Revision 44095113 of "Swebia" on plwiki

{{dopracować|źródła=2010-03}}
'''Swebia''' – wschodnia część starożytnej Germanii, jedna z dwóch wielkich prowincji kulturowych wyróżnionych przez [[Publiusz Korneliusz Tacyt|Tacyta]] (druga to Germania Zachodnia, obejmująca obszar od Renu po, w przybliżeniu, Łabę). Granicę wschodnią Swebii wyznaczały siedziby [[Goci|Gotów]] i [[Estiowie|Estiów]], a zachodnią [[Longobardowie|Longobardów]], [[Semnoni|Semnonów]] i [[Hermundurowie|Hermundurów]]. Prowincję zamieszkiwały ludy zaliczone przez Tacyta do germańskich [[Swebowie|Swebów]] (''sensu largo''), choć na jej krańcach zauważał również elementy obce językowo (Estiów posługujących się językiem „podobnym do brytańskiego”, lecz z ubioru nie różniących się od innych Swebów), dostrzegał też odrębność całej prowincji od reszty Germanii (Germanii rdzennej? Różnice mogły wynikać z wchłonięcia obcego substratu i silnych wpływów [[kultura lateńska|kultury celtyckiej]]). Najstarszym i najbardziej poważanym plemieniem byli [[Semnoni]], na ich terytorium (między środkową Łabą a Odrą) leżał święty gaj, do którego przybywali posłowie ze wszystkich swebskich plemion, by składać ofiary. Nad Bałtykiem mieszkali, przybyli ze Skandynawii (jeszcze w początku I w. p.n.e. ?) [[Longobardowie]], także na północy i północnym zachodzie (nad dolną Łabą, na Jutlandii i w Meklemburgii) żyli: Reudignowie, Awionowie, [[Anglowie]], Eudosowie, Warinowie (zaliczeni przez [[Pliniusz Starszy|Pliniusza Starszego]] do [[Wandalowie|Wandilów]]), Swardowie oraz Nuithowie, wspólnie czczący Nerthę ([[Njörd]]), której święty gaj znajdował się gdzieś na „wyspie Oceanu”. Na południe od Semnonów rozciągały się ziemie [[Hermundurowie|Hermundurów]] (między Salą i Łabą), na terenach [[Boiohaim]]u (Czech), Moraw i Słowacji mieszkali [[Markomanowie]] i [[Kwadowie]] – „najbardziej wojowniczy i najliczniejsi z żyjących w Europie barbarzyńców” ([[Pauzaniasz (geograf)|Pauzaniasz]]). Na północny wschód i wschód od nich żyli Marsignowie, Burowie ([[Klaudiusz Ptolemeusz|Ptolemeusz]] wymienia ich jako część [[Lugiowie|Lugiów]]) oraz nieswebscy już Osowie (lud pannoński – iliryjski) i [[Kotynowie]] ([[kultura puchowska|celtyckiego pochodzenia]]), a jeszcze dalej daccy [[Karpowie]] i [[Kostobokowie]]. Na północ od gór, zwanych Swebskimi (Sudety i Karpaty), mieszkali Lugiowie zajmujący największe terytoria, najsilniejsi z nich to: wojowniczy Hariowie (u Pliniusza – Wandilowie/Charinowie, potem występujący prawdopodobnie pod imieniem [[Hasdingowie|Hasdingów]]), noszący czarne tarcze, malujący ciała i, jako armia upiorów, wyruszający na nocne wyprawy (co do imienia por. Odyniczne ''ein-herjar''), Helwekonowie, których imię wydaje się być równie ponure, co zwyczaje poprzednio wymienionych (od ''hel-veg-'' „droga Hel, piekielna”?, choć można łączyć i z niem. ''Hohlweg'' „wądroże, parów, przecinka w lesie na stoku górskim”, a także z ''hails'' „zdrowy, dobry” – u Ptolemeusza bowiem występują jako ''Hailouaiones''), Manimowie (od Księżyca ? por. Mani: bóg – personifikacja tegoż), Helizjowie (znów ta śmierć ?), [[Silingowie|Nahanarwalowie]] na których terenie znajduje się święty gaj, gdzie czci się bliźniaczych Alków, jeszcze dalej na północ rozciągają się terytoria nie należących już do Lugiów: [[Goci|Gotów]], oraz nad samym morzem [[Rugiowie|Rugiów]] i Lemowiów – noszących okrągłe tarcze i krótkie miecze.

Na wschód od Swebii leżą ziemie zamieszkane przez trzy odrębne kulturowo ludy: [[Fennowie|Fennów]] - wyjątkowo dzikich, o ubogiej kulturze materialnej (prowadzący według opisu gospodarkę zbieracko-łowiecką, wyrabiający strzały o kościanych grotach, mieszkający w szałasach), [[Wenedowie|Wenetów]] – ze względu na tryb życia i kulturę bardzo podobni Germanom, budujący stałe domy, lubujący się w dalekich, pieszych wyprawach, oraz [[Peukinowie|Peukinów]]/[[Bastarnowie|Bastarnów]] – językowo, kulturowo, sposobem osiedlania się i budową domów – Germanów, jednak „wskutek mieszanych małżeństw znacznie upodobniają się do brzydoty [[Sarmaci|Sarmatów]]”, charakteryzujący się wyjątkowym brakiem higieny, a ich starszyzna lenistwem.

Swebowie – etnonim znany w formach ''Svebi'', ''Svevi'' (forma ta oddaje łac. przejście b>w) oraz ''Svabi'' (odzwierciedla przejście germ. ē>ā, które nastąpiło przed 250 r. n.e., vide goc. ''mekeis'', skąd ssł. ''měčь'', i run. ''makia''); poświadczony w I w. p.n.e. (Cezar), ale, jako „''vera et antiqua nomina''”, znany prawdopodobnie wcześniej. Pierwotne brzmienie to *''Swēbaz'', plur. *''Swēbōz''. Przykłady mniej lub bardziej prawdopodobnych powiązań formalnych i semantycznych:
# IE *''suep-'' „spać”, a więc przezwisko „śpiochy” tłumaczone również jako „ospali, gapy”, także w sensie „nieruchawi, pokojowi”, co jednak kłóci się z określeniem ich przez Cezara jako ''„bellicosissima Germanorum omnium”.'' Wysunięto też hipotezę o istnieniu (nieznanego w źródłach) boga o imieniu *Swēvaz panującego w królestwie snu, tj. śmierci (może byłby to tylko epitet Wodana ?); por. sisl. ''svefn'', sang. ''swefn'', ssaks. ''sweban'' „sen, mara”.
# scs. ''svobodь'', trac. ''sabazias'', co może wiązać się z propozycją łączącą „Swebów” z nm. ''Schweifen'' „włóczyć się” i ''schweben'' „latać” – nie tylko więc „swobodni, wolni”, ale wręcz „prowadzący wędrowny tryb życia”, por. sang. ''swāpan'' „gnać, pędzić, przelatywać”.
# ''swe-'' jako zaimek zwrotny lub dzierżawczy – „swój” – analogicznie do Szwedów – Svearów, por. goc. ''swes'' „swój”, sprus. ''subs'' „t.s.”, snord. ''sve-viss'' „samowolny”, sind. ''sva-bhu'' „samodzielny, niezależny”, a więc ogólnie „swój pośród swoich”, również w znaczeniu „wolny wśród wolnych".

== Zobacz też ==
* [[Swebowie]]
* [[Swionowie]]
* [[Svealand]]
* [[Szwabowie]]

{{commonscat|Suebi}}

[[Kategoria:Germanie]]