Difference between revisions 140097 and 146238 on pswiki

<div class="thumb tleft" style="background-color: #f7f7f7; border:green
 1px solid #CCCCCC; margin:0.5em;">
{| border="0" cellpadding="10" cellspacing="0" style="font-size: 85%; border: 1px solid #CCCCCC; margin: 0.3em;"
|valign="top"|[[File:Utah teapot simple 2.png|90px|Computer graphics|link=Computer graphics (computer science)]]
|valign="top"|[[File:Sorting quicksort anim frame.png|90px|Computational complexity theory|link=Computational complexity theory]]
|-
|valign="------"|[[File:Lambda lc.svg|90px|Programming language theory|link=Programming language theory]]
|valign="------"|[[File:3-Tastenmaus Microsoft.jpg|90px|Human–computer interaction|link=Human–computer interaction]]
|}
<div style="border: none; width:200px;"><div class="thumbcaption"> Computer science deals with the theoretical foundations of information and computation, and of practical techniques for their implementation and application.</div></div></div>


'''سولګرپوهنه''' ([[انګريزي]]: Computer Science) د مالوماتو او شميرنى انديزي او بنسټيزې زده كړې ته وايي،او په [[سولګر]]یيزو غونډالونو كي ددوي كاريالونو او اوزارونو ته.
<ref>"''Computer science is the study of information''" [http://www.njit.edu/v2/archivecatalog/undergraduate/91/19-und.html New Jersey Institute of Technology], Gutenberg Information Technologies</ref><ref>"''Computer science is the study of computation.''" [http://www.csbsju.edu/computerscience/curriculum Computer Science Department, College of Saint Benedict], Saint John's University</ref><ref>"''Computer Science is the study of all aspects of computer systems, from the theoretical foundations to the very practical aspects of managing large software projects.''" [http://study.massey.ac.nz/major.asp?major_code=2010&prog_code=93068 Massey University]</ref> 
چي دا په واروار د [[الګوريتم]] غونډاليزه زده كړه ،بهير او منځ ته راتلل څرګندوې او مالومات ليږدوي.

د [[Peter J. Denning]], په وينا بنسټيزه پوښتنه په سولګر پوهنه كي داده چې, ''"څه كيداي شې جي اغيزمن وي په خپلجاري ډول?"''<ref name="Denning_cs_discipline">{{cite journal | last=Denning | first=P.J. | authorlink=Peter J. Denning | year=2000 | title=Computer Science: The Discipline | url=http://web.archive.org/web/20060525195404/http://www.idi.ntnu.no/emner/dif8916/denning.pdf | journal=Encyclopedia of Computer Science|format=PDF}}</ref> کمپيوټر پوهنه ډير څيرمه ډګرونه لرې .لكه:[[سولګر كښنيزې]]،[[د شميرني پر ځانګړي پايلو د تاكيد]]،او څه هم نور اندونه .لكه:[[جړيزه شميريزه نظريه]] او [[د ځانګړتياوو زده كړه له محاسباتي ستونزو څخه]]

== مخينه او پېښلیک ==
د کمپيوټر پوهنې لومړنۍ موندنې د نن ورځې د شمروزمې (Digital ) کمپيوټرونو د پنځوونې بنسټ ګڼل کېږي .  د (چوکاټي شمرني) ابکوس په مټ د دقيقو شمېرلو شمېرلوستونه د حلولو په موخه د انټيک پير له وختونو څخه ګڼل کېږي .  ويلهېلم شيکارډ په لومړي ځل د ميخانيکي شمېرني لومړنی ډوليزه بڼه په کال ۱۶۲۳م زېږيز کې وپنځووله ، خو وې نشو کولی چې بشپړ ېې ورغوي . بلېز پاسکال په لومړي ځل همدا ميخانيکي شمېرنی د کار لپاره په کال ۱۶۴۲م زېږيز کې چمتو کړ چې ورته ېې نوم پاسکالين ورکړ.  چارلز بېبېج يو بېل ډول انجن وپنځاوه ، او بيا ېې د عمومي اړتيا له کبله شنننيز انجن (Analytical Engine) د ويکټورين پير په مهال رامنځته کړ ، چې له مخې ېې لولېس د هغه ماشين لارښودلیک (Manual) وليکه . د همدې لارښود لیک د ليکنې په وجه هغې ته د نړۍ تر ټولو لومړنۍ پروګرامره يا خپرونه لیکونکې وايي . د ۱۹۰۰ م زېږيز شاوخوا د پنچکارډ‌ ماشين په نوم يو ماشين نوی راووت .  د ۱۹۴۰م زېږيز شاوخوا د پخوانيو ماشينونوپه پرتله په نوې بڼه د شمېرماشين يا شمېرنی په تکړه کاروونکې بڼه راووت ، د کمپيوټر اصطلاح د ماشين لپاره راوتلې نه دا چې د جوړوونکي نوم په هغه پنځوونه ايښوول شوی وي . 
وروسته له هاغه چې د همدغو شمېرنيو (کمپيوټري ماشينونو) څخه دا څرګنده شوه چې د لا پرمختګ په بهير کې نور هم غټ کارونه پرته له شمېرو پرې اسانه کيدی شي نو په کال ۱۹۵۰ م زېږيز کې د کمپيوټر ساينس په نوم د زده کړې اکاډميک ډګر جوړ شو . د نړۍ تر ټولو لومړنۍ د کمپيوټر ساينس پوهنې ډيپلوم ورکوونې بنسټ په ۱۹۵۳م زېږيز کې  له کېمبرج پوهنتون څخه د کېمبرج ډيپلومه ان کمپيوټر ساينس په نوم راوواته .  په امريکا کې په لومړي ځل د کمپيوټر ساينس بری لیک د پيورډيو پوهنتون څخه په کال ۱۹۶۲م زېږيز کې دود شو . په لومړنيو مهالونو کې ډېرو خلکو داسې نه ګڼل چې کمپيوټر دې د زده کړې په ځانګړي ډګر واوړي او يوه زده کړيزه څانګه دې شي ، خو وروسته وروسته د پنځوسمو زېږدي کلونو په پای کې دا په زبات ورسېده چې د کمپيوټر اړونده زده کړې ځانته مسلک او ډګر لري . د هماغه کلونو په لومړنيو مخکښو کمپيوټر اړونده پېژندل شوو نومونو کې د IBM نښه ټولو ته د کمپيوټر ساينس په ډګر کې د پاڅونونو راوستنې څرک ورکوي . IBM  ( International Business Machines ) لنډون دی . په لومړي سر کې ېې د IBM 704  وپنځاوه ، او بيا وروسته ېې  IBM 709  کمپيوټر راووېست ، چې بيا په پراخه توګه په آزمويښتي ، او څېړنيزو مراکزو کې ترې کار اخيستل کېده .  تر اوسه له IBM  کمپيوټرونو څخه کار اخيستل يو لوی باج ګڼل کږي ، ځکه په هغو کمپيوټرونو کې که څوک يو توری په نا وړه توګه بل ځای وکاروي نو ټول کمپيوټر بندېږي او خپرونه  ټکر سره مخامخېږي ، نو ځکه باید چې ټول کمپيوتر له سره بيا ولګول شي چې لويه ستونزه رامنځته کوي . د ۱۹۵۰م زېږيزو کلونو شاوخوا د کمپيوټر ساينس ډګر د ودې پر مخ روان  و ، او دا پورته ياده شوې ستونزه يوه عادي عامه ستونزه ګڼل کېده . وختونو وښوده چې د کمپيوټر کاروونه اوپه کارونو کې ېې اغېزمنتيا يو د کمپيوټر ساينس او ټکنالوژي اړين اړخ جوړوي . د نن ورځې نوي پيرد کمپيوټر له اړخه ډېر اړين بدلونونه حس کړي چې له مخې ې ماهره انفرادي وګړو څخه ېې کاروونه په پراخه کچه د عام وګړو لاس ته ورغلې . په لومړنيو پيرونو کې د کمپيوټر لاسته راوړه ګران و او د کمپيوټر بيې لوړې وې ، خو وروسته وروسته د کمپيوټر په خرڅلاو کې بدلون راغی او هر ځای په ارزانه بييه اخيستلی شو نو ځکه ېې د کاروونې لمن له مخکښو کمپيوټر کارپوهانو څخه نورو عامو خلکو ته وغځېده ، خو بیا هم د نن ورځې د کمپيوټر په برخه کې د نويو پنځونو له کبله دې ته اړتيا شته چې کارپوهانو ته مخه شي .


	[[دوتنه:Enigma.jpg|بټنوک|The German military used the Enigma machine (shown here) during World War II for communication they thought to be secret. The large-scale decryption of Enigma traffic at Bletchley Park was an important factor that contributed to Allied victory in WWII.[11]]]

== سترې لاسته راوړنې ==
برسېره پر دې چې د کمپيوټر پېښلیک لنډ دی او اکاډميکه څانګه ېې لوی ډګر دی ، کمپيوټر ساينس په ساينس او ټولنه کې ډېره بنسټيزه ونډه لري او اخيستې چې پدې ډول يادېږي : 
*د شمېر وزم تخنيک پاڅون (digital revolution ) ، چې د نن مهال مالوماتي پیر او انټرنټ ونډه يادېږي .
*د شمېرنې رسمي پېژندګلوي يا تشريح او په شمېرلو کې اسانتيا ، او ددې زبات چې په  شمېر کې داسې شمېرنې لرو چې پرته له کمپيوټر څخه ېې حل اسانه نه برېښي نه هم ژر موندونکي ستونزې دي . 
*د پوستکاليو د ژبې آندود يا نظريه ، يو اوزار چې له مخې ېې په جوته توګه د راز رازو مالوماتو د تګلارې بېل پوړونه ورتلونکې لنډې لارې چارې يادېږي .
* 
* ساينسي شمېرنې د غټو ستونزو عملي حلونه رامنځته کړل ، همدا رنګه ېې د پوستکاليو په ترتيب کې تجربې رامنځته کړې . دغه کړنو د ماغزو د ودې لپاره ډېر پرمخ تللي سبقونه وپنځول ، د انسان د بدن د غړو همډوله نخشې د جينوم په نوم ترتيب کې د همدغو انساني جينومو پروژو کې وښکارېدې . 

* الګورتمي سوداګرۍ په لويه کچه د مصنوي ذهانت ، ماشيني زده کړې اونورو شمارنيو او ګڼياليزو تخنيکونو په مرسته د سوداګريز بازار اغېزمنتيا  او ثابته شتمني ډېره کړېده . 
* د کمپيوټري فردي ويډيويي چوکاټونو په مرسته د ويډيو په ګډون مصنوي انځور جوړېدنه .
*

== د سولګر پوهني ډګړونه ==
=== انديزه سولګرپوهنه ===
:{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15"
|  <math> P \rightarrow Q \,</math>
|| [[دوتنه:DFAexample.svg|96px]]
|| [[دوتنه:Elliptic curve simple.png|96px]]
|| [[دوتنه:6n-graf.svg|96px]]
|| <math>\Gamma\vdash x: Int</math>
|| [[دوتنه:Commutative diagram for morphism.svg|96px]]
|| [[دوتنه:SimplexRangeSearching.png|96px]]
|| [[دوتنه:Blochsphere.svg|96px]]
|-
|  [[شمیرپوهنیزه سولپوهنه]]
|| [[اتوماتا آندپوهنه]]
|| [[شمیر آندپوهنه]]
|| [[ګراف آندپوهنه]]
|| [[ډول آندپوهنه]]
|| [[ټولی آندپوهنه]]
|| [[محاسباتي هندسه]]
|| [[سولګر کوانتومي|سولګر کوانتومي آندپوهنه]]
|}

==== د شميرنې آندپوهنه ====

:{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15"
| [[دوتنه:Wang tiles.png|96px]]
|| '''P = NP''' ?
|-
|  [[Computability theory (computer science)|شميرنيزي اندوني]]
|| [[شميرنيزي جړې اندوې]]
|}

=== د الګوريتومونو او اومتوكو جوړښت ===
:{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15"
|  <math>O(n^2)</math>
|| [[دوتنه:Sorting quicksort anim.gif|96px]]
|| [[دوتنه:Singly linked list.png|96px]]
|-
|  [[د الګوريتم شننه]]
|| [[الګوريتمونه]]
|| [[د اومتوك جوړښت]]
|}

=== خپرنيز ليلپوهنه او ژپې ===
:{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15"
|  [[دوتنه:Ideal compiler.png|96px]]
|| [[دوتنه:Python add5 syntax.svg|96px]]
|-
|  [[ژباړني]]
|| [[خپرونيزې ژبې]]
|}

=== د سولګر توكي او جوړونۍ ===
:{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15"
|  [[دوتنه:NOR ANSI.svg|96px]]
|  [[دوتنه:Fivestagespipeline.png|96px]]
|  [[دوتنه:SIMD.svg|96px]]
|-
|  [[ګڼيال سوليز]]
|  [[Microarchitecture]]
|  [[ګڼبهيريز]]
|}

=== شميريزه او پيلاميزه شميرنه ===
:{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15"
|  [[دوتنه:1u04-argonaute.png|96px]]
|| [[دوتنه:User-FastFission-brain.gif|96px]]
|| [[دوتنه:Naphthalene-3D-balls.png|96px]]
|| [[دوتنه:Neuron-no labels.png|96px]]
|| [[دوتنه:X-43A (Hyper - X) Mach 7 computational fluid dynamic (CFD).jpg|96px]]
|| [[دوتنه:Wind-particle.png|96px]]
|| <math>y = \sin(x) + c</math>
|-
|  [[بیو انفورماتیک]]
|| [[Cognitive Science]]
|| [[شميريزه كيميا]]
|| [[شمیریزه اعصابپوهنه]]
|| [[شميرزه پږنپوهنه]]
|| [[شميريز الګورنيتم]]
|| [[شميرپوهنيز پيلاميال]]
|}

=== كاريالونه ===
The following disciplines are often studied from a more theoretical, computer science viewpoint, as well as from a more practical, engineering perspective.

:{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15"
|  [[دوتنه:Operating system placement.svg|96px]]
|| [[دوتنه:NETWORK-Library-LAN.png|96px]]
|| [[دوتنه:5-cell.gif|96px]]
|| [[دوتنه:Corner.png|96px]]
|| [[دوتنه:Emp Tables (Database).PNG|96px]]
|-
|  [[چليز غونډال]]
|| [[Computer networking|سولګر جالونه]]
|| [[سولګر كښنيز]]
|| [[سولګر ليد]]
|| [[توكبنسټونه]]
|-
|  [[دوتنه:Padlock.svg|96px]]
|| [[دوتنه:ArtificialFictionBrain.png|96px]]
|| [[دوتنه:Roomba original.jpg|96px]]
|| [[دوتنه:Wacom Pen-tablet.jpg|96px]]
||<!-- Image with inadequate rationale removed:  [[Image:IPhone EDGE and 3G.png|96px]] -->
|-
|  [[سولګر خونديتوب]]
|| [[مصنوعي زیرکتیا]]
|| [[رباټیک]]
|| [[انسان-سولګر غبرګون ]]
|| [[هرځای شته شمیرنه]]
|}

== دا هم وګورئ ==
* [[سولګر]]
* [[كمپېوټر پوهنه څه ده؟]]
* [[پاور ټايز یانې څه؟]]
* [[دويال غونډالونه]]
* [[چليز غونډالونه]] 
* [[ګڼياله وېډيويي كامره]]
* [[ډېټا بېس څه شى دى]]
== اخځونه ==
{{reflist|2}}

== باندنۍ تړني ==


* [http://www.lecturefox.com/computerscience/ په سولګر پوهنه كي د خپلواكو پوهنتونو لارښود] 
* [http://videolectures.net/Top/Computer_Science/ د سولګر پوهني د لوستونو ټولګه]
* [http://liinwww.ira.uka.de// په سولګر پوهنه د كتابپيژندلو ټولګې]
* [http://csdir.org/ CS لارښوني او سرچيني]
* [http://se.ethz.ch/~meyer/انځورغالى/ د سولګر پوهني انځورونه] 


{{DEFAULTSORT:سولګر پوهنه}}

[[وېشنيزه:سولګر پوهنه]]

[[af:Rekenaarwetenskap]]
[[als:Informatik]]
[[am:የኮምፒውተር፡ጥናት]]
[[an:Informatica]]
[[ar:علم الحاسوب]]
[[as:কম্পিউটাৰ বিজ্ঞানls:Informatik]]
[[an:Informatica]]
[[ast:Informática]]
[[az:İnformatika]]
[[bat-smg:Infuormatėka]]
[[be:Інфарматыка]]
[[be-x-old:Інфарматыка]]
[[bg:Информатика]]
[[bn:কম্পিউটার বিজ্ঞান]]
[[br:Urzhiataerezh]]⏎
[[bs:Informatika]]
[[ca:Informàtica]]
[[cs:Informatika]]
[[csb:Infòrmatika]]
[[da:Datalogi]]⏎
[[de:Informatik]]
[[el:Επιστήμη υπολογιστών]]
[[eml:Informàtica]]
[[en:Computer science]]
[[eo:Komputado]]
[[es:Ciencias de la computaciónml:Informàtica]]
[[et:Informaatika]]
[[eu:Informatika]]
[[ext:Enhormática]]
[[fa:علوم رایانه]]
[[fi:Tietojenkäsittelytiede]]⏎
[[fiu-vro:Informaatiga]]
[[fo:Teldufrøði]]⏎
[[fr:Informatique]]
[[frr:Informaatik]]
[[fur:Informatiche]]
[[fy:Ynformatika]]
[[ga:Ríomheolaíocht]]
[[gl:Informática]]
[[gv:Sheanse co-earrooagh]]
[[he:מדעי המחשב]]
[[hi:संगणक विज्ञान]]
[[hr:Računarstvol:Informática]]
[[ht:Enfòmatik]]
[[hu:Számítástechnika]]
[[hy:Ինֆորմատիկա]]
[[ia:Informatica]]
[[id:Ilmu komputer]]⏎
[[ie:Informatica]]
[[io:Informatiko]]
[[is:Tölvunarfræði]]
[[it:Informatica]]
[[iu:ᑐᓴᐅᒪᖃᑦᑕᐅᑎᔾᔪᑎᓂᒃ ᐊᐅᓚᑦᑎᔩᑦ/tusaumaqattautijjutinik aulattijiit]]
[[ja:計算機科学]]
[[jbo:samske]]
[[ka:საინფორმაციო მეცნიერება]]
[[kab:Tasenselkimt]]
[[kk:Информатика]]
[[kl:Qarasaasialerinermik ilisimatusarneq]]
[[kn:ಗಣಕ ವಿಜ್ಞಾನ]]
[[ko:컴퓨터 과학t:Informatica]]
[[ka:საინფორმაციო მეცნიერება]]
[[kk:Информатика]]
[[la:Informatica]]
[[lad:Informatika]]
[[lb:Informatik]]
[[li:Informatica]]
[[lt:Informatika]]
[[ltg:Datorzineiba]]
[[lv:Datorzinātne]]⏎
[[mg:Informatika]]
[[mhr:Информатике]]
[[mk:Информатика]]
[[ml:കമ്പ്യൂട്ടർ ശാസ്ത്രം]]
[[mn:Компьютерийн шинжлэх ухаан]]
[[ms:Sains komputer]]
[[nds-nl:Infermatika]]
[[ne:कम्प्युटर विज्ञान]]
[[new:कम्प्युटर विज्ञान]]
[[nl:Informaticnds-nl:Infermatika]]
[[nn:Informatikk]]
[[no:Informatikk]]
[[nov:Informatike]]
[[oc:Informatica]]
[[pcd:Informatike]]
[[pl:Informatyka]]
[[pms:Anformàtica]]
[[pt:Ciência da computação]]⏎
[[ro:Informatică]]
[[ru:Информатика]]
[[rue:Інформатіка]]
[[scn:Nfurmàtica]]
[[sh:Informatika]]
[[si:පරිගණක විද්‍යාව]]
[[simple:Computer science]]
[[sk:Veda o počítačoch]]
[[sl:Računalništvo]]
[[sq:Informatika]]
[[sr:Информатика]]
[[sv:Datavetenskap]]
[[ta:கணினியியல்]]
[[tg:Информатика]]
[[th:วิทยาการคอมพิวเตอร์q:Informatika]]
[[sr:Информатика]]
[[tg:Информатика]]
[[tk:Informatika]]
[[tl:Agham pangkompyuter]]
[[tr:Bilişim bilimi]]
[[tt:Информатика]]
[[ug:بیلگیسايار مۈھەندیسلیغی]]⏎
[[uk:Інформатика]]
[[ur:شمارندیات]]⏎
[[uz:Informatika]]
[[vec:Computer Science]]
[[vi:Khoa học máy tính]]
[[wa:Infôrmatike]]
[[war:Siyensya han komputasyon]]
[[wo:Xam-xamu nosukaay]]
[[wuu:计算机科学]]
[[yo:Ìfitónilétí]]
[[zea:Informaotica]]
[[zh:计算机科学]]
[[zh-min-nan:Tiān-náu kho-ha̍k]]
[[zh-yue:電算wa:Infôrmatike]]
[[yo:Ìfitónilétí]]
[[zea:Informaotica]]