Revision 50408916 of "Kalendarium historii Wierzbnika" on plwiki

{{DNU|artykuł|podstrona=2017:09:18:Kalendarium historii Wierzbnika}}
'''Wierzbnik''' – dawna nazwa miejscowości, noszącej od roku 1939 nazwę Starachowice-Wierzbnik<ref>Monitor Polski nr 77. poz. 175 z dn. 28 marca 1939</ref>, a od 1949 [[Starachowice]]. Aktualnie wschodnia część Starachowic, na lewym brzegu rzeki Kamiennej. Wzmianki o miejscowości Wierzbnik pojawiają się w dokumentach od 1552 (1569 ''minera Jakubek'', 1571 ''minera Wierzbnik Jakubkowa'', 1576 ''Ruda Kowalikowska, Ruda Iakubek'', 1577 ''vitrearia Jakubek'', od 1673 ''Wierzbnik'' {{r|"slownik"}}.

== Otoczenie lokacji miasta przed rokiem 1624 ==
Na terenie obecnego Wierzbnika istniał wcześniej [[Lenartów Most|Lenartowy Most]], zwany w latach 1333–1370 po prostu jako ''Most''. Niewielka osada położona nad rzeką, między [[Dziurów (powiat starachowicki)|Dziurowem]] i [[Krzyżowa Wola|Krzyżową Wolą]], stanowiła własność Odrowążów Szydłowieckich, a od lat 1435–1441 klasztoru świętokrzyskiego. Były tu dwa rybne stawy oraz kuźnica płacąca opactwu czynsz (Długosz L.B. s.233–4).

Sześć kilometrów na południe od Wierzbnika leży [[Kuczów]], lokowany w 1571 na terenach nieistniejącej wsi [[Florencja (Starachowice)|Florencji]] i [[Lenartów Most|Lenartowego Mostu]], przy funkcjonującej kuźnicy Gabriela Starzechowskiego.

== Podległość administracyjna i kościelna Wierzbnika ==
W roku 1569 Wierzbnik określono jako kuźnicę{{r|ASK}}, w roku 1598 osadą{{r|Bas}}, a w 1624 miasto{{r|Wis}}. Od 1569 należał do powiatu radomskiego{{r|ASK}}, a od 1827 soleckiego. W 1598 Wierzbnik wchodził w skład parafii w Wąchocku{{r|Bas}}, w 1626 dokumenty nie określały macierzystej parafii, a w 1688 posiadał własną parafię{{r|Wis}}.

== Topografia, opis granic. ==
* 1628 – wzmianka o stawie{{r|ZDP}}, występująca kolejno w opisach 1608–24, 1635 i 1800,
* 1615 – rozgraniczenie dóbr klasztoru świętokrzyskiego i wąchockiego,
* 1641 – cystersi wąchoccy oskarżyli klasztor świętokrzyski o rozkopanie kopców granicznych między ówczesnymi Starachowicami i [[Krzyżowa Wola|Krzyżową Wolą]],
* 1662 – wytyczono granice między Wierzbnikiem, [[Wanacja (Starachowice)|Wanacją]], Michałowem, [[Dziurów (powiat starachowicki)|Dziurowem]] a dobrami klasztoru wąchockiego – Starachowicami i Krzyżową Wolą,
* 1670 – ustalone zostały granice między Wierzbnikiem i Wanacją a Krzyżową Wolą i Starachowicami{{r|ZDP}},
* 1729 – rozgraniczono wójtostwa Wierzbnik, kuźni michałowskich (Michałów), Dziurowa i Kuczowa{{r|ZDP}},
* 1771 – następuje rozgraniczenie Wierzbnika i Wanacji od wsi Starachowice i Wólka Starachowicka,
* 1779 – 1780 – ustalone zostały granice posiadłości klasztoru świętokrzyskiego i klasztoru wąchockiego{{r|ZDP}},
* 1780 – zakończenie nierozstrzygniętego sporu między klasztorem świętokrzyskim a cystersami wąchockimi o różne fundusze należące do wsi Krzyżowa Wola,
* 1780 – według opisu [[klucz (majątek ziemski)|klucza]] rzepińskiego, Wierzbnik leżał 1 milę od Rzepina, między lasami, na ziemiach piaszczystych i kamienistych. Graniczył od wschodu ze Stykowem, od południa z Michałowem, od zachodu ze Starachowicami, a od północy z Tychowem i Lipiem (Inw. Rzep.22–3),
* 1781 – ustalono granice Wierzbnika i [[Wanacja (Starachowice)|Wanacji]] z wsiami Tychów (obecnie [[Tychów Nowy]] i [[Tychów Stary]] oraz [[Lipie (powiat starachowicki)|Lipie]] (Inwentaryzacja klucza Rzepin s.22–3),
* 1791 – płynąca pod Wierzbnikiem rzeka [[Kamienna (dopływ Wisły)|Kamienna]] stanowiła granicę powiatu radomskiego i sandomierskiego, zapewniając wodę dla stawu, młyna, foluszu i tartaku kołowego. Dwie rzeczki, Słona Woda z lasu i Świnia Woda, płynęły przez drogę do Michałowa i łąki wierzbnickie i wpadały do rzeki. Kuźnica Michałów i Michałów leżały na drugim brzegu Kamiennej (Archiwum par. w Wierzbnik, opis parafii z 1791 r. w odpisie z 1932 r.),
* 1820 – Wierzbnik graniczy z Michałowem, [[Wanacja (Starachowice)|Wanacją]], [[Starachowice|Starachowicami]] i wsią Lipie{{r|Wis}}.

== Kalendarium wydarzeń w Wierzbniku od XVI do XIX wieku ==
* 1552 – Znane są „kopie bez widymat wypisanych z dokumentów z ksiąg Beneficiorum dowodzących fundacje miasteczka Wierzbnik i wioski Krzyżowej Woli”{{r|ZDP}}
* 1569 – Opat świętokrzyski daje pobór z kuźnicy Jakubka o 2 kołach z 3 czeladnikami w Wanacji{{r|ASK}}
* 1571 – Opat świętokrzyski daje pobór z kuźnicy Wierzbnik Jakubkowej koło Wanacji o 2 kołach z 3 czeladnikami<ref>(ib. 264 339).</ref>
* 1576 – Z rudy Kowalkowej poddany opata świętokrzyskiego Jakub daje pobór z kuźnicy o 2 kołach z 3 czeladnikami pobór z rudy Jakubek
* 1577 – W kuźnicy Kowalkowej syn Jakuba daje pobór z kuźnicy zwanej dymarka o 1 kole z 1 czeladnikiem, poza tym pobór z kuźnicy opata świętokrzyskiego zw. „chropsczi” (nazwa ta później nie występuje) o 2 kołach z 3 czeladnikami oraz z huty szkła zwanej Jakubek
* 1605 – Włączenie do dóbr klasztoru świętokrzyskiego Krzyżowej Woli – tzn. chyba wójtostwa w tej wsi w 1582 r. nadanego Janowi Kowalskiemu{{r|ZDP}}
* 1607 – Dekret opata świętokrzyskiego w sprawie mieszczan Wierzbnika o grunty
* 1608 –24 – Opat Bogusław Radoszewski kupuje od wdowy Kowalkowej dożywocie na sołectwo położone koło stawu za Rudą Starzechowską{{r|Gacki}}
* 1612 – Kowalkowa zastawia łąki pod Starachowicami zwane Kozianka i Grzybowka na rzecz klasztoru świętokrzyskiego{{r|ZDP}}
* 1624 – Król zezwala opatowi lokować na prawie niemieckich na terenie wyżej wymienionego sołectwa–wójtostwa Kowalkowej miasto Wierzbnik które ma między innymi prawo do 3 jarmarków i 2 targów tyg. w poniedziałki i soboty{{r|MK|Gacki|Guldon}}
* 1635 – Władysław IV Waza potwierdza prawa i przywileje miasta Wierzbnik oraz oddzielnym przywilejem nadaje mu dodatkowe atrybucje
* 1635 – Opat świętokrzyskiego nadaje Szelińskiemu dom nad stawem w Wierzbniku{{r|ZDP}}
* 1649 – Klasztor sprzedaje Jakubowi Płachcie młyn w Wierzbniku<ref>(ib. 66).</ref>
* 1650 – Klasztor nadaje Morowickim w dożywocie młyn i gościniec w Wierzbniku
* 1657 – opat Stanisław Sierakowski oraz kapituła klasztorna jako że opat Bogusław Radoszewski założyciel miasta Wierzbniku nie dał mu przywileju erekcyjnego kończą teraz jego fundację. Komisarze opata wytyczyli 62+2 parcele przy rynku i ulicach. Mieszkańcy mają prawo wolnego połowu ryb w stawie na Kamiennej płacąc za nie 12 gr rocznie na ś. Michała Archanioła [29 IX] prawo szynkowania wina miodu i piwa oraz wyrobu gorzałki płacąc za jej garniec po 2 zł rocznie na ś. Michała. Pobór i czopowe płacą wedle praw ogólnych. Mogą korzystać z lasów opata na własne potrzeby i na budowę domów pod warunkiem powiadomienia gajowego z Rzepina a ze względu na zwiększony czynsz są wolni od robocizn i podwód. Z parceli płacą po 116 zł czynszu [[szarwark|dają szarwark]] przy zabezpieczeniu i konserwacji zbiornika wodnego na Kamiennej{{r|AG|Guldon}}
* 1662 – Pobrano pogłówne od 155 mieszkańców 4 osób obsługi mieszkańców młyna nad Kamienną oraz szlachcica Walentego Kłosińskiego z żoną i 4 służby{{r|ARP1}} (według Pawińskiego – liczy 165 mieszkańców)
* 1673 – pogłówne opłacono od 149 mieszkańców<ref>(Archiwum Skarbu Koronnego dział w AG. I/67 278).</ref>
* 1674 – pogłówne od 136 mieszkańców (według Pawińskiego liczy 167 mieszkańców)
* 1688 – jest tu fabryka żelaza napędzana kołami wodnymi jaz młyn szkoła{{r|Wis}}
* 1725 – 79 – Dane w roku 1657 przywileje potwierdzają kolejni opaci świętokrzyskiego<ref>(ib. 401).</ref>
* 1725 – z polecenia opata Stanisława Mireckiego sporządzono po utracie starego nowy opis miasta. Ma ono wówczas 62 parcele z tego 37 zamieszkałych rynek i 5 ulic: Krakowską Wąchocką Michałowską Kościelną Browarną. Po ratuszu pozostała tylko nazwa parceli przy rynku{{r|Guldon}}
* 1729 – Powstało wójtostwo w Wierzbniku<ref>(Zarząd Dóbr Państwowych Guberni Radomskiej zbiór rpsów w Archiwum Państwowym w Radomiu rps 10543 66).</ref>
* 1747 – Powstało sołectwo w Wierzbniku
* 1757 – Powstaje karczma w Wierzbniku<ref>(Zarząd Dóbr Państwowych Guberni Radomskiej zbiór rpsów w Archiwum Państwowym w Radomiu).</ref>
* 1775 – W wierzbniku było 34 domy w tym 3 opata i 4 plebana{{r|Guldon}}
* 1780 – Wierzbnik należy do klucza rzepińskiego dóbr stołu opata komendatoryjnego. Lokowane na ¾ łana poborowego ma 61 placów miejskich oraz 1 plac dworski pod młyn. 34 dymy: 26 miejskich 2 dworskie na rynku 4 plebana po 1 wójta i młynarza. Pośrodku miasta opat zbudował ratusz z austerią do wyszynku trunków ze stajnią i izbą gościnną. Tartak nad stawem przy nim stary browarek dawniej robiono tu piwo teraz wyszynk zabroniony. Wielki staw na rz. Kamiennej na którym stoi młyn o 2 kamieniach stępach i olejarni oraz tartaku kołowego Mieszczanie płacą 100 zł czynszu placowego na ś. Marcina [11 XI] do dworu w Rzepinie. Za pędzenie gorzałki płacą po 2 zł. Wymiar od słodów gorzałczanych i piwnych oddają lub płacą po 40 gr z wyjątkiem browarka który robi piwo w kotle dworskim. Szewcy wyrabiają skóry dworskie w zamian za leśne robią buty dla czeladzi po 15 gr od męskich i po 10 gr od żeńskich. Robią szarwark przy stawie wierzbnickim. Mają za 4 zł zgrabić i wysuszyć siano z łąki dworskiej pod Wierzbnikiem zwanej Średni Staw (Staw szrzedni) którą koszą poddani z Rzepina. Miasto bez wójtostwa i dymów dworskich płaci 150 zł subsidium charitativum. Wójtostwo posiada JR Wojciech Siewierski mocą przywileju opata Józefa Niegolewskiego z 1778 r. na lat 30. Wójtostwo ma tylko zagrodników płaci miastu 4 zł podymnego oraz 6 zł subsidium charitativum do dworu rzepińskiego. [[Podatek|Subsidium charitativum]] z ratusza wynosi 6 zł, a z 10 dymów dworskich 60 zł<ref>(Inwentaryzacja dóbr Rzepin 22–4 29–30).</ref>
* 1784 – Burmistrz Mateusz Walkowicz sprzedaje dom z placem w rynku za 34 zł Antoniemu Chmielowskiemu który zobowiązuje się brakującą część zapłaty uregulować zawiasami zrobionymi z własnego żelaza{{r|Guldon}}
* 1787 – Wierzbnik liczy 165 mieszkańców<ref>(Spis I 416; II 132).</ref>
* 1786 – 1788 – Trwający od ponad 100 lat proces między klasztorem świętokrzyskiego a klasztor wąch. opr. własności terenu na którym powstało m. Wierzbniku nie przynosi rozstrzygnięcia zachowany zostaje stan istniejący
* 1789 – Własność opata świętokrzyskiego dochód z gruntów 719 zł 18 gr wójtem jest urodzony Benedykt Olszowski ma dochód 59 zł 10 gr
* 1790 – W Wierzbniku jest 40 domów{{r|Guldon}}
* 1791 – Powstają cechy: szewski kowalski i górników kopiących<ref>(Archiwum par. w Wierzbniku opis parafii z 1791 r. w odpisie z 1932 r.).</ref>
* 1800 – Mieszczanie Wierzbnika z 60 parceli płacą rocznie w sumie 100 zł czynszu dają pomocne przy suszeniu siana i ratowaniu stawu palący gorzałkę płacą rocznie 2 zł szewcy robią obuwie dla dworu przy czym za parę mogą brać tylko po 15 gr{{r|Gacki}}
* 1803 – Wierzbnik miał 58 domów{{r|Guldon}}
* 1808 – [[Wierzbnik (Starachowice)|Wierzbnik]] liczy 322 mieszkańców
* 1810 – Wierzbnik ma 60 domów i 274 mieszkańców. Fabryka pochew do pałaszy (tzw. szajdów) która upadła w 1813 r. po śmierci sprowadzonego mistrza{{r|Wis|Guldon}}
* 1818 – Dyrekcja Górnicza Królestwa Polskiego zajmuje należące do klasztorem świętokrzyskiego m. Wierzbniku oraz wsie Michałów Wanację Dziurów Kuczów i 6768 mórg lasu w zamian dając opactwu folwarki Nowa i Stara Huta{{r|Gacki}}
* 1820 – ma 61 drewnianych domów 300 mieszkańców w tym 32 Żydów. Dobrze prosperują kowale i szewcy. W środku rynku stoi grożąca zwaleniem górnicza austeria. Istnieją dwie propinacje miejska i dominialna ob. zarządu górnictwa 3 zaniedbane jarmarki na św. Michała [29 IX] Zielone Świątki i środę popielcową oraz 2 upadłe targi: piątkowy i sobotni
* 1827 – Wierzbnik posiadał 61 domów i 441 mieszkańców w tym 8 Żydów{{r|Guldon}}.

== Kościół i parafia, powinności na rzecz prebendy. ==
* 1626 – opat [[Bogusław Radoszewski]] funduje i uposaża drewniany kościół św. Trójcy w m. Wierzbniku (według Gackiego str.93 dokonał tego opat [[Stanisław Sierakowski (opat)|Stanisław Sierakowski]] w 1657 r.),
* 1657 – dziesięcina snopowa z gruntów miejskich należy do opata,
* 1678 – opat [[Mikołaj Goski]] odbudowuje kościół w Wierzbniku,
* 1681 – opat [[Hieronim Komornicki]] na miejscu zniszczonego kościoła drewnianego każe wybudować nowy, murowany, oraz plebanię,
* 1688 – 3 stycznia [[Jan Małachowski (biskup)|Jan Małachowski]] biskup krakowski, w związku z planowaną fundacją [[Prebenda|prebendy]] przy kościele w Wierzbniku przez opata Michała Komornickiego, prosi Stanisława Sadockiego kanonika kieleckiego, plebana [[Kunów|Kunowa]] i [[Szewna|Szewny]] oraz Jana Skorskiego, dziekana kunowskiego i plebana Krynek, o sprawdzenie zasadności pretensji dotychczasowego plebana Wierzbnika,
* 1688 – W dniu 22.IV.1688 ponieważ niedostatecznie uposażony przez opata Bogusława Radoszewskiego drewniany kościół św. Trójcy popadł w ruinę, obecny opat Michał Komornicki wyznacza plebanowi nowo powstałego, murowanego kościoła w Wierzbniku: dom z placem i poletkiem, duży ogród, równy 5 mieszczańskim, leżący nad rzeczką przepływającą koło fabryki żelaza i napędzającą jej koło, inny ogród obok tegoż, wielkości 3 mieszczańskich, przeznaczony dla rektora szkoły, pole „pod wałami” między rolami mieszczan Alberta Regulskiego, Jana Wronka i Jana Kozika, 2 staje roli w stronę młyna starachowickiego przy łąkach Stanisława Kozika i Jana niegdyś Duracza, łąkę przy zniszczonym jazie, między rzeczką Świnia Woda i rzeką Kamienną oraz strumieniem dzielącym je od łąk folw. opata do granicy lasu wiodącej z Wierzbniku do sołectwa Michałów, łąkę zw. Wolscy przy drodze z Wierzbnika do tegoż sołectwa.
: Otrzymuje on także dziesięcinę snopową należące dotąd do stołu opata, z ról mieszczan Wierzbnika, od poddanych Wanacji, z Michałowa od poddanych, z sołectwa i z ról wytwórni mieczy, z [[Dziurów (powiat starachowicki)|Dziurowa]] z pewnych nowych ról od poddanych i sołectwa, z Kuczowa z ról poddanych i sołectwa nad Kamienną, z roli Bogusławiec koło Zawady, z ról poddanych w Boleszynie w parafii Waśniów, z zastrzeżeniem, że pleban nie ma tu prawa pobierać ich z roli, ale co roku zwozić mu je będą na wskazane miejsce mieszkańcy Wierzbnika i jeden poddany z Boleszyna. Pleban może korzystać na własne potrzeby z młyna w Wierzbniku oraz z lasów w kierunku Iłży, także na odnowienie kościoła i plebanii. Otrzymuje także 2 zagr. w Wanacji z całym dobytkiem, mianowicie Michała Wanata i Wincentego Witka, którzy mają pracować na jego potrzeby 3 razy w tygodniu. Pleban ma dbać o stan kościoła i służby bożej w nim sprawowanej. Opat rezerwuje dla siebie i swoich następców prawo patronatu i kollacji kościoła, przy czym każdorazowo plebanem ma być jeden z zasłużonych zakonników świętokrzyskiego klasztoru, zdolny do sprawowania służby bożej, wybierany przez opata i prezentowany przez niego do zatwierdzenia biskupowi krakowskiemu,
* 1688 – w dniu 28.IV.1688 ma miejsce erekcja nowego kościoła w Wierzbniku. Tegoż 1688 roku opat Michał Komornicki prosi biskupa, aby nie cofał swojej zgody na ustanowienie zakonnika jako plebana Wierzbniku, ten bowiem ma nie tylko obsługiwać kościół, ale i nadzorować fabrykę. Informuje też biskupa, iż wprowadzono go w błąd, twierdząc, jakoby pleban Pawłowski miał jakieś pretensje do parafii w Wierzbniku, nie był on nigdy instytuowany plebanem, lecz na prośbę poprzednich opatów, którzy wyznaczyli mu uposażenie, zajmował się obsługą duchową mieszczan Wierzbnika, na dowód czego opat przesyła jego list<ref>(ib. 407–8).</ref>,
* 1738 – murowany kościół parafii ś. Trójcy, takie jest też wezwanie głównego ołtarza. Poza tym ołtarze: NMP Różańcowej, ś. Benedykta, ś. Barbary, przy tym ostatnim bractwo,
* 1739 – Powstaje szpital z miejscem dla 5 ubogich<ref>(H. Karbownik, Szpitale parafialne na terenie powiatu radomskiego w XV–XVIII w., „Biuletyn Kwartalny Radomskiego TN” 19, 1982, zesz. 1, 16).</ref>,
* 1743 – Michał Kunicki sufragan krakowski konsekruje w kościele parafialnym w Wierzbniku ołtarz główny ś. Trójcy,
* 1747 – murowany kościół parafii ś. Trójcy, już konsekrowany, należy do opata świętokrzyskiego, ołtarze jak w 1738 r. Prepozyt ma 5 ról: koło kościoła, Podwały, nad rzeką Kolna, za Zapustami i koło wsi Starachowice, łąki na „Browarzysku” w miejscu dawnego stawu, dziesięcina snopowa z Wierzbnika i sołectwa w Wierzbniku, z Wanacji, kuźni, część ról dworskich i sołectwa [[Dziurów (powiat starachowicki)|Dziurowa]], młyna, od sołtysa i zagród w Kuczowie, z Bogusławca z ról zajętych przez folwark i od 1 kmiecia, w Boleszynie. Szpital z 2 izbami,
* 1774 – Wojciech Musiałowski OSB podarował kościołowi w Wierzbniku obraz cudowny NMP, w 1779 r. zabrany do Kielc{{r|Guldon}}
* 1774 – Nieudana próba instalowania darowanego cudownego obrazu NMP. Brak kaplic. Według aktu erekcji pleban ma za dziesięciny z [[Kalendarium Boleszyna|Boleszyna]] wartości 200 zł odprawiać 2 msze w tygodniu, ale poprzednicy ze względu na szczupłość beneficjum tego nie wypełniali. Murowana zakrystia ze skarbczykiem, nowa dzwonnica. Relikwia św. Barbary.
: Cmentarz z [[Ossuarium|ossarium]], w kościele brak inskrypcji i pochówków z powodu skalistego podłoża. Rezydencja plebana, dom bakałarza–organisty i nowy szpital ukończony w 1791 r., w którym przebywają 2 starsze kobiety i małżeństwo staruszków. Uposażenie to plac przy kościele z plebanią i polem, plac z polem dla bakałarza–organisty, ogród, 3 pola za stodołami, pola w stronę Wąchocka i Michałowa – są to ziemie kamieniste i piaszczyste, nieurodzajne. Dobre łąki, Średni Staw i Browarzysko. Wolne mlewo w młynie na swoją potrzebę, wolny wyrąb w lesie na opał.
: Dziesięcina z ról kmiecych w Boleszynie, z Wierzbniku, Dziurowa, Kuczowa i Michałowa. Dochód parafii wynosi 331,24 zł, wydatki 624 zł. Brak innych duchownych oraz szkoły, do której rodzice nie chcieli wysyłać dzieci<ref>(Archiwum par. w Wierzbniku, opis parafii z 1791 r. w odpisie z 1932 r.).</ref>,
* 1780 – murowany kościół parafii św. Trójcy, kollacja należy do opata i konw. świętokrzyskiego, zarządzany przez Benedyktynów. Plebanowi dowożą dziesięcinę snopową wytyczną z Wierzbnika oraz z Bogusławca, [[Kuczów|Kuczowa]], Michałowa, Wanacji i z gruntów [[Dziurów (powiat starachowicki)|Dziurowa]] od strony wschodniej po rzekę Złutkę. Także w 1780 do plebana należy dziesięcina snopowa wytyczna z ról kmiecych w Boleszynie,
* 1787 – okręg parafii stanowią: Wierzbnik, [[Wanacja (Starachowice)|Wanacja]], [[Michałów (Starachowice)|Kuźnica Michałów]] – liczy 266 mieszkańców,w tym 7 Żydów,
* 1789 – dochód z parafii wynosi 551 zł 24 gr, z ofiary 110 zł i 10 gr{{r|slownik}},
* 1791 – do parafii należy Wierzbnik, Wanacja, dziesięcina z Michałowa, [[Dziurów (powiat starachowicki)|Dziurowa]], [[Kalendarium Boleszyna|Boleszyna]] i młyna wierzbnickiego{{r|slownik}},
* 1791 – opis plebanii sporządzony przez plebana Andrzeja Fulgentego Strojnowskiego OSB, instytuowanego w 1790 r. Kościół mur. ś. Trójcy zbudowany przez opata Michała Komornickiego. W szafach w garderobie plebana znajdują się dokumenty dotyczące parafii, w tym akt erekcji i fundusz z 1681 r. Do parafii należy m. Wierzbnik, Wanacja, kuźnica i Michałów. Do komunii Wielkanocnej przystąpiło 226 osób, w tym 44 dzieci. W mieście jest 1 Żyd u mieszczanina Winiarza. Kollatorem jest opat świętokrzyskiego, a plebanem jeden ze starszych wiekiem Benedyktynów świętokrzyskiego Bractwa: ś. Barbary (założone w 1732 r.) Różańcowe (założone w 1733 r.), Matki Boskiej Pocieszenia (założone w 1776 r.). Bursa dla chorych. 2 kobiety pomagające przy porodach i w razie konieczności udzielające noworodkom chrztu. 4 ołtarze, w tym wielki ołtarz z klasztoru świętokrzyskiego z obrazem św. Trójcy ze starym tabernaculum też z klasztoru,
* 1816 – powstaje w Wierzbniku szkoła elementarna{{r|Wis}}.

== Plebani i prepozyci parafii i kościoła św. Trójcy ==
Niejasna jest sprawa prepozytury zakonnej w Wierzbniku. Możliwe, że prawnie nigdy nie została ustanowiona. Opaci, stwarzając fakty dokonane, desygnowali na plebanów zakonników, dopiero od 1688 r. uzyskując na to zgodę bpa. Pleban, prepozyt – komendarz Wierzbnika spełniał zarazem funkcje gospodarcze.
{{Osobny artykuł|Parafia Świętej Trójcy w Starachowicach}}
* 1632 – Pawłowski, pełni obowiązki plebana (ib.408). prepozyt Stanisław Wąsowicz OSB,
* 1657 – Pawłowski, pełni obowiązki plebana (ib.408); komendarz (<small>czasowo zarządzający parafią</small>) Jakób Matuszkiewicz OSB (ib.),
* 1657 – Pawłowski, pełni obowiązki plebana (ib. 408),
* 1657 – [[Samuel Młodnicki]] OSB, prepozyt szpitalny w Nowej Słupi i pleban w Wierzbniku, komendarz Tomasz Sieradzki,
* 1688 – Pawłowski, pełni obowiązki plebana,
* 1689 – [[Emilian Kawęcki]] OSB, komendarz Wierzbniku,
* przed 1705 – [[Karol Piątkowski]] OSB, Stanisław Stokowski,
* 1705 – prepozyt [[Benedykt Minarewicz]] OSB,
* 1715 – 1725 – prawdopodobnie [[Antoni Kalwatowicz]] OSB,
* 1725 – [[Hilary Mazurkiewicz]], Wacław Strykowski,
* 1747 – [[Jacek Jabłoński]] OSB,
* 1754 – [[Leon Grabkowski]]{{r|slownik}},
* 1768 – [[Bernard Miodo]] OSB{{r|lef}},
* 1773 – 77 – [[Wojciech Musiałowski]] OSB{{r|lef}} (według Lefebvre VII 22a był 3-krotnie prepozyt Wierzbniku), zm. 1782),
* 1778 – [[Chryzostom Polakowski]] curatus, Kolumban Cieszkowski, Gąsowski, Klemens Sennewelt, Chachulski,
* 1789 – [[Stanisław Solnicki]] OSB{{r|slownik}},
* 1791 – [[Fulgenty Strojnowski]] OSB{{r|Wis}},
* 1798 – Kaspar Bukowski OSB, Michał Lochman OSB,
* 1814 – [[Wiktor Berger]],
* 1819 – Wiktor Berger OSB{{r|Gacki}}.

== Literatura ==
* {{Cytuj książkę | nazwisko=Derwich | imię=Marek | tytuł=Benedyktyński klasztor św. Krzyża na Łysej Górze w średniowieczu | miejsce=Warszawa | wydawca=Wydawnictwo Naukowe PWN |rok=1992 | isbn=83-01-10300-0 |oclc=27293583 |odn=tak}}
* Marek Derwich – Działalność benedyktynów łysogórskich w XV w.. Kwartalnik historyczny rok 1997 nr 3-4.
* {{Cytuj książkę|odn=tak|nazwisko=Gacki|imię =Józef  |tytuł =Benedyktyński klasztor na Łysej Górze|czasopismo = Benedyktyński klasztor na Łysej Górze  |wydanie = Wydawnictwo Jedność |data =  |miejsce =Kielce 2006 |isbn =8374423897|doi=}}

{{Uwagi}}
Artykuł opracowano na podstawie hasła {{Szps|292|Wierzbnik}} autorstwa Marka Derwicha {{odn|Derwich|s=234-238}}   

{{Przypisy|2|przypisy =
<ref name="slownik">{{Szps|292|Wierzbnik}}</ref>
<ref name="Guldon">{{Cytuj książkę |autor = Z. GULDON, K. KRZYSTANEK, L. STĘPKOWSKI |tytuł = Zarys dziejów Wierzbnika do początku XIX w., „Studia Kieleckie” 40, 1985 52 |isbn=}}</ref>
<ref name="ARP1">{{Cytuj pismo |autor = Archiwum Skarbu Koronnego |tytuł = Archiwum Skarbu Koronnego dział w AG.I/67 104v}}</ref>
<ref name="Wis">{{Cytuj pismo |nazwisko=Wiś.Ił. |imię= |tytuł =J. Wiśniewski, Dekanat Iłżecki, Radom 1909-1911 |czasopismo = Historyczny opis kościołów |wolumin = |issn= |odn=tak}}</ref>.<ref name="ZDP">{{Cytuj pismo |nazwisko =ZDP |imię= |tytuł =Zarząd Dóbr Państwowych Guberni Radomskiej, zbiór rpsów w Archiwum Państwowym w Radomiu, zobacz też AOkup| czasopismo= Archiwum Państwowe w Radomiu |issn= |odn=tak}}</ref>
<ref name="ASK">{{Cytuj pismo |nazwisko = Archiwum |imię= |tytuł = Archiwum Skarbu Koronnego, dział w AG |czasopismo = Archiwa Państwowe |wolumin = |issn= |odn=tak}}</ref>
<ref name="Gacki">{{Cytuj książkę |nazwisko=Gacki |imię =Józef |tytuł =Benedyktyński klasztor na Łysej Górze |czasopismo = Benedyktyński klasztor na Łysej Górze |wydanie = Wydawnictwo Jedność |data = |miejsce =Kielce 2006 |isbn =8374423897 |odn=tak}}</ref>
<ref name="AG">AG KRSW 2165 koło 91–2,Wiś.Ił. 399–401.</ref>
<ref name="MK">MK CLXXI koło 15v.</ref>
<ref name="Bas">{{Cytuj książkę |nazwisko = Bastrzykowski |imię= Aleksander |tytuł = Dzieje kościoła farnego św. Elżbiety w Wąchocku, Kronika Diecezji Sandomierskiej}}</ref>
<ref name="lef">G. Lefebvre, Spicilegium sive Collectio veterum aliquot scriptorum qui in Poloniae bibliothecis delituerant..., t. I–VII, Rajhrad 1802, rps Brno, Statni Oblastni Archiv, Kloster Rajhrad, E 6, D m 3/3–.</ref>
}}

== Bibliografia ==
* {{cytuj książkę|odn=tak|nazwisko = Derwich|imię = Marek|autor link = Marek Derwich|tytuł= Materiały do słownika historyczno-geograficznego dóbr i dochodów dziesięcinnych benedyktyńskiego opactwa św. Krzyża na Łysej Górze do 1819 r.|wydawca = Pracownia Badań nad Dziejami Zakonów i Kongregacji Kościelnych (LARHCOR) w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Wrocławskiego|miejsce = Wrocław 2000|isbn = 83-904219-4-1}}
* Marek Derwich Początki Wierzbnika na tle rozwoju osadnictwa nad kamienną. Uwagi na marginesie badań nad opactwem świętokrzyskim, Starachowice. Studia z dziejów miasta, t. 1, red. Kazimierz Nowicki, Leszek Żmijewski, Starachowice: PU Compus na zlecenie Towarzystwa Przyjaciół Starachowic, 2009, s. 14-39 {{ISBN|978-83-8971-440-4}}

[[Kategoria:Starachowice]]
[[Kategoria:Kalendaria dóbr ziemskich klasztoru łysogórskiego]]
[[Kategoria:Kalendaria historii polskich miejscowości|Wierzbnik]]