Revision 36311383 of "Historia Mongolii" on plwiki

{{DNU|artykuł|podstrona=2013:04:26:Historia Mongolii}}

== Starożytność ==
Najwcześniejsze informacje o dziejach Mongolii pochodzą z chińskich [[kronika|kronik]].

W [[IV wiek p.n.e.|IV wieku p.n.e.]] na terenach zamieszkanych przez mongolskich, [[ludy tureckie|tureckich]] i [[Ludy tunguskie|tunguskich]] koczowników powstało silne państwo [[Xiongnu]], którego mieszkańcy przez wielu naukowców uważani są za przodków [[Hunowie|Hunów]]. Rozpadło się ono w [[I wiek p.n.e.|I wieku p.n.e.]] w wyniku walk wewnętrznych i naporu [[Chińska Republika Ludowa|chińskiej]] armii. Hunowie (jeśli to było ich państwo) powędrowali na zachód i kilka wieków później dotarli do [[Europa|Europy]], przyczyniając się do upadku [[Cesarstwo rzymskie|Rzymu]].

Południową część Xiongnu zagarnęły Chiny, a północną objęli we władanie tureccy i mongolscy [[Nomada|koczownicy]]. Byli wśród nich między innymi [[Rouran]], którzy według niektórych teorii byli przodkami [[Awarowie|Awarów]], którzy w VI wieku najechali [[Europa|Europę]]. W tym samym czasie mieszkańcy Mongolii uwolnili się spod chińskiej dominacji. W XI wieku władzę nad stepami przejął protomongolski [[Szczep (antropologia)|szczep]] [[Kitanowie|Kitanów]]. Ich panowanie zakończyło się w 1125 roku, gdy podbił ich tunguski szczep [[Dżurdżeni|Dżurdżenów]], którego sprzymierzeńcem byli [[Tatarzy czarni|Tatarzy]].

{{Zobacz też|Dynastia Liao}}

== Imperium mongolskie ==
[[Plik:Mongol Empire map.gif|thumb|upright=1.3|{{legenda|#cc3c44|Rozwój [[imperium mongolskie]]go (na mapie współczesnych granic państw)}} Od 1260 rozpad imperium na:
{{Legenda|#ccd43c|[[Złota Orda]]}}
{{Legenda|#44643c|[[Chanat Czagatajski]]}}
{{Legenda|#449c3c|[[Ilchanidzi]]}}
{{Legenda|#8c5cb4|[[Dynastia Yuan]]}}]]
{{Osobny artykuł|Imperium mongolskie}}
W roku 1206 [[Czyngis-chan|Temudżyn]] został obrany chanem wszystkich [[Mongołowie|Mongołów]] ([[Czyngis-chan]]em). Połączone siły tego ludu okazały się wielką potęgą i prowadzone przez swego chana podbiły północne Chiny i całą [[Azja Środkowa|Azję Centralną]] sprowadzając do swojej stepowej stolicy [[Karakorum (stolica)|Karakorum]] przebogate łupy. Następcy Temudżyna zagarnęli [[Rosja|Ruś]], dzisiejsze: [[Afganistan]], [[Iran]] i [[Irak]], resztę Chin oraz [[Tybet (region)|Tybet]], tworząc tym samym jedno z największych państw w historii świata – [[imperium mongolskie]].

{{Zobacz też|Podboje Mongołów|Wielka Orda}}

=== Dynastia Yuan ===
{{Osobny artykuł|Dynastia Yuan}}
Rządzenie tak gigantycznym terytorium było niezmierne trudne, więc mongolskie imperium zostało podzielone około 1261 roku na trzy części. Mongolia znalazła się w jednej części z Chinami pod władzą mongolskiej [[Dynastia Yuan|dynastii Yuan]]. W roku 1264 władca tego państwa [[Kubilaj-chan|Kubilaj]] przeniósł stolicę z Karakorum do [[Pekin|Chanbałyku]] (dzisiejszy [[Pekin]]). Władza Mongołów w Chinach zakończyła się w roku 1368, gdy w wyniku antymongolskiego powstania władzę w Chinach przejęła [[dynastia Ming]]. Pięć lat później chińskie wojska zrównały z ziemią Karakorum. Południowa część Mongolii (obecna [[Mongolia Wewnętrzna]]) stała się częścią Chin, a reszta kraju rozpadła się na mniejsze państwa, które sporadycznie się jednoczyły. W latach 1626-1636 Mongolię Wewnętrzną opanowali [[Mandżurowie]]. [[Mongolia Zewnętrzna|Mongolię Zewnętrzną]] opanowali 55 lat później, będąc już wtedy władcami całych Chin. Uzyskała ona status federacji plemion pod [[protektorat]]em chińskim.

{{Zobacz też|Chanat Czagatajski}}

== Dynastia Qing ==
{{Osobny artykuł|Dynastia Qing}}

== Historia nowożytna ==
Na początku XX wieku Chiny zaczęły zacieśniać swoją kontrolę nad Mongolią Zewnętrzną i rozpoczęły jej kolonizację. Spowodowało to zwrócenie się mongolskich książąt w stronę [[Rosja|Rosji]].

=== Chanat Mongolii ===
{{Osobny artykuł|Chanat Mongolii}}
W 1911 wybuchła w Chinach [[rewolucja Xinhai|antycesarska rewolucja]]. Korzystając z zamętu Mongolia Zewnętrzna ogłosiła przy wsparciu Rosji [[niepodległość]]. Utworzono teokratyczny rząd na czele z [[Bogda Chan]]em. Po rosyjsko-chińskich negocjacjach Mongolia Zewnętrzna została w 1915 uznana za część Chin, jednak rząd chiński zgodził się na jej [[autonomia|autonomię]]. Gdy w Rosji wybuchła rewolucja komunistyczna do Mongolii Zewnętrznej wkroczyły wojska chińskie i obaliły w 1919 Bogda Chana.

W 1921 roku armia [[Biali (Rosja)|antybolszewickich Rosjan]] pod wodzą [[Roman von Ungern-Sternberg|von Ungern-Sternberga]] wraz z nielicznymi oddziałami książąt mongolskich zdobyła stolicę kraju [[Ułan Bator|Urgę]] (obecnie Ułan Bator) i opanowała większość kraju, zapoczątkowując ogólnonarodowe powstanie przeciw Chinom. Na tronie ponownie osadzony został [[Bogda Chan]]. W lipcu 1921 [[Armia Czerwona]] pod pretekstem pomocy grupce rewolucjonistów [[Damdin Suche Bator|Suche Batora]] zajęła siłą Mongolię Zewnętrzną rozbijając wojska Ungerna i mongolskie. Ustanowiony został rząd komunistyczny, jednak zachowano ustrój [[teokracja|teokratyczny]] i władzę Bogda Chana.

{{Zobacz też|Rewolucja w Mongolii (1921)}}

=== Mongolska Republika Ludowa ===
{{Osobny artykuł|Mongolska Republika Ludowa}}
W 1924, po śmierci Bogda Chana, proklamowano utworzenie [[Mongolska Republika Ludowa|Mongolskiej Republiki Ludowej]]. Mimo formalnej niepodległości kraj pozostawał pod ścisłą kontrolą władz w [[Moskwa|Moskwie]] i nadal był uważany za część Chin. W latach 1929-1932 przeprowadzono akcję wymordowania większości mongolskiej arystokracji i jednocześnie przymusową kolektywizację majątku zwykłej ludności. Jednocześnie zakończono usuwanie obcych firm oraz likwidację prywatnej działalności rzemiosła. Po 1932 częściowo cofnięto decyzje o kolektywizacji. W 1937 przeprowadzona została wielka operacja wymordowania kleru lamajskiego oraz spalenia klasztorów wraz z dobrami kultury. Z 750 klasztorów przetrwały tylko 4 klasztory (częściowo). Akcję sowietyzacji Mongolii utrwaliło zastąpienie [[pismo mongolskie|alfabetu mongolskiego]] [[cyrylica|cyrylicą]] w 1941 oraz ostateczna kolektywizacja i likwidacja resztek rzemiosła w 1955-1959.

W 1939 roku Mongolię zaatakowały z terytorium [[Mandżuria|Mandżurii]] wojska [[Japonia|japońskie]]. W ciągu kilku miesięcy połączone siły radziecko-mongolskie pod dowództwem [[Gieorgij Żukow|G. Żukowa]] pokonały Japończyków.

W 1945 [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|ZSRR]] narzucił Chinom traktat, w którym Chiny zobowiązały się przeprowadzić referendum niepodległościowe w celu ostatecznego uregulowania kwestii Mongolii Zewnętrznej. W referendum, które odbyło się we wrześniu 1945 większość mieszkańców odrzuciła projekt autonomii w ramach Chin i opowiedziała się za pełną niepodległością Mongolskiej Republiki Ludowej. 5 stycznia 1946 [[Republika Chińska]] oficjalnie uznała niepodległość Mongolskiej Republiki Ludowej, jednak na podstawie zawartych porozumień wciąż nie stanowiła ona podmiotu prawa międzynarodowego.

Po utworzeniu [[Chińska Republika Ludowa|Chińskiej Republiki Ludowej]] w 1949 rząd [[Mao Zedong]]a ponownie uznał Mongolię Zewnętrzną za część Chin. W 1951 wynegocjowano chińsko-radzieckie porozumienie, w którym rząd chiński ostatecznie uznawał niepodległość Mongolii. Rozpoczął się proces uznawania państwowości mongolskiej na arenie międzynarodowej, zwieńczony przyjęciem do [[Organizacja Narodów Zjednoczonych|ONZ]] w 1961. Mongolia pozostawała przez cały czas państwem socjalistycznym pod silnym wpływem [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|ZSRR]].
Lata powojenne w Mongolii wiążą się głównie z jednym nazwiskiem: [[Jumdżaagijn Cedenbal]]. Był on jednym z najbliższych współpracowników [[Chorlogijn Czojbalsan|Czojbalsana]], a po jego śmierci w styczniu 1952 r. został szefem partii (sprawował także funkcję premiera). Co więcej, wykorzystując krytyczną wobec swojego poprzednika politykę [[Nikita Chruszczow|Nikity Chruszczowa]] w ZSRR, J. Cedenbal potępił niedawne rządy Czojbalsana, a także doprowadził do usunięcia z komitetu partii swoich przeciwników politycznych. Pomimo kolejnych zmian w kierownictwie partii komunistycznej w samym Związku Radzieckim, Cedenbal sprawował pełnię władzy aż do 1984 r. Wówczas to zastąpił go Dżambyn Batmunch, który z kolei odszedł ze stanowiska w 1990 r.

=== Demokratyzacja ===
Załamanie się bloku państw komunistycznych w Europie oraz zmiany w ZSRR siłą rzeczy wymusiły i na Mongolii konieczność dostosowania się do nowych okoliczności.
Pomimo stosunkowo nielicznej i słabo rozwiniętej opozycji (głównie Mongolska Unia Demokratyczna), udało się dokonać w 1990 r. przełomowych (a co ważne przeprowadzonych pokojowo) zmian politycznych. W połowie marca doszło do przetasowań w łonie rządzącej partii komunistycznej (sekretarzem generalnym został mianowany Gombojawyn Ochirbat).

Demokratyzacja państwa rozpoczęła się w 1990 roku, kiedy to Mongolia stała się republiką parlamentarną i przywrócono wolność religijną oraz własność prywatną. Niebawem także nastąpiło przeorientowanie w samym parlamencie – dokonano nowelizacji dotychczasowej konstytucji (nowa zaś została uchwalona 12 lutego 1992 r.). W 1992 r. Mongolię opuściły także ostatnie jednostki wojsk rosyjskich.

== Zobacz też ==
* [[Mongolscy Wielcy Chanowie]]

== Bibliografia ==
* [[Stanisław Kałużyński]]: ''Imperium mongolskie'', Wiedza Powszechna, Warszawa 1970
* Stanisław Kałużyński: ''Dawni Mongołowie'', PIW, Warszawa 1983, ISBN 83-06-00543-0
* ''[[Tajna historia Mongołów]]. Anonimowa kronika mongolska z XIII wieku.'' Przełożył z mongolskiego wstępem i komentarzami opatrzył Stanisław Kałużyński, Warszawa 2005, PIW, ISBN 83-06-02965-8
* {{Cytuj stronę | nazwisko = Tomaszewski | imię = Wojciech | tytuł = Mongolski podbój – największa tragedia Chin | url = http://histmag.org/Mongolski-podboj-najwieksza-tragedia-Chin-6716 | opublikowany = | data = | data dostępu = 2013-04-29}}
* {{Cytuj stronę | nazwisko = Tomaszewski | imię = Wojciech | tytuł = Deklaracja niepodległości oraz sowietyzacja Mongolii | url = http://histmag.org/Deklaracja-niepodleglosci-oraz-sowietyzacja-Mongolii-6599 | opublikowany = | data = | data dostępu = 2013-04-29}}

== Linki zewnętrzne ==
{{Commonscat|History of Mongolia}}
* [http://www.mongoluls.pl/node/247 Historia Mongolii]
* [http://www.historyofnations.net/asia/mongolia.html History of Mongolia]

{{Historia państw Azji}}

[[Kategoria:Historia Mongolii| ]]
[[Kategoria:Historia poszczególnych państw|Mongolia]]