PTTK, w tym 7 lat aktywnej działalności w kadrze Towarzystwa;
* stopień złoty, po 15 latach przynależności do PTTK, w tym 10 lat aktywnej działalności w kadrze.

Honorowa Odznaka PTTK może być również nadawana jednostkom organizacyjnym Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego. Od 1974 wprowadzono dalsze wyróżnienia: '''Odznakę "Zasłużony w pracy PTTK wśród młodzieży"''' nadawaną przez Zarząd Główny PTTK w dwu stopniach: srebrnym i złotym, za odpowiednio 4 i 7 lat aktywnej działalności wśród młodzieży, '''Odznakę "25 lat w PTTK"''', za 25 lat nieprzerwanej przynależności w Towarzystwie. '''Odznakę "50 lat w PTTK"''', za 50 lat nieprzerwanej przynależności w PTTK wprowadzono w 2000.

Za działalność w Polskim Towarzystwie Turystyczno-Krajoznawczym członek zwyczajny PTTK może zostać wyróżniony '''"Dyplomem PTTK"''' oraz wieloma odznaczeniami. Rodzaje wyróżnień PTTK oraz przywileje związane z ich posiadaniem omówione są w „Karcie praw i obowiązków członka PTTK”.

[[Plik:Odznaka PTTK Orli lot.jpg|thumb|150px|Odznaka PTTK "Orli lot"]]
Za czynny i twórczy udział w działalności turystyczno-krajoznawczej młodzież do 21 roku życia może zostać wyróżniona '''Odznaką PTTK "Orli lot"'''. Odznakę nadają Zarządy Oddziałów PTTK na wniosek jednostek organizacyjnych PTTK lub z własnej inicjatywy.

Ponadto w uznaniu wybitnych zasług na rzecz Towarzystwa Walny Zjazd PTTK może członkowi zwyczajnemu nadać godność '''[[Członkowie Honorowi Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego|Członka Honorowego PTTK]]''', którą w 1981 otrzymał najznamienitszy spośród członków zwyczajnych Towarzystwa – [[Jan Paweł II]].

Dla instytucji lub osób zasłużonych dla PTTK, a nie będących członkami i nie pełniących funkcji w Towarzystwie, przeznaczony jest '''"Medal PTTK"'''. Medal na wniosek jednostek organizacyjnych Towarzystwa nadaje Zarząd Główny PTTK. 

Szczególnym wyróżnieniem dla najaktywniejszych członków kadry PTTK było jednostopniowe odznaczenie resortowe – Odznaka "Za zasługi dla Turystyki" nadawana przez prezesa Urzędu Kultury Fizycznej i Turystyki (UKFiT) oraz obecnie nadawana przez ministra sportu i turystyki – '''[[Odznaka honorowa "Za Zasługi dla Turystyki"]]'''.

{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Lewandowski | imię = Zbigniew | tytuł = Odznaki krajoznawcze i regionalne Polskiego Towarzystwa Turystyczno Krajoznawczego | wydawca = Wyd. WSSP im. Wincentego Pola w Lublinie | miejsce = Lublin | rok = 2008 | isbn = 978-83-60594-44-5 | język = pl}}
* {{Cytuj książkę | nazwisko r = Orłowska-Rybicka | imię r = Grażyna | rozdział  = Odznaki turystyki kwalifikowanej i krajoznawcze | nazwisko = Gordon (red.) | imię = Andrzej | tytuł = Krajoznawstwo i turystyka w szkole | wydawca = Wyd. ZG PTTK | miejsce = Warszawa | rok = 2003 | strony = 60-71 | isbn = 83-906268-4-5 | język = pl}}
* {{Cytuj książkę | nazwisko r = Orłowska-Rybicka | imię r = Grażyna | rozdział  = Wykaz regionalnych odznak krajoznawczych | nazwisko = Gordon (red.) | imię = Andrzej | tytuł = Krajoznawstwo i turystyka w szkole | wydawca = Wyd. ZG PTTK | miejsce = Warszawa | rok = 2003 | strony = 74-79 | isbn = 83-906268-4-5 | język = pl}}
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Siliniewicz | imię = Krystyna | tytuł = Zeszyty szkoleniowe. Kurs przodowników-instruktorów, Zeszyt 5. Odznaki i wyróżnienia PTTK | wydawca = Wyd. Zarząd Główny PTTK | miejsce = Lublin | rok = 1981 | isbn = | język = pl}}
* {{cytuj stronę | url = http://www.msw-pttk.org.pl/odznaki/odznaki.html | tytuł = ''Odznaki PTTK'' | data dostępu = 2012-02-20 | autor = Koło PTTK nr 24 „Młodzi Silni Weseli” w Warszawie | opublikowany = www.msw-pttk.org.pl | język = pl}}
* {{cytuj stronę | url = http://www.msw-pttk.org.pl/odznaki/o_odznakach/otk.html | tytuł = ''Odznaki turystyki kwalifikowanej'' | data dostępu = 2012-02-20 | autor = Koło PTTK nr 24 „Młodzi Silni Weseli” w Warszawie | opublikowany = www.msw-pttk.org.pl | język = pl}}
* {{cytuj stronę | url = http://www.msw-pttk.org.pl/odznaki/o_odznakach/ok.html | tytuł = ''Odznaki krajoznawcze'' | data dostępu = 2012-02-20 | autor = Koło PTTK nr 24 „Młodzi Silni Weseli” w Warszawie | opublikowany = www.msw-pttk.org.pl | język = pl}}
* {{cytuj stronę | url = http://www.msw-pttk.org.pl/odznaki/o_odznakach/kadra_pttk.html | tytuł = ''Odznaki kadry PTTK'' | data dostępu = 2012-02-20 | autor = Koło PTTK nr 24 „Młodzi Silni Weseli” w Warszawie | opublikowany = www.msw-pttk.org.pl | język = pl}}
* {{cytuj stronę | url = http://www.msw-pttk.org.pl/odznaki/o_odznakach/oklub.html | tytuł = ''Odznaki klubowe'' | data dostępu = 2012-02-20 | autor = Koło PTTK nr 24 „Młodzi Silni Weseli” w Warszawie | opublikowany = www.msw-pttk.org.pl | język = pl}}
* {{cytuj stronę | url = http://www.pttk.pl/pttk/odznaki | tytuł = ''Odznaki PTTK'' | data dostępu = 2012-02-20 | autor = Zarząd Główny PTTK | opublikowany = www.pttk.pl | język = pl}}
* {{cytuj stronę | url = http://www.pttk.pl/pttk/przepisy/index.php?co=odznaki | tytuł = ''Regulaminy odznak PTTK'' | data dostępu = 2012-02-20 | autor = Zarząd Główny PTTK | opublikowany = www.pttk.pl | język = pl}}
* {{cytuj stronę | url = http://khit.pttk.pl/index.php?co=od_start | tytuł = ''Historia i współczesne życie odznak'' | data dostępu = 2012-02-20 | autor = Komisja Historii i Tradycji Zarządu Głównego PTTK | opublikowany = www.pttk.pl | język = pl}}
* {{cytuj stronę | url = http://ktpzg.pttk.pl/ | tytuł = ''Regulaminy odznak turystyczno-krajoznawczych'' | data dostępu = 2012-02-20 | autor = Komisja Turystyki Pieszej Zarządu Głównego PTTK | opublikowany = ktpzg.pttk.pl | język = pl}}
* {{cytuj stronę | url = http://ktkol.pl/regulaminy/ | tytuł = ''Regulaminy'' | data dostępu = 2012-02-20 | autor = Komisja Turystyki Kolarskiej Zarządu Głównego PTTK | opublikowany = ktkol.pl | język = pl}}

[[:Kategoria:Odznaki Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego]]
[[:Kategoria:Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze]]