Revision 63144577 of "Relacja między Fryderykiem Nietzsche a Maxem Stirnerem" on plwiki

'''Relacja między [[Friedrich Nietzsche|Fryderykiem Nietzsche]] a [[Max Stirner|Maxem Stirnerem]]''' była często poruszana, a wielu autorów omawiało w swoich pracach pozorne podobieństwa, czasami poruszając kwestię wpływów<ref>{{Cytuj |autor = Thomas H. Brobjer |tytuł = Philologica: A Possible Solution to the Stirner-Nietzsche Question |czasopismo = Journal of Nietzsche Studies |data = 2003 |wolumin = 25 |numer = 1 |s = 109-114 |doi = 10.1353/nie.2003.0005 |cytat = Nietzsche’s possible reading, knowledge, and plagiarism of Max Stirner’s The Ego and Its Own (1845) has been a contentious question and frequently discussed for more than a century now. |język = en}}</ref>. W Niemczech w pierwszych latach od pojawienia się Nietzschego, częściej dyskutowano o powiązaniach jego myśli z [[Arthur Schopenhauer|Arthurem Schopenhauerem]] niż Stirnerem. Jest pewne, że Nietzsche czytał o książce Stirnera ''[[Jedyny i jego własność]]'' (''Der Einzige und sein Eigentum'', 1845), o której wspomina [[Friedrich Albert Lange]] w ''Historii materializmu i krytyce jego znaczenia dla teraźniejszości'' (1866) oraz [[Karl Robert Eduard von Hartmann|Eduard von Hartmann]] w ''Filozofii nieświadomości'' (1869), obie książki młody Nietzsche znał zresztą bardzo dobrze<ref>{{Cytuj |autor = Eduard von Hartmann |tytuł = Ethische studien |data = 1898 |wydawca = Hermann Haacke |s = 34–69 |cytat = Nietzsche odkrył książkę Langego zaraz po jej ukazaniu się i określił ją jako „najważniejsze dzieło filozoficzne dziesięcioleci” (list do Hermanna Mushacke, połowa listopada 1866); co do Hartmanna, który również rozwijał idee Schopenhauera, Nietzsche w swojej drugiej części Untimely Meditation wyróżnił swoją książkę jako ostrą krytykę i skoncentrował się właśnie na rozdziale dotyczącym Stirnera, chociaż ani razu nie wymienił nazwiska Stirnera; Hartmann pisał: „Nietzsche nigdzie nie wymienia nazwiska Stirnera ani jego pism. To, że musiał znać moją znaczną wskazówkę co do stanowiska Stirnera i jego znaczenia w „Filozofii nieświadomości” wynika z jego polemicznej krytyki dokładnie w tym rozdziale. To, że nie spostrzegł, że ta wskazówka skłoniła go do bliższego zapoznania się z tym myślicielem tak podobnym do niego, jest mało prawdopodobne.}}</ref>. Nie ma jednak niepodważalnych dowodów, aby faktycznie ją przeczytał, ponieważ nie ma wzmianki o Stirnerze nigdzie w jego publikacjach, gazetach czy korespondencji<ref name=":0">{{Cytuj |autor = Albert Lévy |tytuł = Stirner and Nietzsche |data = 1904 |data dostępu = 2021-01-08 |opublikowany = The Anarchist Library |url = https://theanarchistlibrary.org/library/albert-levy-stirner-and-nietzsche |archiwum = https://archive.vn/Y1gT9 |język = en}}</ref>.

Jednak gdy tylko dzieło Nietzschego zaczęło docierać do szerszej publiczności, pojawiło się pytanie, czy rzeczywiście był pod wpływem Stirnera. Już w 1891 (Gdy Nietzsche jeszcze żył, choć był niezdolny do pracy z powodu choroby psychicznej), Eduard von Hartmann posunął się nawet do sugestii, że dokonał plagiatu od Stirnera<ref>Eduard von Hartmann, Nietzsches „neue Moral”, in ''Preussische Jahrbücher'', 67. Jg., Heft 5, Mai 1891, S. 501–521; augmented version with more express reproach of plagiarism in: ''Ethische Studien'', Leipzig, Haacke 1898, s. 34–69.</ref>. Na przełomie wieków przekonanie, że Stirner miał wpływ na Nietzschego, było tak rozpowszechnione, że stało się czymś oczywistym, przynajmniej w Niemczech. Skłoniło to jednego z obserwatorów do odnotowania w 1907, że „wpływ Stirnera we współczesne Niemcy przybrał zadziwiające rozmiary i był równoległy do wpływów Nietzsche. Uważa się, że tych dwóch myślicieli reprezentuje zasadniczo tę samą filozofię”<ref>{{Cytuj |autor = Oscar Ewald |tytuł = German philosophy in 1907 |czasopismo = Philosophical Review |data = 1908 |wolumin = 17 |numer = 4 |s = 400-426 |doi = 10.2307/2177913}}</ref>.

Niemniej jednak od samego początku tego, co określano jako „wielką debatę”<ref name=":2">{{Cytuj |autor = R. A. Nicholls |tytuł = Beginnings of the Nietzsche Vogue in Germany |czasopismo = Modern Philology |data = 1958 |wolumin = 56 |numer = 1}}</ref> dotyczącą możliwego wpływu Stirnera na Nietzschego – pozytywnego lub negatywnego – odnotowano poważne problemy z tą ideą<ref name=":0" />. W połowie XX wieku, jeśli Stirner byłby w ogóle wspomniany w pracach o Nietzsche, jego wpływy była często odrzucany lub uznawany jako niemożliwa do uzasadnienia<ref name=":2" />.

Jednak idea, że Nietzsche był w jakiś sposób pod wpływem Stirnera, nadal przyciąga znaczną mniejszość, być może dlatego, że wydaje się koniecznym często zauważanych (choć prawdopodobnie powierzchownych) podobieństw w ich dziełach<ref>{{Cytuj |autor = Tom Goyens |tytuł = Beer and Revolution: The German Anarchist Movement in New York City, 1880-1914 |data = 2007 |isbn = 9780252031755 |wydawca = University of Illinois Press}}</ref><ref name=":1">{{Cytuj |autor = [[Saul Newman]] |tytuł = From Bakunin to Lacan: Anti-Authoritarianism and the Dislocation of Power |data = 2001 |data dostępu = 2021-01-06 |opublikowany = citeseerx.ist.psu.edu |url = https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.466.2467&rep=rep1&type=pdf |archiwum = https://web.archive.org/web/20210106174008/https://citeseerx.ist.psu.edu/messages/downloadsexceeded.html |język = en}}</ref><ref>{{Cytuj |autor = Robert A. Samek |tytuł = The Meta Phenomenon |data = 1981 |isbn = 0802223729 |wydawca = Philosophical Library}}</ref>. W każdym razie najbardziej znaczące problemy z możliwym wpływem Stirnera na Nietzschego, nie ograniczają się do trudności w ustaleniu, czy Fryderyk wiedział, czy czytał o Maxie. Polegają również na dokładnym ustaleniu, w jaki sposób i dlaczego szczególnie Stirner mógł mieć znaczący wpływ na Nietzsche<ref name=":3">{{Cytuj |autor = [[Gilles Deleuze]] |tytuł = Nietzsche i filozofia |data = 1997 |isbn = 9788362409235 |wydawca = Officyna}}</ref>.

== Sugestie wpływów i możliwe powiązania ze Stirnerem z okresu ==
[[Plik:Franz und Ida Overbeck.JPG|mały|Franz i Ida Overbeck, dwoje bliskich przyjaciół Nietzschego, którzy przyznali, że był on pod wpływem Stirnera]]
Źródłem debaty wokół tego, czy Nietzsche przeczytał dzieło Stirnera – a jeśli tak, to czy był pod jego wpływem – wydaje się wynikać z pozornych podobieństw między poglądami obu mężczyzn, wyrażonymi w ich pracach. Podobieństwa te zostały szybko rozpoznane i skłoniły wielu, z różnych powodów, do podjęcia próby określenia dokładnego charakteru możliwych relacji między dwoma filozofami.

Książka Eduarda von Hartmanna ''The Philosophy of the Unconscious'' została zaatakowana przez Nietzschego w drugim tomie ''Unzeitgemässe Betrachtungen''. W 1891 Hartmann twierdził, że Nietzsche musiał być świadomy istnienia Stirnera, ponieważ Stirner był przez niego wspominany w tej samej książce, którą Nietzsche poddał krytyce. Jak wspomniano, Hartmann oskarżył Nietzschego o plagiat Stirnera. Nietzsche jest również znany z tego, że czytał ''Historię materializmu'' Langego, w której książka Stirnera ''Jedyny i jego własność'' jest krótko określana jako „najbardziej skrajna, o jakiej mamy wiedzę”. Lange dalej odnosi się do „złej sławy” książki Stirnera. Nietzsche natomiast znał bardzo dobrze oba dzieła Hartmanna i Langego<ref>Eduard von Hartmann, Nietzsches „neue Moral”, in ''Preussische Jahrbücher'', 67. Jg., Heft 5, Mai 1891, S. 501–521; augmented version with more express reproach of plagiarism in: ''Ethische Studien'', Leipzig, Haacke 1898, s. 34–69; T. H. Brobjer, „Nietzsche’s Reading and Private Library”, 1885-1889, in ''Journal of the History of Ideas'', Vol. 58, No. 4, Oct., 1997, s. 663–693.</ref>.

Wydaje się, że Paul Lauterbach również odegrał rolę w budowaniu skojarzenia tych dwóch myślicieli. Lauterbach był bliskim przyjacielem Heinricha Köselitza (Petera Gasta, który przez wiele lat był swego rodzaju prywatnym sekretarzem Nietzschego). Lauterbach poznał dzieło Nietzschego dzięki Köselitzlowi i był jednym z pierwszych wielbicieli Fryderyka. Ciężko też pracował, aby ożywić myśl Stirnera. Uważał on, że Nietzsche jest „wielkim następcą, twórcą i twórczym transformatorem” Stirnera. Mając to na uwadze, zredagował i napisał wprowadzenie do wydania Stirner Reclam Edition z 1893. Omawiając książkę w liście do Köselitza, napisał: „Moje wprowadzenie ma tylko jeden cel: chronić przed nią niewinnych ludzi [książką Stirnera] oraz mistyfikować i sparaliżować złowrogich, głownie z pomocą Nietzschego”. Wprowadzenie to pojawiło się we wszystkich wydaniach Reclam ''Ego and Its Own'' od 1893 do 1924<ref>Bernd A. Laska, „Nietzsches initiale Krise. Die Stirner-Nietzsche-Frage in neuem Licht”. In ''Germanic Notes and Reviews'', vol. 33, n. 2, fall/Herbst 2002, s. 109–133 ([http://www.lsr-projekt.de/poly/ennietzsche.html Engl. trans. online]); zu Lauterbach vgl. Bernd A. Laska: Ein heimlicher Hit. 150 Jahre Stirners „Einziger”. Eine kurze Editionsgeschichte. Nürnberg: LSR-Verlag 1994 (pp. 18–28); Paul Lauterbach, Kurze Einführung zum „Einzigen und sein Eigentum”, in Max Stirner, ''Der Einzige und sein Eigentum. Leipzig'', Philipp Reclam Jun. 1893, s. 3–10, It reads, on p. 8:
„Geben wir schliesslich dem Probleme Stirners ein Echo aus den Werken seines grossen Nachfolgers, des Ausbauers und Umschöpfers der Ich-Lehre–Friedrich Nietzsche.”.</ref>.

Franz Overbeck, który był jednym z najbliższych przyjaciół Nietzschego, przejrzał akta biblioteki uniwersyteckiej w Bazylei i był w stanie potwierdzić to, co twierdził ulubiony student Nietzschego, Adolf Baumgartner, że Fryderyk kiedyś wypożyczył książkę Stirnera (14 lipca 1874)<ref>Safranski, Rüdiger. Nietzsche: a Philosophical Biography. Granta Books, New York (2002), p. 126–7.</ref>. Albert Lévy&nbsp;niezależnie potwierdził, że to Baumgartner wypożyczył książkę<ref name=":0" />. Żona Franza Overbecka, Ida, poinformowała, że w latach 1880–1883 Nietzsche mieszkał z parą w kilku miejscach i wspomniał bezpośrednio o Stirnerze<ref>There is some confusion as to when this occurred. 1880 to 1883 is given in one instance (directly recounted by Ida Overbeck herself), in another (reported by Franz Overbeck), this was said to have occurred in 1878-79. See: Thomas H. Brobjer, „Philologica: A Possible Solution to the Stirner-Nietzsche Question”, in ''The Journal of Nietzsche Studies'', Issue 25, Spring 2003, s. 109–114.</ref>. Opisała ona dyskusję, którą odbyła z Nietzsche, w której wspomniał o Klingerze i Stirnerze w następujący sposób<ref name=":7">{{Cytuj |autor =  |redaktor = Sander L. Gilman |tytuł = Conversations with Nietzsche: A Life in the Words of His Contemporaries |data = 1991 |isbn = 9780195067781 |wydawca = Oxford University Press}}</ref>:

{{Cytat
 |treść = - Ach – powiedział – byłem bardzo rozczarowany Klingerem. Był filistrem, nie czuję z nim żadnej sympatii; ale Stirner, tak, z nim tak! „Na jego twarzy pojawił się poważny wyraz. Kiedy uważnie przyglądałem się jego rysom, wyraz jego twarzy znów się zmienił, a on wykonał coś w rodzaju gestu odrzucenia lub obrony: – Teraz ci powiedziałem i nie chciałem w ogóle o tym wspominać. Zapomnij o tym. Będą rozmawiać o plagiacie, ale wiem, że tego nie zrobisz”
 |autor = 
 |źródło = Ida Overbeck, ''Conversations with Nietzsche: A Life in the Words of His Contemporaries'', s. 113–114
}}

Resa von Schirnhofer podaje, że w 1897 odwiedziła siostrę Nietzschego w Weimarze<ref name=":7" />:

{{Cytat
 |treść = Frau Elisabeth chciała usłyszeć kilka rzeczy o moich spotkaniach i rozmowach z Nietzsche i zapytała mnie między innymi, czy rozmawiał ze mną o Stirnerze i jego książce Jedyny i jego własność. Po krótkiej refleksji odpowiedziałem, że nie pamiętam, żeby kiedykolwiek wymienił to imię. Wydawała się bardzo usatysfakcjonowana tą odpowiedzią i przeformułowując pytanie, nalegała: czy mogę z całą pewnością stwierdzić, że go nie wymienił z nazwiska. Czułem się jak przestępca przesłuchiwany przez prokuratora i powiedziałem, że mogę tylko stwierdzić, że to nazwisko nie pojawiło się ani w moim notatniku, ani w mojej pamięci, jako wymienione przez Nietzschego. Ona jednak kilkakrotnie wracała do tego pytania i zawsze otrzymywała tę samą odpowiedź. Ale to nie była odpowiedź na kluczowe pytanie, czy Nietzsche znał Stirnera, ponieważ nie wspominanie o nim mi nie jest tym samym, co jego nieznajomość. Ale to, że Frau Elisabeth zadała mi to pytanie, jest bardzo zrozumiałe, ponieważ R. Schellwien i Henri Lichtenberger w swoich badaniach nad Maxem Stirnerem wyciągnęli kilka podobieństw jego teorii do teorii Nietzschego.
 |autor = 
 |źródło = Resa von Schirnhofer, ''Conversations with Nietzsche: A Life in the Words of His Contemporaries'', s. 238
}}

Schirnhofer wspomina o kontrowersjach w tym czasie<ref name=":7" />:

{{Cytat
 |treść = Henri Lichtenberger – o ile się nie mylę – odwiedził archiwa Nietzschego na krótko przed tym, jak ja to zrobiłem, a kwestia, czy Nietzsche znał książkę Stirnera, musiała być intensywnie dyskutowana. Książka Lichtenbergera o Nietzsche, która ukazała się wkrótce potem, stwierdza: „Jest pewne, że pomimo swoich roszczeń do całkowitej oryginalności poddał się, świadomie lub nie, wpływom współczesnych, i że jego myślenie, niegdyś pozbawione paradoksów i agresywny styl jest często znacznie mniej nowy, niż się wydaje przy pierwszym spotkaniu. Bezkompromisowy indywidualizm, kult samego siebie, wrogość wobec państwa, protest przeciwko dogmatowi równości i kultowi człowieczeństwa, znajdują swoje piętno niemal równie silnie jak u Nietzschego u zapomnianego autora Maxa Stirnera, którego główne dzieło Jedyny i jego własność (1845) jest z tego punktu widzenia bardzo interesująca w porównaniu z pismami Nietzschego.”
 |autor = 
 |źródło = Resa von Schirnhofer, ''Conversations with Nietzsche: A Life in the Words of His Contemporaries'', s. 238
}}

Jednak Ida Overbeck, która bardzo dobrze znała Nietzsche, sugeruje, że związku między twórczością Nietzschego i Stirnera nie należy postrzegać jako zwykłego plagiatu. Uważała raczej, że Nietzsche był winien Stirnerowi dług za wprowadzenie nowych pomysłów, które były znaczące dla Nietzschego w jego własnej pracy<ref name=":7" />:
{{Cytat
 |treść = To, że Nietzsche i Stirner wydają się nam tak diametralnie różne i w rzeczywistości są, jest oczywiste! Ale nie oddajemy w ten sposób sprawiedliwości Nietzschemu i nie okazujemy mu uwagi i szacunku. Nietzsche poświęcił Stirnerowi największą uwagę. Nie odszedł od niego ani z nim nie został. To najprostsze poczucie rzeczywistości sprawiło, że mój mąż zauważył, że Nietzsche znał Stirnera. Stirner reprezentuje bardzo specyficzny element u Nietzschego, choć mały, jeśli sobie życzysz, ale dla Nietzschego wielki i znaczący ze względu na znikomość tego elementu, do którego akurat dążył.
 |autor = 
 |źródło = Ida Overbeck, ''Conversations with Nietzsche: A Life in the Words of His Contemporaries'', s. 114
}}

== Poszlaki ==
Twierdzenie o wpływie Stirnera na Nietzsche mogłyby zostać zignorowane, gdyby nie pozorne podobieństwa w pismach obu mężczyzn, które były często zauważane. Oprócz podobieństw i doniesień bliskiego przyjaciela Nietzschego, że czuł sympatię do Stirnera, istnieją jeszcze trzy inne poszlaki, które być może zasługują na wzmiankę.

Po pierwsze, [[Richard Wagner]], którego wpływ na Nietzschego jest wszystkim znany, mógł być zaznajomiony z ideami Stirnera. Wiadomo było, że August Röckel przedstawił Wagnera rosyjskiemu anarchiście [[Michaił Bakunin|Michaiłowi Bakuninowi]], a wszyscy trzej mężczyźni brali udział w powstaniu w Dreźnie w maju 1849. Wagner spotkał się w tym okresie kilka razy z Bakuninem i czytał również prace teoretyka [[Mutualizm (ekonomia)|mutualizmu]] [[Pierre-Joseph Proudhon|Pierre-Josepha Proudhona]]. Stirner był często blisko związany z myślą [[Anarchizm|anarchistyczną]]. Kilku autorów sugerowało, że Wagner wiedział o pracy Stirnera, a niektórzy sugerowali, że Stirner miał na niego wpływ<ref>On Wagner and Proudhon: Mark Berry, ''Treacherous Bonds and Laughing Fire: Politics and Religion in Wagner’s Ring'', Ashgate, 2006, p. 38; For the idea that Wagner knew of Stirner and for discussion of Bakunin: Howard Gray, ''Wagner'', Omnibus Press, 1990, p. 55; For the idea that he was influenced by Stirner’s ideas see: „Richard Wagner, Der Nibelungen-Mythus. Als Entwurf zu einem Drama (1848)”, in, Richard Wagner, ''Sämtliche Schriften und Dichtungen'', Bd. 2, S. 156–166. Leipzig, Breitkopf & Härtel, 1911; The possibility that Wagner may have played a role in exposing Nietzsche to Stirner’s ideas was noted by Victor Roudine, see: Victor Roudine, ''Max Stirner (Un refrattario)'', Ed. del Gruppo autonomo, 1914 and by Albert Levy, in ''Stirner et Nietzsche''.</ref>.

Drugi dotyczy [[Hans von Bülow|Hansa von Bülow]], pierwszego męża [[Cosima Wagner|Cosimy Wagner]], który był wielkim mistrzem i interpretatorem muzyki Wagnera. Nietzsche najwyraźniej po raz pierwszy spotkał go na początku lat siedemdziesiątych XIX wieku, kiedy Nietzsche często był gościem Wagnerów i został przedstawiony członkom ich kręgu. Bülow odwiedził Bazyleę 27 marca 1872, gdzie prowadził z Nietzsche długie rozmowy<ref>Malcolm Brown, ''Nietzsche Chronicle'' at [[Dartmouth College]], available online; This fact is also noted in Cosima Wagner’s diary entry for 28 March 1872.</ref>. W czerwcu tego roku Nietzsche zadedykował von Bülowowi swoją nową kompozycję muzyczną ''Manfred-Meditation'' i przesłał mu kopię partytury. Von Bülow odpowiedział 24 lipca ostrą krytyką tego utworu, ale Nietzsche najwyraźniej przyjął tę krytykę z wdziękiem. W każdym razie nie zerwał wszystkich kontaktów z von Bülowem, ponieważ wiemy, że Nietzsche przesłał mu gratisowy egzemplarz pierwszej części ''Zaratustry'' późnym latem lub wczesną jesienią 1883. Nietzsche wysłał również von Bülowowi kopię ''Poza dobrem i złem,'' kiedy druk został ukończony późnym latem 1886<ref>Malcolm Brown, ''Nietzsche Chronicle'' at Dartmouth College, available online.</ref>. Pisał również do Bülowa 4 stycznia 1889 gdy wiedział już, że jest chory psychicznie<ref>Kritische Gesamtausgabe Briefwechsel, III/5 573.</ref>. Wiadomo, że Bülow był wielkim wielbicielem Stirnera i podobno znał go osobiście<ref>„During the same trip, Strauss attended Bülow’s final performance with the Berlin Philharmonic (5 April), which closed with a speech by the conductor exalting the ideas of Stirner, a one-time personal acquaintance.” Charles Dowell Youmans, ''Richard Strauss’s Orchestral Music and the German Intellectual Tradition'', Indiana University Press, 2005, p. 91; The possibility that Hans von Bülow may have played a role in exposing Nietzsche to Stirner’s ideas was noted by Victor Roudine, see: Victor Roudine, ''Max Stirner (Un refrattario)'', Ed. del Gruppo autonomo, 1914.</ref>. W kwietniu 1892 Bülow zakończył swój ostatni występ z Filharmonią Berlińską przemówieniem „wychwalającym” idee Stirnera. Wraz z [[John Henry Mackay|Johnem Henry Mackayem]], biografem Stirnera, umieścił tablicę pamiątkową w ostatniej rezydencji Stirnera w [[Berlin]]ie<ref>Charles Dowell Youmans, ''Richard Strauss’s Orchestral Music and the German Intellectual Tradition'', Indiana University Press, 2005, p. 91; The story of Bülow discussing Stirner from the conductor’s podium is also described by Alex Ross, music critic for ''The New Yorker'' in „Beethoven Unbound”, by Alex Ross, ''The New Yorker'', Oct. 22, 2001; Hans von Bülow’s participation in placing a memorial plaque on Stirner’s last residence is reported in a ''New York Times Saturday Review of Books'' article on Stirner, „Ideas of Max Stirner”, by James Huneker, ''New York Times Saturday Review of Books'', April, 1907; see also: Hans von Bülow, ''Briefe und Schriften'' Hg. v. Marie von Bülow. VIII. Band, Leipzig 1908.</ref>.

Trzecia poszlaką jest fakt, że od 1 do 17 października 1865 Nietzsche odwiedził dom swojego przyjaciela Hermanna Mushackego w Berlinie. Ojcem Hermanna był niejaki Eduard Mushacke, który w latach czterdziestych XIX wieku był „dobrym przyjacielem” Stirnera<ref>John Henry Mackay, ''Max Stirner. Sein Leben und sein Werk.'' 3. Aufl. Berlin-Charlottenburg: Selbstverlag 1914, p. 90; Manfred Kliem: Wer war der im Engels-Brief vom 22. Oktober 1889 genannte, bisher nicht identifizierte Junghegelianer „Mussak”? In: Beiträge zur Marx-Engels-Forschung, Band 29, Berlin 1990, s. 176–185; [http://www.lsr-projekt.de/poly/eninnuce.html Bernd A. Laska: Max Stirner – a durable Dissident (2000)], [http://www.lsr-projekt.de/poly/ennietzsche.html Bernd A. Laska: Nietzsche’s initial crisis (2002)].</ref>. Nietzsche najwyraźniej dobrze dogadywał się z Eduardem Mushacke. W liście z Lipska wysłanym do matki kilka dni później, 22 października, relacjonował: „Życie w Berlinie było wyjątkowo przyjemne. Stary Mushacke to najbardziej kochany mężczyzna, jakiego kiedykolwiek spotkałem. Jesteśmy na ty”. Jedno z badań łączy ten nowo odkryty szczegół biograficzny z „początkowym kryzysem”, którego Nietzsche doświadczył w 1865 w wyniku zetknięcia się z ideami Stirnera, co doprowadziło do jego studiowania Schopenhauera<ref>Bernd A. Laska, „Nietzsches initiale Krise. Die Stirner-Nietzsche-Frage in neuem Licht”. In ''Germanic Notes and Reviews'', vol. 33, n. 2, fall/Herbst 2002, s. 109–133 ([http://www.lsr-projekt.de/poly/ennietzsche.html Engl. trans. online]).</ref>.

== Powiązanie obu myślicieli przez anarchistów ==
[[Plik:BenjaminTucker.jpg|mały|[[Benjamin Tucker]] zasugerował, że anarchiści powinni wykorzystywać dzieła Nietzschego do własnych celów]]
W XIX wieku Nietzsche był często kojarzony z ruchami anarchistycznymi, mimo że w swoich pismach wyrażał negatywny stosunek do anarchistów<ref>„Derogatory references, which were obvious in published as well as unpublished materials, did not deter American anarchists from recruiting Nietzsche as one of their most redoutable precursors” {{Cytuj stronę |url = http://learning.berkeley.edu/robertholub/research/ |tytuł = Nietzsche: Socialist, Anarchist, Feminist |autor = Robert C. Holub |opublikowany =  |język = en |data dostępu =  |archiwum = https://web.archive.org/web/20070621161104/http://learning.berkeley.edu/robertholub/research/ |zarchiwizowano = 2007-06-21 }}</ref>. Może to wynikać z popularnego w tym okresie skojarzenia jego idei z ideami Stirnera, którego praca okazała się bardzo wpływowa pośród [[Anarchizm indywidualistyczny|indywidualistycznych anarchistów]]<ref>„Nietzsche’s popularity among the socialists was surpassed only by the admiration showered on him by American anarchists. One reason that the anarchist connection with Nietzsche received more prominent mention was simply because there are several thematic connections between Nietzsche and the anarchist tradition, especially the German tradition associated with Max Stirner.” {{Cytuj stronę |url = http://learning.berkeley.edu/robertholub/research/ |tytuł = Nietzsche: Socialist, Anarchist, Feminist |autor = Robert C. Holub |opublikowany =  |język = en |data dostępu =  |archiwum = https://web.archive.org/web/20070621161104/http://learning.berkeley.edu/robertholub/research/ |zarchiwizowano = 2007-06-21 }}</ref>. Byli oni często porównywani przez francuskich „anarchistów literackich” i wydaje się, że anarchistyczne interpretacje idei nietzscheańskich miały wpływ również na ruch anarchistyczny w Stanach Zjednoczonych<ref>O. Ewald, „German Philosophy in 1907”, in ''The Philosophical Review'', Vol. 17, No. 4, Jul., 1908, s. 400–426; T. A. Riley, „Anti-Statism in German Literature, as Exemplified by the Work of John Henry Mackay”, in PMLA, Vol. 62, No. 3, Sep., 1947, s. 828–843; C. E. Forth, „Nietzsche, Decadence, and Regeneration in France, 1891-95", in Journal of the History of Ideas, Vol. 54, No. 1, Jan., 1993, s. 97–117; see also Robert C. Holub’s ''Nietzsche: Socialist, Anarchist, Feminist'', an essay available online at the University of California, Berkeley website.</ref>. Powierzchowne podobieństwa w wyrażanych poglądach obu mężczyzn ponownie wydają się odgrywać kluczową rolę w tym skojarzeniu: „Częściowo z powodu jego egoistycznego nihilizmu, a częściowo z powodu jego neologistycznego, aforystycznego stylu, nazwisko Stirnera zaczęto kojarzyć z nazwiskiem Nietzschego, ponieważ obaj pisarze zostali przejęci przez anarchistów i innych radykalnych myślicieli na przełomie wieków”<ref>David Weir, ''Anarchy and Culture: The Aesthetic Politics of Modernism'', [[University of Massachusetts Press]], 1997, p. 172.</ref>. To skojarzenie czasami denerwowało anarchistycznych myślicieli, którzy często postrzegali dzieło Nietzschego jako derywat<ref>„Though the Stirnerians inclined to dismiss Nietzsche’s work as derivative and popularized, it should be plain that the Nietzschean vogue helped to animate these anti-humanitarian, anti-democratic, anti-metaphysical tendencies.” Michael H. Levenson, ''A Genealogy of Modernism – A Study of English Literary Doctrine'', 1908-1922, Cambridge, 1984, p. 67.</ref>.

[[Jean Grave]], francuski anarchista działający w latach '90 XIX wieku, w obliczu rosnącej liczby anarchistów, którzy wiązali się z Nietzsche i Stirnerem, wyraził pogardę dla tego trendu, „bez wątpienia na długo przed odkryciem przez burżuazyjne literatury Nietzschego i Stirnera, kilku anarchistów stwierdziło, że »Indywidualność« musi tylko wziąć pod uwagę swoje własne »ja«, »swój własny komfort i własny rozwój«”. Następnie podał w wątpliwość zaangażowanie tych pisarzy, którzy nazywali siebie anarchistami, ponieważ potrafili recytować na pamięć kilka fragmentów Nietzschego lub Stirnera<ref>Charles E. Forth, „Nietzsche, Decadence, and Regeneration in France, 1891-95", in ''Journal of the History of Ideas'', Vol. 54, No. 1, Jan., 1993, s. 97–117.</ref>.

To skojarzenie było również powszechne wśród anarchistów (lub anarchistów indywidualistycznych) w Stanach Zjednoczonych pod koniec XIX i na początku XX wieku. We wstępie do pierwszego wydania [[Benjamin Tucker|Benjamina Tuckera]] angielskiego przekładu ''Jedynego i Jego własności'' pojawia się ponownie pytanie o inspiracje Stirnerem. W tym miejscu JL Walker zauważa, że „Nietzsche był często nazywany uczniem Stirnera”, a następnie wyraźnie stwierdza: „Główne dzieło Stirnera stanowi największy możliwy kontrast z dziecinną, wyściełaną frazeologią »Zaratustry« Nietzschego i jej fałszywą obrazowością. Kto kiedykolwiek wyobrażał sobie taką nienaturalną koniunkturę, jak orzeł »niosący« węża po przyjacielsku?<ref>Max Stirner, ''The Ego and Its Own'', Translated by Steven T. Byington, New York, 1907.</ref>. Jednak sam Tucker starał się promować idee Nietzschego jako wspierające anarchizm i jeden z badaczy zauważa: „Rzeczywiście, tłumaczenia pism Nietzschego w Stanach Zjednoczonych najprawdopodobniej ukazały się najpierw w ''Liberty'', anarchistycznym czasopiśmie redagowanym przez Benjamina Tuckera”. Dodaje, że „Tucker wolał strategię wykorzystywania jego pism, ale postępując z należytą ostrożnością: „Nietzsche mówi wspaniałe rzeczy – często rzeczywiście anarchistyczne – ale nie jest anarchistą. Do anarchistów należy zatem intelektualne wykorzystanie tego potencjału. Można go dobrze wykorzystać, ale nie w sposób proroczy”<ref>{{Cytuj |autor = Robert C. Holub |tytuł = Nietzsche : socialist, anarchist, feminist |data =  |data dostępu = 2021-01-08 |opublikowany = ebookfreepremium.top |url = https://ebookfreepremium.top/download.php?book=Nietzsche+:+socialist,+anarchist,+feminist+Robert+C.+Holub |język = en}}</ref>.

== Argumenty przeciwko wpływom Stirnera na Nietzsche ==
[[Plik:Elisabeth förster 1894b.JPG|mały|upright|Siostra Nietzschego, [[Elisabeth Förster-Nietzsche|Elisabeth]], usiłowała podczas jego choroby psychicznej oraz po jego śmierci, ustalić, że Stirner nie miał na niego żadnego wpływu<ref>One researcher notes „Nietzsche’s sister Elisabeth, who had a proprietary interest in maintaining her brother’s originality, and who certainly did not desire his works placed in the circle of left-Hegelian individualism, maintained that he had never read Stirner.” {{Cytuj stronę |url = http://learning.berkeley.edu/robertholub/research/ |tytuł = Nietzsche: Socialist, Anarchist, Feminist |autor = Robert C. Holub |opublikowany =  |język = en |data dostępu =  |archiwum = https://web.archive.org/web/20070621161104/http://learning.berkeley.edu/robertholub/research/ |zarchiwizowano = 2007-06-21 }}</ref>.]]
Wiele osób które sugerowało, że Stirner nie miał żadnego wpływu na Nietzschego, po prostu odrzuca ten pomysł bez podjęcia prawdziwej dyskusji. Takie podejście obrał [[Alois Riehl]], który, podobnie jak wielu późniejszych pisarzy, okazał Stirnerowi brak szacunku, nie wymieniając go z imienia. W 1897 pisał: „Jeszcze większy brak zdolności rozróżniania umysłów, jeśli zestawi się Nietzschego z mimowolnym parodystą Fichte, z autorem książki ''Ego i jego własność'' – to jednak to samo, co zestawianie pism o niemal niezrównanej sile języka i zgubnej sile geniuszu z literacką ciekawością”<ref>{{Cytuj |autor = Alois Riehl |tytuł = Friedrich Nietzsche; der Künstler und der Denker |data = 1897 |miejsce = Stuttgart |wydawca = Frommann}}</ref>. Mimo,że pisarze zadają sobie trud dla znalezienia argumentów, które obalą ideę wpływu Stirnera na Nietzsche, to fakt, że w opublikowanych i niepublikowanych pismach Nietzschego nie ma żadnej konkretnej wzmianki o Stirnerze, jest podstawowym argumentem przeciwko wpływom Maxa na Fryderyka.

=== Albert Lévy ===
Brak jakichkolwiek odniesień do Stirnera zauważył Albert Lévy już w 1904 podczas studiowania ''Stirnera i Nietzsche''. Ten argument przeciwko wpływom okazał się dość trwały, ponieważ wskazał wiele krótkich uwag na temat możliwego wpływu Stirnera na Nietzschego, które można znaleźć w publikacjach naukowych<ref>E.g. „Commentators have often linked Stirner with Nietzsche in respect of both style and content, thought there is no evidence that Nietzsche ever read him.” Robert C. Solomon & Kathleen M. Higgins, ''The Age of German Idealism'', p300, Routledge, 1993.</ref>. Jednak pewien badacz (który, czuje, że Nietzsche najprawdopodobniej nie był pod wpływem Stirnera) zauważa: „Nie można udowodnić, że ktoś nie przeczytał pewnej książki (która była dostępna). Brak czytania, w przeciwieństwie do czytania, zawsze jest kwestią prawdopodobieństwa<ref name="Thomas H. Brobjer 2003, s. 109–114">Thomas H. Brobjer, „Philologica: A Possible Solution to the Stirner-Nietzsche Question”, in ''The Journal of Nietzsche Studies'', Issue 25, Spring 2003, s. 109–114.</ref>”.

Levy odniósł się również trochę do faktu, że Nietzsche musiał być świadomy idei Stirnera poprzez prace Hartmanna i Langego (omówione powyżej). W przypadku Hartmanna spekulował, że kontekst i charakter wzmianki o Stirnerze w ''Filozofii nieświadomości'' Hartmanna nie skłoniłyby Nietzschego do przychylnego rozważenia pracy Stirnera i dodaje, że w każdym razie twierdzenia Hartmanna nie okazują się być bezpośrednim wpływem. Jeśli chodzi o wzmiankę o Stirnerze u Lange, Levy sugeruje, że skoro idee Stirnera są porównywane w tej pracy z Schopenhauerem, wynika z tego, że Nietzsche musiał postrzegać dzieło Stirnera jako w jakiś sposób związane z filozofią Schopenhauera. Dlatego Levy proponuje, że gdyby Stirner miał jakikolwiek wpływ na Nietzschego, byłby to niewiele więcej niż dodatkowy bodziec do pozostania uczniem Schopenhauera. Idąc tym tropem, konkluduje, że raport Overbecków o domniemanym podobieństwie Nietzschego ze Stirnerem powstał przez niezrozumienie relacji Nietzschego o relacji między Stirnerem a Schopenhauerem, wynikającej z błędnej interpretacji Langego.

Levy przechodzi następnie do porównania pozornie podobnych pomysłów obu myślicieli, sugerując, że te podobieństwa są powierzchowne. Na przykład zgodnie z interpretacją Levy’ego, Stirner chce uwolnić jaźń od wszelkich więzów i praw, podczas gdy Nietzsche głosi obowiązek oryginalności i szczerości; Stirner jest realistą, a Nietzsche jest „humanistą”, który widzi jedynie barbarzyństwo poza granicami [[Starożytna Grecja|starożytnej Grecji]]; Stirner ma krytyczny umysł, a Nietzsche jest artystą; Stirner szuka ciągłych ulepszeń (dla niego nadejście chrześcijaństwa i rewolucja francuska są znaczącymi kamieniami milowymi), podczas gdy Nietzsche podziwia starożytną Grecję, postrzega chrześcijaństwo jako dekadenckie i pragnie „renesansu”; Stirner jest „demokratą”, a Nietzsche jest arystokratą, którego idealne państwo jest „platońskie”; Stirner chce wyzwolić jaźń z jakiejkolwiek hierarchii, podczas gdy Nietzsche zastrzega sobie uprzywilejowaną arystokrację, wolności i egoizmu; i chociaż Stirner chce wzmocnić ducha opozycji, Nietzsche chce narzucić surową dyscyplinę, aby stworzyć piękną rasę<ref name=":0" />.

=== Oskar Ewald ===
Levy nie był sam. Chociaż szczegóły różniące poglądy obu mężczyzn było wiele, pojawiały się również inni, którzy je wskazywali. W przeglądzie stanu dyskusji filozoficznej w Niemczech opublikowanej w 1907 Oskar Ewald zasugerował<ref>{{Cytuj |autor = Oscar Ewald |tytuł = German philosophy in 1907 |czasopismo = Philosophical Review |data = 1908 |wolumin = 17 |numer = 4 |s = 400-426 |doi = 10.2307/2177913}}</ref>:

{{Cytat
 |treść = Choć nikt nie może kwestionować znaczenia Stirnera, który był raczej szybkim niż dogłębnym myślicielem, wciąż należy być ostrożnym porównując go do Nietzschego. Indywidualizm to ostatnie słowo Stirnera, ale nie Nietzschego. Filozofia Nietzschego jako całość nie jest egocentryczna. Odnajduje ego wplecione w świat, w wielką złożoną grę, którą człowiek musi ukształtować i z której musi żyć w swoim najgłębszym centrum, nie przywiązując się do żadnej pojedynczej rzeczywistości, nawet do rzeczywistości własnej osoby, ponieważ bogactwo bytu byłoby w ten sposób zmniejszone.
 |autor = 
 |źródło = Oskar Ewald, ''German Philosophy in 1907''
}}

=== Georg Simmel ===
[[Georg Simmel]] uważał również, że wszelkie pozorne podobieństwa są powierzchowne<ref>{{Cytuj |autor = Georg Simmel |tytuł = Schopenhauer and Nietzsche |data = 1991 |isbn = 9780252062285 |wydawca = University of Illinois Press |s = 162}}</ref>:

{{Cytat
 |treść = Ujmujemy tutaj dystans dzielący Nietzschego i Maxa Stirnera, którego nie da się pokonać pomimo powierzchownych śladów, które sprawiały, że Nietzsche zdawał się sprzymierzać się z sofistami. Podobnie jak [[sofiści]], Stirner utrzymuje, że wszystkie obiektywne standardy i wartości są wyimaginowanymi i nieistotnymi, upiornymi cieniami konfrontującymi się z subiektywną rzeczywistością. Stirner uznałby za bezsensowne twierdzenie, że ego odnosi się do czegokolwiek poza nim samym lub że należy je oceniać według skali wartości. Reprezentuje renesans sofizmu, podczas gdy Nietzsche pisze: „Odrażający jest każdy dekadencki duch, który mówi: »Wszystko tylko dla mnie!«”
 |autor = 
 |źródło = Georg Simmel, ''Schopenhauer and Nietzsche'', s. 162
}}

=== Rudolf Steiner ===
Nie wszyscy, którzy sprzeciwiali się wpływowi Stirnera, twierdzili, że podobieństwa, które można znaleźć w pracach obu mężczyzn, są powierzchowne. [[Rudolf Steiner (filozof)|Rudolf Steiner]] poznał [[Elisabeth Förster-Nietzsche]], gdy pracował nad słynną edycją weimarską dzieł [[Johann Wolfgang von Goethe|Johanna Wolfganga von Goethego]], przygotowywaną wówczas na zamówienie arcyksiężnej Saksonii Zofii. Następnie poprosiła go o zaaranżowanie biblioteki Nietzschego, a nawet powiedziała mu o obecności jej chorego brata. Spędził kilka tygodni w Archiwum Nietzschego w Naumbergu, spełniając prośbę Förster-Nietzsche. Redagował i napisał wstępy do dzieł Jeana Paula Richtera i [[Arthur Schopenhauer|Arthura Schopenhauera]]. Ponadto zapoznał się z [[Karl Robert Eduard von Hartmann|Eduardem von Hartmannem]] i zadedykował mu książkę. ''Friedrich Nietzsche, Fighter for Freedom'' Steinera został wydany po raz pierwszy w 1895. W nim Steiner sugeruje<ref name=":4">{{Cytuj |autor = Rudolf Steiner |tytuł = Friedrich Nietzsche: Fighter for Freedom |data = 1985 |isbn = 9780893450335 |wydawca = SteinerBooks}}</ref>:

{{Cytat
 |treść =
Nie można mówić o rozwoju Nietzschego bez przypomnienia sobie o tym najbardziej wolnym myślicielu, którego zrodziła ludzkość nowej ery, a mianowicie o Maxie Stirnerze. To smutna prawda, że ten myśliciel, który spełnia w najpełniejszym sensie to, czego Nietzsche wymaga od nadczłowieka, jest znany i szanowany tylko przez nielicznych. Już w latach czterdziestych XIX wieku wyrażał koncepcję świata Nietzschego. Oczywiście nie robił tego w tak przyjemnych tonach serca jak Nietzsche, ale jeszcze bardziej w krystalicznie czystych myślach, przy których aforyzmy Nietzschego często wydają się zwykłym jąkaniem.

Jaką drogę obrałby Nietzsche, gdyby zamiast Schopenhauera jego nauczycielem był Max Stirner! W twórczości Nietzschego nie ma żadnego wpływu Stirnera. Nietzsche musiał własnym wysiłkiem wydostać się z niemieckiego idealizmu na rzecz koncepcji świata podobnej do Stirnera.

Podobnie jak Nietzsche, Stirner jest zdania, że motywujących sił ludzkiego życia można szukać tylko w jednej, prawdziwej osobowości. Odrzuca wszelkie siły, które chcą kształtować i określać indywidualną osobowość z zewnątrz. Śledzi bieg historii świata i odkrywa podstawowy błąd ludzkości polegający na tym, że nie stawia ona przed sobą troski i kultury indywidualnej osobowości, ale inne bezosobowe cele i przeznaczenia. On widzi prawdziwe wyzwolenie ludzkości w tym, że ludzie odmówią przyznania wszystkim takim celom wyższej rzeczywistości, ale jedynie użyją tych celów jako środków do samodoskonalenia. Wolny człowiek określa swoje własne cele. Ma swoje ideały, nie daje się im opętać. Człowiek, który nie rządzi swoimi ideałami jako wolna osobowość, znajduje się pod takim samym wpływem, jak osoba szalona, która cierpi z powodu utrwalonych idei. Tak samo dzieje się u Stirnera, jeśli człowiek wyobraża sobie siebie jako „cesarza Chin” lub jeśli wygodna burżuazja wyobraża sobie, że jej przeznaczeniem jest być dobrym chrześcijaninem, wiernym protestantem lub cnotliwą istotą ludzką itd., jest złapana i przetrzymywana w niewoli w ortodoksji, cnotliwości itp.

Wystarczy przeczytać zaledwie kilka zdań z książki Stirnera ''Der Einzige und sein Eigentum, Jedyny i jego własność'', aby zobaczyć, jak jego koncepcja ma się do koncepcji Nietzschego.
 |autor = 
 |źródło = Rudolf Steiner, ''Friedrich Nietzsche: Fighter for Freedom''
}}

Steiner cytuje kilka fragmentów Stirnera omawiających „Jedynego” i wyraźnie wiąże tę koncepcję z ideą „nadczłowieka” Nietzschego<ref name=":4" />:

{{Cytat
 |treść = Ta osoba zależna tylko od siebie, ten posiadacz kreatywności z samego siebie, jest nadczłowiekiem Nietzschego. Te myśli Stirnera byłyby odpowiednim naczyniem, do którego Nietzsche mógł wlać swoje bogate życie uczuciowe; zamiast tego spojrzał na świat koncepcji Schopenhauera w poszukiwaniu drabiny, po której mógłby wspiąć się do własnego świata myśli.
 |autor = 
 |źródło = Rudolf Steiner, ''Friedrich Nietzsche: Fighter for Freedom''
}}

Wydaje się, że Steiner uważa, że podobieństwa między dwoma pisarzami są znaczące i istotne, ale tłumaczy to sugestią, że Nietzsche sam doszedł do „koncepcji świata podobnej do Stirnera”. Steiner nie wspomina o żadnym z ówczesnych argumentów sugerujących możliwość lub prawdopodobieństwo, że Nietzsche znał dzieło Stirnera. Odmiany tej próby wyjaśnienia pozornego podobieństwa w pismach Stirnera i Nietzschego poprzez teorię niezależnego rozwoju równoległego można znaleźć w dyskusjach o Stirnerze jako „prekursorze” Nietzschego<ref>{{Cytuj |autor =  |redaktor = Edward Craig |tytuł = Routledge Encyclopedia of Philosophy |data = 1998 |isbn = 9780415073103 |s = 140 |cytat = Stirner był również różnie przedstawiany jako prekursor Nietzschego, indywidualistycznego anarchisty i prekursora [[egzystencjalizm|egzystencjalizmu]]}}</ref><ref>{{Cytuj |autor = Karl Löwith |tytuł = From Hegel to Nietzsche. The Revolution in Nineteenth-Century Thought. |data = 1991 |isbn = 9780231074995 |wydawca = Columbia University Press}}</ref><ref name=":5">{{Cytuj |autor = John Glassford |tytuł = Did Friedrich Nietzsche (1844-1900) Plagiarise from Max Stirner (1806—56)? |czasopismo = Journal of Nietzsche Studies |data = 1999 |wolumin = 18 |wydawca = Penn State University Press |s = 73-79 |oclc = 48801014 |język = en}}</ref><ref>{{Cytuj |autor = Max Stirner |tytuł = Jedyny i jego własność |data = 1995 |isbn = 9788301118747 |wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN}}</ref>.

=== John Glassford ===
John Glassford uważa, że istnieje „zdumiewające podobieństwo” między niektórymi pomysłami dwóch mężczyzn. Chociaż wydaje się, że prawdopodobnie Nietzsche przeczytał Stirnera, powstrzymuje się jednak od stwierdzenia jakiegokolwiek wpływu lub plagiatu<ref name=":5" />:

{{Cytat
 |treść =
Mówiąc stylistycznie, Stirner używa hiperboli i metafory w podobny sposób jak Nietzsche, chociaż większość zgodzi się, że technika Nietzschego jest bardziej skuteczna. Porównajmy, na przykład, obraz państwa Stirnera – „państwo zwraca się przeciwko mnie z całą siłą swoich lwich łap i orlich pazurów: jest bowiem Królem zwierząt, jest to lew i orzeł” (1995, 226) – Z opisem stanu, podanym przez Nietzschego w ''[[Tako rzecze Zaratustra]]'' – „Stan jest imieniem najzimniejszego ze wszystkich zimnych potworów” (I „O nowym bożku”). Nawet biorąc pod uwagę kaprysy przekładu, jasne jest, że proza Stirnera jest bardziej powtarzalna i bardziej prozaiczna niż Nietzschego i bardzo często, jak w podanym przykładzie, metafory Stirnera po prostu nie działają.

Co ważniejsze, pod względem treści Nietzsche, podobnie jak Stirner, zaprzecza Bogu (GS 125; Stirner 1996, 6–7), odrzuca tradycyjne granice dostępne podmiotom moralnym (BGE 1–2; Stirner 1995, 282), podważa on bardziej wiarygodne koncepcje prawdy (BGE Przedmowa; Stirner 1995, 312) i gloryfikuje użycie władzy do rozstrzygania sporów między konkurującymi interesami (BGE 6, 186, 197; Stirner 1995, 175). Być może jeszcze bardziej niezwykłe jest pozorne przewidywanie świętej krowy nietzscheańskiej przez Stirnera, a mianowicie krytyka współczesnego ujęcia wolności, w którym autonomia i obowiązek są pogodzone poprzez taki czy inny sposób narzuconego sobie obowiązku. Raczej Stirner, podobnie jak Nietzsche, odwołuje się do innej koncepcji z uporczywym wezwaniem do autentyczności, bez względu na koszty. Wreszcie Stirner i Nietzsche podzielili obsesję na punkcie roli języka i jego potencjalnie tyranizujących skutków.

Istnieje również zdumiewające podobieństwo między demonologią polityczną Stirnera i Nietzschego. Czy to zwykły zbieg okoliczności, że Stirner, podobnie jak Nietzsche, nienawidził państwa, nacjonalizmu, liberalizmu, socjalizmu i komunizmu? Nietzsche nazwał wszystkie te nowoczesne izmy „małymi atakami głupoty”, a Stirner raczej typowo powiedział o jednej z tych ideologii: „To, że komunista widzi w tobie człowieka, brata, jest tylko niedzielną stroną komunizmu”. Według Stirnera i Nietzschego wszystkie te idee opierają się na utajonej zsekularyzowanej wersji etyki chrześcijańskiej.
 |autor = 
 |źródło = John Glassford, ''id Friedrich Nietzsche (1844-1900) Plagiarise from Max Stirner (1806—56)?''
}}

Po przeanalizowaniu kontrowersji dotyczących możliwego plagiatu, sugeruje: „Jeśli nie pojawią się nowe dokumenty, prawdopodobnie nigdy nie będziemy w stanie ustalić z całkowitą pewnością, czy Nietzsche dokonał plagiatu ze Stirnera. Poszlaki dostarczone przez opublikowane pisma są mocne, ale tylko wtedy, gdy ktoś przemyśli wiele różnic w opublikowanych pismach. [...] Niemniej jednak nie znam żadnego innego przykładu dwóch filozofów, których dzieła wykazują tak silne podobieństwo, ale gdzie żaden dług uznania nie miał miejsca”. Idąc za Löwithem, proponując pomysł, że Nietzsche najprawdopodobniej doszedł do idei podobnych do Stirnera z powodu „nieuniknionej logiki filozofii postheglowskiej”<ref name=":5" />.  

=== Thomas H. Brobjer ===
W przeciwieństwie do Glassforda, Thomas H. Brobjer nie widzi żadnego „oszałamiającego podobieństwa” między tymi dwoma mężczyznami. Akceptuje niektóre z ogólnych podobieństw, o których wspomniał Glassford w swoim artykule, ale uważa, że twierdzenia o plagiacie, a nawet wpływach są niewłaściwe. Proponuje nowe możliwe rozwiązanie, a mianowicie to, że Nietzsche wiedział o Stirnerze z drugorzędnych dzieł. Chociaż Brobjer jest najwyraźniej bardzo uważnym uczonym, twierdzi, że „jedynym znanym drugorzędnym źródłem, które czytał Nietzsche [wspominając o Stirnerze], była ''Geschichte des Materialismus'' F.A. Langego”. Następnie stwierdza, że Nietzsche zdecydowanie czytał dzieła Hartmanna, w których wymienia się Stirnera, tak jakby był pierwszym, który opublikował to „odkrycie”. Chociaż fakt, że Nietzsche musiał przeczytać przynajmniej jedną z prac Hartmanna, w których omawiano Stirnera, jest bardzo starą poszlaką, Brobjer dodaje co najmniej jedno nowe źródło wtórne omawiające Stirnera, które Nietzsche mógł przeczytać<ref>{{Cytuj |autor = Thomas H. Brobjer |tytuł = Philologica: A Possible Solution to the Stirner-Nietzsche Question |czasopismo = Journal of Nietzsche Studies |data = 2003 |wolumin = 25 |numer = 1 |s = 109-114 |doi = 10.1353/nie.2003.0005 |oclc = 48801014}}</ref>.

== Argumenty popierające wpływ Stirnera na Nietzsche ==
=== Anselm Ruest ===
{{link-interwiki|Anselm Ruest|de|Anselm Ruest}}<ref name=":6">{{Cytuj |autor = Seth Taylor |tytuł = Left-Wing Nietzscheans: The Politics of German Expressionism 1910-1920 (Monographien und Texte zur Nietzsche-Forschung Book 22) |data = 1990 |wydawca = De Gruyter |doi = 10.1515/9783110853414}}</ref> dokonał przeglądu kontrowersji związanych z Nietzsche w swojej biografii Stirnera z 1906<ref>{{Cytuj |autor = Anselm Ruest |tytuł = Max Stirner. Leben – Weltanschauung – Vermächtnis |data = 2017 |isbn = 9780331849158 |wydawca = Forgotten Books}}</ref>i doszedł do wniosku, że „Nietzsche przeczytał Stirnera, ale wstrzymał wzmiankę o nim w swoich pismach, ponieważ obawiał się, że była to »filozofia pozytywna, która tęskniła za życiem«, często była »nadużywana przez wielu czytelników jako usprawiedliwienie drobnych przestępstw i tchórzliwych występków«”<ref name=":6" />.

=== Paul Carus ===
[[Paul Carus]] napisał następujący fragment w 1914 o potencjalnej relacji między Nietzsche a Stirnerem<ref>{{Cytuj |autor = Paul Caras |tytuł = Nietzsche and other exponents of individualism |data = 1914 |miejsce = Chicago |wydawca = Open Court Pub, Co., |s = 100-101 |url = https://archive.org/stream/nietzscheandoth01carugoog#page/n124/mode/2up |język = en}}</ref>:
{{Cytat
 |treść = Nietzsche został oskarżony o zawłaszczenie myśli Stirnera i przekształcił ja z samoświadomości każdego ego w autokracje pozbawionego zasad człowieka władzy; ale musimy przyznać, że powszechne zasady etyki literackiej nie mogą być nałożone na indywidualistów, którzy zaprzeczają im oraz jakimkolwiek autorytetom moralnym. Dlaczego Nietzsche miałby docenić autora którym się inspirował, skoro żaden z nich nie uznaje żadnych zasad oraz nie czuję się zobowiązany do przestrzegania jakiejkolwiek? Nietzsche używa Stirnera, Stirner twierdził, że każde ego ma prawo do wykorzystania swoich bliźnich, a Nietzsche pokazuje nam jaki byłby tego rezultat -powstanie politycznego zwierzchnika, potwora w ludzkiej skórze, nadczłowieka.
 |autor = 
 |źródło = Paul Carus ''Nietzsche and other exponents of individualism'', s. 100–101
}}

=== Gilles Deleuze ===
[[Gilles Deleuze]] sugeruje, że Stirner miał krytycznie ważny wpływ na Nietzschego, który był negatywny. Z tej perspektywy na egoizm Stirnera odpowiadało przezwyciężenie siebie Nietzschego i „teoria wyższego człowieka”. Według Deleuze’a<ref name=":3" />:
{{Cytat
 |treść =
Mamy powody by przypuszczać, że Nietzsche miał głeboką wiedzę na temat ruchu heglistow, od Hegla po samego Stirnera. TFilozoficzna wiedza autora nie jest oceniana przez liczbę cytatów ani przez zawsze fantazyjne i domniemane listy kontrolne bibliotek, ale przez apologetyczne lub polemiczne kierunki jego pracy. Nie zrozumiemy całokształtu pracy Nietzsche, jeżeli nie zobaczymy „przeciw komu” skierowane są jego główne koncepcje. Hegliści znajdują się w jego pracy i są przeciwnikami których zwalcza. Nietzsche nie przestaje atakować ''teologicznego i chrześcijańskiego charakteru niemieckiej filozofii'' – ''bezsilności tej filozofii wydostającej się z nihilistycznej perspektywy'' (Negatywny nihilizm Hegla, reaktywny nihilizm Feuerbacha, skrajny nihilizm Stirnera) – ''niezdolność tej filozofii do zakończenia się niczym innym tylko ego, człowiekiem lub fantazjami ludzkimi'' (Nietzscheański nadczłowiek wobec dialektyki) – ''tajemniczy charakter tak zwanych przekształceń dialektycznych'' (przewartościowanie przeciw zawłaszczeniom i abstrakcyjnym permutacjom). Jest jasne, że Stirner odgrywa w tym wszystkim odkrywczą rolę. To on doprowadza dialektykę do jej ostatecznych konsekwencji, pokazując jej motoryczne i końcowe skutki. Ale właśnie dlatego, że Stirner wciąż widzi rzeczy jak dialektyk, ponieważ nie wyrywa się z kategorii własności, alienacji i jej tłumienia, rzuca się w nicość, którą drąży pod stopniami dialektyki.Używa pytania „który?”, ale tylko w celu rozpuszczenia dialektyki w nicości ego. Nie jest w stanie postawić tego pytania z innej perspektywy niż ludzka, w żadnych warunkach poza nihilizmem. Nie może pozwolić, aby to pytanie rozwinęło się samo w sobie ani postawić go w innym elemencie, który dałby mu odpowiedź twierdzącą. Brakuje mu metody, metody typologicznej, która odpowiadałaby pytaniu.

Pozytywne zadanie Nietzschego jest dwojakie: nadczłowiek i przewartościowanie. Nie „kim jest człowiek”? , ale „kto zwycięża człowieka”? „Najbardziej ostrożni ludzie pytają dziś: „Jak można jeszcze zachować człowieka?” Jednak Zaratustra pyta jako pierwszy i jedyny: „Jak człowiek ma zostać pokonany”? Nadczłowiek leży blisko mojego serca, „on” jest moją najważniejszą i jedyną troską – a „nie” człowiekiem: nie najbliższym, nie najbiedniejszym, nie najbardziej cierpiącym, nie najlepszym” – aluzja do Stirnera jest oczywista.
 |autor = 
 |źródło = Gilles Deluze, ''Nietzsche i Filozofia''
}}

== Przypisy ==
{{Przypisy|2}}

== Linki zewnętrzne ==

* Tomasz Lachowski, ''[https://pl.anarchistlibraries.net/library/tomasz-lachowski-indywiduum-w-stirneryzmie-i-nietzscheanizmie Indywiduum w stirneryzmie i nietzscheanizmie]'' {{Lang|pl}}

[[Kategoria:Friedrich Nietzsche]]
[[Kategoria:Filozofia niemieckojęzyczna]]
[[Kategoria:Anarchizm indywidualistyczny]]