Difference between revisions 214616 and 215394 on sawiki

{{निर्वाचित लेख}}
<!-- <br />
<br /> -->
{{Infobox Hindu leader
|name=जगद्गुरुरामभद्राचार्यः
|image=Jagadguru Rambhadracharya.jpg
|image_size=150px 
|caption=अक्तूबर २५, २००९ दिनाङ्के प्रवचनरतः जगद्गुरुरामभद्राचार्यः
|alt=  
<!-- |birth_date={{birth date|1950|1|14|df=y}} -->
|birth_date=मकरसंक्रान्तिः १४ जनवरी १९५०
|birth_place=जौनपुरम्, उत्तरप्रदेशः, भारतवर्षम्
|birth_name=गिरिधरमिश्रः
|death_date= 
|death_place= 
|guru=ईश्वरदासमहाराजाः
|philosophy=विशिष्टाद्वैतवेदान्तः
|honors=धर्मचक्रवर्ती, महामहोपाध्यायः, श्रीचित्रकूटतुलसीपीठाधीश्वरः, जगद्गुरुरामानन्दाचार्यः, महाकविः, प्रस्थानत्रयीभाष्यकारः, इत्यादि
|quote=मानवतैव मम मन्दिरः<br /> अहमेतस्याः एकपूजकः॥ <br /> विकलाङ्गाः मम महेश्वराः <br /> अहं त्वेतेषां कृपाभिक्षुकः ॥<ref>{{cite web | date=2003 | url=http://jagadgururambhadracharya.org/videos/jrhu?id=2 | language=हिन्दी | title=जगद्गुरु रामभद्राचार्य विकलांग विश्वविद्यालय | publisher=श्री तुलसी पीठ सेवा न्यास | accessdate=जून २१, २०११}}</ref>
|Literary works = प्रस्थानत्रय्यां राघवकृपाभाष्यम्, श्रीभार्गवराघवीयम्, भृङ्गदूतम्, गीतरामायणम्, श्रीसीतारामसुप्रभातम्, श्रीसीतारामकेलिकौमुदी, अष्टावक्र, इत्यादयः
|footnotes= 
}}

'''जगद्गुरुरामभद्राचार्यः''' (१९५०–), पूर्वाश्रमे '''गिरिधरमिश्राख्यः''', आर्यवर्ते उत्तरप्रदेशराज्यस्थचित्रकूटे निवसन्नेकः प्रख्यातविद्ववान् शिक्षाविद् रचनाकारः प्रवचनकारः दार्शनिकः सनातनधर्मगुरुश्चास्ति।<ref name="speakerloksabha">{{cite web | last=लोक सभा | first=अध्यक्ष कार्यालय | title = Speeches | language=आङ्ग्लभाषा | url = http://speakerloksabha.nic.in/Speech/SpeechDetails.asp?SpeechId=195 | accessdate = मार्च ८, २०११ | quote=Swami Rambhadracharya, ..., is a celebrated Sanskrit scholar and educationist of great merit and achievement. ... His academic accomplishments are many and several prestigious Universities have conferred their honorary degrees on him. A polyglot, he has composed poems in many Indian languages. He has also authored about 75 books on diverse themes having a bearing on our culture, heritage, traditions and philosophy which have received appreciation. A builder of several institutions, he started the Vikalanga Vishwavidyalaya at Chitrakoot, of which he is the lifelong Chancellor.)}}</ref> सः रामानन्दसम्प्रदायस्य वर्तमानजगद्गुरुरामानन्दाचार्यचतुष्टये एकोऽस्ति, अस्मिन् पदे १९८८तमे ईसवीयाब्दे प्रतिष्ठापितवांश्च।<ref name="kbs-bio">{{cite journal | first=आर | last=चन्द्रा | title=जीवन यात्रा | volume=८ | issue=११ | journal=क्रान्ति भारत समाचार | location=लखनऊ, उत्तर प्रदेश, भारत | date=सितम्बर २००८ | pages=२२-२३ | language=हिन्दी}}</ref><ref name="agarwal-bio">अग्रवाल २०१०, पृष्ठ ११०८-१११०।</ref><ref name="dinkarjagadguru">दिनकर २००८, पृष्ठ ३२।</ref> सः उत्तरप्रदेशराज्ये चित्रकूटस्थस्य [[तुलसीदास|तुलसीदासनामस्थापितस्य]] श्रीतुलसीपीठ इत्यस्य धार्मिकसामाजिकसेवासंस्थानस्य संस्थापकोऽध्यक्षश्च।<ref>नागर २००२, पृष्ठ ९१।</ref> अपि च, सः चित्रकूटस्थितस्य जगद्गुरुरामभद्राचार्यविकलाङ्गविश्वविद्यालयस्य संस्थापक आजीवनकुलाधिपतिश्च।<ref>{{cite web | title = The Chancellor | language=आङ्ग्लभाषा | url = http://www.jrhu.com/index_files/Page350.htm | accessdate = जुलाई २१, २०१० | publisher=जगद्गुरु रामभद्राचार्य विकलांग विश्वविद्यालय}}</ref><ref>{{cite journal | language=आङ्ग्लभाषा | title = Analysis and Design of Algorithm | last=द्विवेदी | first=ज्ञानेन्द्र कुमार | publisher=लक्ष्मी प्रकाशन | date=दिसम्बर १, २००८ | location=नई दिल्ली, भारत | id=ISBN 978-81-318-0116-1 | pages=पृष्ठ x}}</ref> एषो विश्वविद्यालयः चतुर्विधविकलाङ्गविद्यार्थिभ्य एव स्नातकस्नातकोत्तराश्च पाठ्यक्रमोपाधीः प्रददाति। जगद्गुरुरामभद्राचार्यः मासद्वयाल्पायावेव नेत्रज्योतिरहितोऽभवत् – ततः प्रभृति प्रज्ञाचक्षुरेषः।<ref name="kbs-bio"/><ref name="agarwal-bio"/><ref name="kkbvp">{{cite web | publisher=के के बिड़ला प्रतिष्ठान | language=हिन्दी | title = वाचस्पति पुरस्कार २००७ | url = http://www.kkbirlafoundation.com/downloads/pdf/vach-2007.pdf | accessdate = मार्च ८, २०११}}</ref><ref name="outlook">{{cite web | first=सुतपा | last=मुखर्जी | title=A Blind Sage's Vision: A Varsity For The Disabled At Chitrakoot  | publisher=आउटलुक | place=नयी दिल्ली, भारत | date=मई १०, १९९९ | volume= | issue= | pages= | url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?207437 | language=आङ्ग्लभाषा | accessdate=जून २१, २०११}}</ref> अध्ययनाय रचनायै वा तेन ब्रेललिपिः कदापि न प्रयुक्ता। [[:w:Polyglot|बहुभाषाविदस्ति]] द्वाविंशतिभाषासम्भाषणशौण्डः रामभद्राचार्यः।<ref name="kkbvp"/><ref>दिनकर २००८, पृष्ठ ३९।</ref><ref>{{cite web | title = श्री जगद्गुरु रामभद्राचार्य | publisher=औपचारिक वेबसाइट | url = http://jagadgururambhadracharya.org | accessdate = May 10, 2011 | language=आङ्ग्लभाषा | quote=आश्चर्यजनक तथ्य: अंग्रेज़ी, फ्रांसीसी और अनेक भारतीय भाषाओं सहित २२ भाषाओं का ज्ञान}}</ref> सः [[संस्कृत]][[हिन्दी|हिन्द्य]][[:hi:अवधी|वधी]][[मैथिली|मैथिल्या]]दिभाषासु आशुकविः रचनाकारश्च। तेन अशीत्यधिकाः ग्रन्थाः प्रणीताः, येषु चत्वारि महाकाव्यानि (संस्कृते द्वे हिन्द्यां द्वे च), रामचरितमानसे हिन्दीटीका, [[अष्टाध्यायी|अष्टाध्याय्यां]] काव्यात्मकसंस्कृतटीका, प्रस्थानत्रयीसंस्कृतभाष्यानि च सम्मिलितानि।<ref name="dinkarbiblio">दिनकर २००८, पृष्ठ ४०–४३।</ref> सः तुलसीदाससाहित्यक्षेत्रे भारतस्य सर्वश्रेष्ठविशेषज्ञेषु गण्यते,<ref name="outlook"/><ref>प्रसाद १९९९, पृष्ठ xiv: "Acharya Giridhar Mishra is responsible for many of my interpretations of the epic. The meticulousness of his profound scholarship and his extraordinary dedication to all aspects of Rama's story have led to his recognition as  one of the greatest authorities on Tulasidasa in India today ... that the Acharya's knowledge of the Ramacharitamanasa is vast and breathtaking and that he is one of those rare scholars who know the text of the epic virtually by heart."</ref><ref>{{cite journal | language=आङ्ग्लभाषा | title = The Ramayana: Global View | first=लल्लन प्रसाद, ed. | last=व्यास | publisher=हर आनन्द प्रकाशन प्राइवेट लिमिटेड | year=१९९६ | location=दिल्ली, भारत | id=ISBN 978-81-241-0244-2 | quote=... Acharya Giridhar Mishra, a blind Tulasi scholar of uncanny critical insight, ... | pages=पृष्ठ ६२}}</ref> रामचरितमानसस्य एकायाः [[:w:Textual criticism|प्रामाणिकप्रत्याः]] सम्पादकश्च, एषा प्रतिः तुलसीपीठेन प्रकाशिता।<ref>रामभद्राचार्य (ed) २००६।</ref> स्वामिरामभद्राचार्यः रामायणभागवतयोः सुप्रसिद्धकथाकारः वर्तते – भारतस्य भिन्नभिन्ननगरेषु विदेशेषु च तस्य कथाकार्यक्रमाः नियमितरूपेणायुज्यन्ते संस्कारटीवीसनातनटीवीत्यादिचैनलेषु प्रसार्यन्ते च।<ref>{{cite web | language=हिन्दी | last=एन बी टी न्यूज़ | first=गाज़ियाबाद | publisher=नवभारत टाईम्स | title = मन से भक्ति करो मिलेंगे राम : रामभद्राचार्य | url = http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/7329118.cms | date = जनवरी २१, २०११ | accessdate=जून २४, २०११}}</ref><ref>{{cite web | last=संवाददाता | first=ऊना | publisher=दैनिक ट्रिब्यून | title = केवल गुरु भवसागर के पार पहुंचा सकता है : बाबा बाल जी महाराज | language=हिन्दी | url = http://dainiktribuneonline.com/2011/02/%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%B2-%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81-%E0%A4%AD%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A4%B9/ | date = फ़रवरी १३, २०११| accessdate=जून २४, २०११}}</ref><ref>{{cite web | last=संवाददाता | first=सीतामढ़ी | publisher=जागरण याहू | language=हिन्दी | title = ज्ञान चक्षु से रामकथा का बखान करने पहुंचे रामभद्राचार्य | url = http://in.jagran.yahoo.com/news/local/bihar/4_4_7679575.html | date = मई ५, २०११| accessdate=जून २४, २०११}}</ref><ref>{{cite web | last=संवाददाता | first=ऋषिकेश | publisher=जागरण याहू | language=हिन्दी | title = दु:ख और विपत्ति में धैर्य न खोएं | url = http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttranchal/4_5_7835924_1.html | date = जून ७, २०११| accessdate=जून २४, २०११ | quote=प्रख्यात राम कथावाचक स्वामी रामभद्राचार्य महाराज ने कहा कि ...}}</ref><ref>{{cite web | publisher=Anjoria | title = सिंगापुर में भोजपुरी के अलख जगावत कार्यक्रम | url = http://anjoria.com/?p=4041 | date = जून २६, २०११ | accessdate=जून ३०, २०११ | quote=श्री लक्ष्मी नारायण मन्दिर में सुप्रसिद्ध मानस मर्मज्ञ जगतगुरु रामभद्राचार्य जी राकेश के मानपत्र देके सम्मानित कइले। | language=भोजपुरी}}</ref><ref>{{cite web | title = रामभद्राचार्य जी | url = http://www.sanatantv.com/rambhadracharya.php | publisher=सनातन टीवी | accessdate = मई १०, २०११ | language=आङ्ग्लभाषा}}</ref>

== जनिः बाल्यकालश्च ==

जगद्गुरुरामभद्राचार्यस्य जनिर्भारतवर्षे उत्तरप्रदेशराज्ये जौनपुरजनपदान्तर्वर्तिनि शाण्डिखुर्दनामके ग्रामे एकस्मिन् वसिष्ठगोत्रिये सरयूपारीणब्राह्मणकुले पञ्चाशदुत्तरैकोनविंशतिशते ईसवीयाब्दे मकरसङ्क्रान्तौ (१४ जनवरी १९५० दिनाङ्के) तदनुसारे माघमासे कृष्णपक्षे एकादश्यां तिथौ रात्र्यां १०:३४ वादने श्रीराजदेवमिश्रस्य चतुर्थापत्यरूपेण श्रीमतीशचीदेव्याः कुक्षितः समभवत्। तस्य पितामहस्य मिश्रसूर्यबलीमहोदयस्य एका पितृव्यात्मजा मीराबाय्याः भक्तासीत्तस्मात् सा नवजातस्य बालकस्य नामकरणं गिरिधर इति कृतवती।<ref name="kkbvp"/><ref name="dinkarearlylife">दिनकर २००८, पृष्ठ २२–२४।</ref>

=== दृष्टिबाधनम् ===

दैवदुर्विपाकाद्गिरिधरस्य नेत्रदृष्टिः मासद्वयावधौ गता। मार्च २४, १९५० दिनाङ्के बालकस्य नेत्रयोः रोहुआरोगोऽपस्थितोऽभवत्। ग्राम्यक्षेत्रेषु तदाधुनिकचिकित्सानुपलब्धासीत्। शिशुरेकायाः वृद्धायाः चिकित्सिकायारन्तिके नीतः या रोहुआनिदानाय ख्याता। चिकित्सिका गिरिधरस्य नेत्रयोरेकमुष्णद्रव्यं निक्षिप्त्वती, परन्तु रक्तस्रावेण गिरिधरस्य उभयोर्नेत्रयोर्दृष्टिः नष्टा।<ref name="aicb-bio">{{cite web | language=आङ्ग्लभाषा | last=अनेजा | first=मुक्ता; आईवे टीम | year=२००५ | title = Abilities Redefined - Forty Life Stories Of Courage And Accomplishment | publisher=अखिलभारतीयनेत्रहीनपरिसङ्घः | chapter=Shri Ram Bhadracharyaji - A Religious Head With A Vision | url=http://www.aicb.in/images/success_story.pdf | accessdate = अप्रैल २५, २०११ | pages=६६-६८}}</ref> ईक्षणचिकित्सायै बालकं तस्य परिवारः सीतापुरे, लखनऊनगर्यां मुम्बईनगरे च विभिन्नायुर्वेदहोमियोपैथीपाश्चात्यचिकित्साविशेषज्ञानामन्तिके नीतवान्, परन्तु गिरिधरस्य नेत्रयोरुपचारं कारयितुं नाशक्नोत्।<ref name="dinkarearlylife"/> गिरिधरमिश्रः ततः प्रभृति प्रज्ञाचक्षुः। न तु सः पठितुं शक्नोति नैव च लेखितुं, न च ब्रेललिपिं युञ्जते - एकश्रुतः सः केवलं श्रुत्वा शास्त्राणि साधयत्युक्त्वा च लिपिकारेभ्यः स्वरचनाः लेखयति।<ref name="aicb-bio"/>

=== प्रथमकाव्यरचना ===

गिरिधरस्य जनकः मुम्बईनगरे कार्यरत आसीदतः तस्य प्रारम्भिका शिक्षा गृहे एव पितामहसन्निधौ सम्पन्ना। प्रत्यपराह्णं पितामहः तस्मै रामायणमहाभारतविश्रामसागरसुखसागरप्रेमसागरब्रजविलासादीनां काव्यानां पदानि श्रावितवान्। गिरिधरेण त्रयवर्षाल्पावस्थायामवधीभाषायां सर्वप्रथमकवितामराचि पितामहायाश्रावि च। पदेऽस्मिन् कृष्णमाता यशोदैकां गोपिकां तया श्रीकृष्णेन सह कृताय कलहाय तर्जयति।<ref name="dinkarearlylife"/>

<blockquote>
<center>
{{Cquote|''मेरे गिरिधारी जी से काहे लरी ॥'' <br />
''तुम तरुणी मेरो गिरिधर बालक काहे भुजा पकरी ॥'' <br />
''सुसुकि सुसुकि मेरो गिरिधर रोवत तू मुसुकात खरी ॥'' <br />
''तू अहिरिन अतिसय झगराऊ बरबस आय खरी ॥'' <br />
''गिरिधर कर गहि कहत जसोदा आँचर ओट करी ॥'' <br />}}
</center>
</blockquote>
अस्य संस्कृते रूपान्तरम् –
<blockquote>
<center>
{{Cquote|गिरिधरेण मम कथं कलहवती ॥ <br />
त्वं तरुणी बालो मम गिरिधरः किमर्थं भुजामस्य त्वं धृतवती ॥ <br />
हिक्कासहितो रोदिति गिरिधरः त्वमत्र च स्मितवती स्थितवती ॥ <br />
गोपीकन्या त्वमतिशयिता कलहिनी हठादागतवती ॥ <br />
गिरिधरकरं गृहीत्वा कथयति यशोदा अवगुण्ठनधृतवती ॥ <br />}}
</center>
</center>
</blockquote>

=== गीतामानसयोः ज्ञानम् ===

एकश्रुतप्रतिभासम्पन्नेन गिरिधरेण पञ्चवर्षावस्थायां तस्य पार्श्ववासिनः पण्डितमुरलीधरमिश्रस्य साहाय्येन पञ्चदशदिवसेष्वेव श्लोकसङ्ख्यासहिता सम्पूर्णा [[भगवद्गीता]] कण्ठस्थीकृता। १९५५तमे ईसवीयाब्दे सः [[:hi:जन्माष्टमी|जन्माष्टम्यां]] गीतायाः सम्पूर्णपाठमकरोत्।<ref name="outlook"/><ref name="dinkarearlylife"/><ref name="parauha">{{cite book | last=परौहा | first=तुलसीदास | editor-first=स्वामी | editor-last=रामभद्राचार्य | title=गीतरामायणम् (गीतसीताभिरामं संस्कृतगीतमहाकाव्यम्) | chapter=महाकविजगद्गुरुस्वामिरामभद्राचार्याणां व्यक्तित्वं कृतित्वञ्च | publisher=जगद्गुरु रामभद्राचार्य विकलांग विश्वविद्यालय | date=जनवरी १४, २०११ | pages=५–९}}</ref> 
संयोगवशात् गीताकण्ठस्थीकरणस्य द्विपञ्चाशद्वर्षाण्यनन्तरं नवम्बर ३०, २००७ दिनाङ्के जगद्गुरुरामभद्राचार्यः संस्कृतमूलपाठहिन्दीटीकासहितायाः भगवद्गीतायाः सर्वप्रथमब्रेललिप्यङ्कितसंस्करणममुञ्चत्।<ref>{{cite web | publisher=एस्ट्रो ज्योति | title = Vedic scriptures and stotras for the Blind people in Braille | language=आङ्ग्लभाषा | url = http://www.astrojyoti.info/helpfortheblind.htm | accessdate=जून २५, २०११}}</ref><ref>{{cite web | language=आङ्ग्लभाषा | publisher=एस्ट्रो ज्योति | title = Braille Bhagavad Gita inauguration | url = http://astrojyoti.info/blindgitainaguration.htm | accessdate=जून २५, २०११}}</ref><ref>{{cite web | last=ब्यूरो रिपोर्ट | language=आङ्ग्लभाषा | publisher=ज़ी न्यूज़ | title = Bhagavad Gita in Braille Language | url = http://www.zeenews.com/news411003.html | date = दिसम्बर ३, २००७ | accessdate=जून २५, २०११}}</ref><ref>{{cite web | last=एशियन न्यूज़ इंटरनेशनल | language=हिन्दी | publisher=वेबदुनिया हिन्दी | title = अब ब्रेल लिपि में भगवद्गीता | url = http://hindi.webdunia.com/news/news/regional/0712/06/1071206064_1.htm | date = दिसम्बर ६, २००७ | accessdate = जुलाई २, २०११}}</ref> सप्तवर्षीयवयसि गिरिधरः स्वपितामहस्य साहाय्येन छन्दसङ्ख्यासार्धं गोस्वामितुलसीदासकृतं सम्पूर्णं [[:hi:श्रीरामचरितमानस|श्रीरामचरितमानसं]] षष्टिदिवसेषु कण्ठस्थीकृतवान्। १९५७ ईसवीयाब्दे [[:hi:रामनवमी|रामनवम्यां]] व्रतानुतिष्ठितौ तेन मानसस्य पूर्णपाठः कृतः।<ref name="dinkarearlylife"/><ref name="parauha"/> कालान्तरे गिरिधरेण समस्त[[वेद|वैदिकवाङ्मयः]], संस्कृतव्याकरणग्रन्थानि, [[श्रीमद्भागवतपुराणम्|श्रीमद्भागवतं]], प्रमुखा उपनिषदः, तुलसीदासनिखिलरचना अनेकेतराः संस्कृतभारतीयसाहित्यरचनाश्च कण्ठस्थीकृताः।<ref name="outlook"/><ref name="dinkarearlylife"/>

=== उपनयनं कथावाचनं च ===

पौगण्डगिरिधरमिश्रस्य [[:hi:उपनयन|उपनयन]]संस्कारः जून २४, १९६१ दिनाङ्के निर्जलैकादश्यामभवत्। [[अयोध्या]]निवासिनः पण्डितेश्वरदासमहाराजाः तस्मै [[:hi:गायत्री मन्त्र|गायत्रीमन्त्रस्य]] [[राम|राममन्त्रस्य]] च [[दीक्षा|दीक्षां]] प्राददुः। भगवद्गीतारामचरितमानसयोः स्वल्पायायेवाभ्यासं कृत्वा गिरिधरः नियमितरूपेण स्वग्रामसमीपे [[:hi:अधिक मास|पुरुषोत्तममासे]] [[:w:Katha (storytelling format)|रामकथा]]कार्यक्रमेषु गच्छति स्म। द्विवारं कार्यक्रमे गत्वा तृतीयकार्यक्रमे सः एकां रामचरितमानसकथां प्रस्तुतवान्, यामनेककथावाचकाः स्तुतवन्तः।<ref name="dinkarearlylife"/>

== औपचारिकशिक्षा ==
=== उच्चविद्यालयीयशिक्षा ===
७ जुलाई १९६७ दिनाङ्के जौनपुरस्थितादर्शगौरीशङ्करसंस्कृतमहाविद्यालयाद्गिरिधरमिश्रेणौपचारिकशिक्षा प्रारब्धा। सः तत्र संस्कृतव्याकरणसार्धान् हिन्द्याङ्ग्लभाषागणितभूगोलैतिहासविषयानधीत्वान्।<ref name="dinkaredu">दिनकर २००८, पृष्ठ २५–२७</ref> अत्रापि एकश्रुतेन गिरिधरमिश्रेण कदापि ब्रेललिप्यादिसाधनानि न प्रयुक्तानि। मासत्रये सः [[:hi:वरदराज|वरदराजाचार्य]]विरचितां [[:hi:लघुसिद्धान्तकौमुदी|लघुसिद्धान्तकौमुदीं]] साधितवान्।<ref name="dinkaredu"/> प्रथमायाः प्रारभ्य मध्यमां यावत्सर्वपरीक्षासु चतुर्वर्षपर्यन्तं कक्षायां सः प्रथमस्थानं लब्ध्वोच्चतरशिक्षायै [[:hi:सम्पूर्णानन्द संस्कृत विश्वविद्यालय|सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालय]]मगात्।<ref name="parauha"/> 

=== गीर्वाणभाषायां प्रथमकाव्यरचना ===

आदर्शगौरीशंकरसंस्कृतमहाविद्यालये गिरिधरेण छन्दःप्रभाध्ययनोद्यतेनाचार्यपिङ्गलप्रणीतानि [[:w:Sanskrit_prosody#Gaṇa|अष्टगणान्य]]धीतानि। आगामिदिवसे एव सः संस्कृतभाषायां स्वस्य प्रथमपदं भुजङ्गप्रयातछन्दस्यरचयत्।<ref name="dinkaredu"/>
<blockquote>
<center>
{{Cquote|महाघोरशोकाग्निनातप्यमानं पतन्तं निरासारसंसारसिन्धौ । <br />
अनाथं जडं मोहपाशेन बद्धं प्रभो पाहि मां सेवकक्लेशहर्त्तः ॥ <br />}}
</center>
</blockquote>

[[चित्रम्:JagadguruRamabhadracharya009.jpg|thumb|right|युवावस्थायां गिरिधरमिश्रः|200px]]

=== स्नातकीया स्नातकोत्तरीया च शिक्षा ===
१९७१ ईसवीयाब्दे गिरिधरमिश्रः [[वाराणसी|वाराणस्यां]] सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालये [[व्याकरणम्|संस्कृतव्याकरणे]] शास्त्र्युपाध्याः ([[:w:Bachelor's degree|स्नातकोपाध्याः]]) अध्ययनाय प्रविष्टवान्।<ref name="dinkaredu"/> १९७४ ईसवीयाब्दे सर्वाधिकाङ्कः सविशेषाङ्कः सन् सः शास्त्र्युपाधिपरीक्षां उत्तीर्णवान्। तत्पश्चात् तेन आचार्योपाध्याः ([[:w:Master's degree|परास्नातकोपाध्याः]]) अध्ययनाय तस्मिन्नेव विश्वविद्यालये पञ्जीकरणमकारि। परास्नातकाध्ययनसमये  १९७४ ईसवीयाब्देऽखिलभारतीयसंस्कृतअधिवेशने गिरिधरमिश्रः [[नवदिल्ली|नवदेहलीं]] समायातः। अधिवेशने सः व्याकरणे, [[साङ्ख्यदर्शनम्|साङ्ख्ये]], [[न्यायदर्शनम्|न्याये]], [[वेदान्त|वेदान्ते]]ऽ[[:hi:अन्त्याक्षरी|न्त्याक्षर्यां]] पञ्चस्वर्णपदकानि विजितवान्।<ref name="kbs-bio"/> भारतस्य तत्कालीना प्रधानमन्त्रिणी श्रीमती[[इन्दिरा गान्धी|न्दिरागान्धी]] तस्मै सस्वर्णपदकपञ्चकं उत्तरप्रदेशराज्याय चलवैजयन्तीपुरस्कारं प्रादात्।<ref name="parauha"/> गिरिधरमिश्रस्य योग्यताभ्यः प्रभाविता श्रीमतीगान्धी तं चक्षुचिकित्सायै [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका|संयुक्तराज्यामेरिकां]] प्रेषितुं प्रस्तावितवती, परन्तु गिरिधरमिश्रेणैतं प्रस्तावमस्व्यकारि।<ref name="aicb-bio"/>  १९७६ ईस्वीयाब्दे  गिरिधरः सप्तस्वर्णपदकैः सह कुलाधिपतिस्वर्णपदकं लब्ध्वाचार्यपरीक्षामुत्तीर्णवान्।<ref name="parauha"/> तस्यैका विरलोपलब्धिरियमासीद्यत्केवलव्याकरणे आचार्योपाधिहेतुकृतपञ्जीकरणं  गिरिधरमिश्रं  तस्य चतुर्मुखीज्ञानाय विश्वविद्यालयः तं ३० अप्रैल, १९७६ दिनाङ्के विश्वविद्यालयेऽध्यापितानां  सर्वेषां विषयाणामाचार्यं घोषितवान्।<ref name="aicb-bio"/><ref>{{cite web | date=सितम्बर १३, २००९ | url=http://jagadgururambhadracharya.org/videos/manasdharma?id=15 | title=श्रीराम कथा (मानस धर्म) | location=चित्रकूट, उत्तर प्रदेश, भारत | publisher=जगद्गुरु रामभद्राचार्य विकलांग विश्वविद्यालय |  accessdate=जुलाई १, २०११ | quote=डीवीडी संख्या ८, भाग १, समय ००:५०:२०। | language=हिन्दी}}</ref>

=== विद्यावारिधिवाचस्पत्युपाधी ===

आचार्योपाधिं लब्ध्वानन्तरं  गिरिधरमिश्रः विद्यावारिध्युपाध्याः ([[:w:PhD|पी एच डी]]) शोधकार्याय विश्वविद्यालये पण्डितरामप्रसादत्रिपाठीनिर्देशकत्त्वे पंजीकृतवान्। सः [[:w:University Grants Commission (India)|विश्वविद्यालयानुदानायोगस्य]] शोधकार्याध्येतावृत्तिं च लब्धवान्, परन्त्वागामिवर्षेष्वनेकार्थिकविपत्तयः दृष्टवान्।<ref name="aicb-bio"/> विपरीतपरिस्तिथिषु अक्टूबर १४, १९८१ दिनाङ्के गिरिधरमिश्रेण संस्कृतव्याकरणे सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयतः विद्यावारिध्युपाधिमर्जिता। तस्य शोधकार्यस्य शीर्षक आसीत् '''अध्यात्मरामायणे अपाणिनीयप्रयोगानां विमर्शः''', अस्मिन् शोधकार्ये तेना[[:hi:अध्यात्म रामायण|ध्यात्मरामायणे]] पाणिनीयव्याकरणासम्मतप्रयोगानां विमर्शः कृतः। विद्यावारिध्युपाधिं तस्मै दत्त्वा विश्वविद्यालयानुदानायोगः तं सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य व्याकरणविभागाध्यक्षपदे च नियुक्तवान्। परन्तु स्वजीवनं धर्मसमाजविकलाङ्गसेवायां होतुं कृतसङ्कल्पः गिरिधरमिश्र इमां नियुक्तिमस्व्यकरोत्।<ref name="aicb-bio"/>

१९९७ ईसवीयाब्दे सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयः तस्मै तस्य '''अष्टाध्याय्याः प्रतिसूत्रं शाब्दबोधसमीक्षणम्''' इतिशोधकार्ये वाचस्पत्युपाधिं ([[:w:DLitt|डी लिट् उपाधिं]]) प्रादात्। अस्मिन् शोधकार्ये गिरिधरमिश्रेणा[[अष्टाध्यायी|ष्टाध्याय्याः]] प्रत्येक[[:hi:सूत्र|सूत्रे]] संस्कृतपद्यटीकाराचि।<ref name="dinkaredu"/>

== विरक्तदीक्षा तदनन्तरजीवनं च ==

१९७६ ईसवीयाब्दे गिरिधरमिश्रेण [[:hi:स्वामी करपात्री|करपात्रीमहाराजाय]] रामचरितमानसकथाश्रावि। स्वामीकरपात्री तस्मै वीरव्रतं धृत्वाजीवनं ब्रह्मचर्यं चरितुं कस्मिंश्चिद्  [[वैष्णव]]सम्प्रदाये दीक्षितो भवितुमुपदिष्ट्वान्।<ref name="dinkarlaterlife">दिनकर २००८, पृष्ठ २८–३१।</ref> नवम्बर १९, १९८३ दिनाङ्के गिरिधरमिश्रः [[:hi:कार्तिक|व्रतानि]]पौर्णमास्यां रामानन्दसम्प्रदाये  श्रीश्री१००८श्रीरामचरणदासमहाराजफलाहारीतः विरक्तदीक्षामलभत्। एतदनन्तरं गिरिधरमिश्रः '''रामभद्रदास''' इति नाम्नाख्यातः।<ref name="dinkarlaterlife"/>

=== पयोव्रतानि ===
गोस्वामितुलसीदासविरचितायाः ''दोहावल्याः'' निम्नलिखितपञ्चद्विपादानुसारं  गिरिधरमिश्रः १९७९ ईसवीयाब्दे  चित्रकूटे षण्मासपर्यन्तं  मात्रदुग्धफलाहारी भूत्वा प्रथमषाण्मासिकपयोव्रतमन्वतिष्ठत्।<ref name="dinkarlaterlife"/><ref>{{cite book | title=दोहावली | last=पोद्दार | first=हनुमान प्रसाद | language=हिन्दी | publisher=गीता प्रेस | year=१९९६ | location=गोरखपुर, उत्तर प्रदेश, भारत | pages=१०}}</ref><ref>{{cite web | last=दूबे | first=डॉ हरिप्रसाद | publisher=जागरण याहू | title = पवित्र स्थान: ६ महीने रहें चित्रकूट | url = http://in.jagran.yahoo.com/news/features/general/8_14_5390035.html | date = अप्रैल १३, २०११ | accessdate=जुलाई ३, २०११ | quote=तुलसीदास ने माना है कि यदि कोई व्यक्ति छह मास तक पयस्विनी के किनारे रहता है और केवल फल खाकर राम नाम जपता रहता है, तो उसे सभी तरह की सिद्धियां मिल जाती हैं।}}</ref>
<blockquote>
<center>
{{Cquote|''पय अहार फल खाइ जपु राम नाम षट मास ।'' <br />
''सकल सुमंगल सिद्धि सब करतल तुलसीदास ॥'' <br />}}
</center>
</blockquote>
अस्य संस्कृते रूपान्तरम् –
<blockquote>
<center>
{{Cquote|दुग्धफलानि भुक्त्वा षण्मासान् रामं जपेर्नर । <br />
तुलसीदाससाक्ष्यत्वात्करस्थाः शंसुसिद्धयः ॥ <br />}}
</center>
</blockquote>
१९८३ ईसवीयाब्दे तेन चित्रकूटे [[:w:Chitrakuta#Sphatic_Shila|स्फटिकशिला]]न्तिके द्वितीयं षाण्मासिकपयोव्रतानुष्ठानं कृतम्।<ref name="dinkarlaterlife"/> पयोव्रतानि स्वामिरामभद्राचार्यस्य जीवनस्य नियमितव्रतानि वर्तन्ते। २००२ ईसवीयाब्दे षष्ठषाण्मासिकपयोव्रतानुष्ठितौ तेन श्रीभार्गवराघवीयं नामसंस्कृतमहाकाव्यमकारि। <ref>{{cite book | year=२००२ | date=अक्टूबर ३०, २००२ | title = श्रीभार्गवराघवीयम् (संस्कृतमहाकाव्यम्) | first=स्वामी | last=रामभद्राचार्य | place=चित्रकूट, उत्तर प्रदेश, भारत | publisher=जगद्गुरु रामभद्राचार्य विकलांग विश्वविद्यालय | pages=५११}}</ref><ref>दिनकर २००८, पृष्ठ १२७।</ref> अध्यावधिं सः नियमितरूण षाण्मासिकपयोव्रतान्यनुतिष्ठति, २०१०-२०११ ईस्वीयाब्दयोः सः नवमपयोव्रतमनुष्ठितवान्।<ref>{{cite web | last=संवाददाता | first=चित्रकूट | publisher=जागरण याहू | title = भारतीय शिक्षा सिखाती है संस्कार | url = http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttarpradesh/4_1_7135505.html | date = जनवरी ५, २००७ | accessdate=जुलाई २, २०११ | language=हिन्दी}}</ref><ref>{{cite web | language=हिन्दी | last=संवाददाता | first=चित्रकूट | publisher=जागरण याहू | title = तीर्थ में गूंजते रहे गुरु वंदना के स्वर | url = http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttarpradesh/4_1_6598239.html | date = जुलाई २५, २०१० | accessdate=जुलाई २, २०११}}</ref><ref>{{cite web | last=संवाददाता | first=चित्रकूट | publisher=अमर उजाला | language=हिन्दी | title = जिले में अंतर्राष्ट्रीय स्तर का शोध संस्थान बनेगा | url=http://www.amarujala.com/city/Chitakut/Chitakut-16337-42.html | date = जनवरी ५, २०११ | accessdate=जुलाई २, २०११}}</ref>
[[चित्रम्:JagadguruRamabhadracharya002.jpg|thumb|right| अक्टूबर २५, २००९ दिनाङ्के चित्रकूटस्थिते तुलसीपीठे गोस्वामितुलसीदासप्रतिमामाल्यार्पणं कुर्वन् जगद्गुरुरामभद्राचार्यः]]

=== श्रीतुलसीपीठः ===
१९८७ ईसवीयाब्दे रामभद्रदासः चित्रकूटे  श्रीतुलसीपीठाभिधानमेकं धार्मिकसामाजिकसेवासंस्थानं स्थापितवान्, यत्र रामायणानुसारं  श्रीरामः वनवासावधौ द्वादशवर्शाणि न्यवसत्।<ref name="jagaran">{{cite web | language=हिन्दी | last=संवाददाता | first=चित्रकूट | publisher=जागरण याहू | title = प्रज्ञाचक्षु की आंख बन गई बुआ जी | url = http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttarpradesh/4_1_7135652.html | date = जनवरी ५, २०११| accessdate=जून २४, २०११}}</ref> पीठस्थापनानन्तरं [[:w:Sadhu|साधु]]विद्वज्जनैः रामभद्रदासः '''श्रीचित्रकूटतुलसीपीठाधीश्वरः''' इत्युपाधिनालङ्कृतः। अस्मिन् श्रीतुलसीपीठे सः एकं सीताराममन्दिरं च निर्माणितवान्, यं जनाः काचमन्दिरनाम्ना जानन्ति।<ref name="jagaran"/>

=== जगद्गुरुः ===

[[:en:Jagadguru|जगद्गुरु]] इति सनातनधर्मे प्रयुक्त एक उपाधिर्यः पारम्परिकरूपेण वेदान्तदर्शनस्य तेभ्य आचार्येभ्यर्दीयते ये प्रस्थानत्रय्यां (ब्रह्मसूत्रे भगवद्गीतायां प्रमुखोपनिषत्सु च) संस्कृतभाष्याणि रचयन्ति। मध्यकाले आर्यावर्ते षट् प्रस्थानत्रयीभाष्यकाराः समभवन् – [[शङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यो]] निम्बार्काचार्यो [[रामानुजाचार्य|रामानुजाचार्यो]] [[मध्वाचार्यः|मध्वाचार्यो]] [[गुरु रामानन्द|रामानन्दाचार्यो]] वल्लभाचार्यश्चरमश्च (१४७९तः१५३१यावदीसवीयाब्दाः)। वल्लभाचार्यानन्तरं वर्षाणि पञ्चशतानि यावत्प्रस्थानत्रय्यां भाष्याणि न लिखितान्यासन्।<ref name="subedi">{{cite web | language=हिन्दी | last=संवाददाता | first=चित्रकूट | publisher=जागरण याहू | title = श्री सीता राम विवाह के आनंदित क्षणों मे झूमे भक्त | url = http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttarpradesh/4_1_7168843.html | date = जनवरी १२, २०११| accessdate=जुलाई १२, २०११ | quote=हरिद्वार से आये आचार्य चंद्र दत्त सुवेदी ने कहा कि प्रस्थानत्रयी पर सबसे पहले भाष्य आचार्य शंकर ने लिखा और अब वल्लभाचार्य के छह सौ [sic] साल बाद जगद्गुरु स्वामी राम भद्राचार्य जी ने लिखा।}}</ref> 

जून २४, १९८८ दिनाङ्के वाराणस्याः काशीविद्वत्परिषद्रामभद्रदासं तुलसीपीठस्थजगद्गुरुरामानन्दाचार्यरूपेण चितवती।<ref name="dinkarjagadguru"/> ३ फ़रवरी १९८९ दिनाङ्के [[:hi:प्रयाग|प्रयागनगरे]] [[:hi:कुंभ मेला|महाकुम्भे]] रामानन्दसम्प्रदायस्य त्रयाणामप्यखाडानां सर्वे महन्तैः खालसाभिः सन्तभिः सर्वसम्मत्या काशीविद्वत्परिषदः निर्णयस्य समर्थनमकारि।<ref>अग्रवाल २०१०, पृष्ठ ७८१।</ref> अस्यानन्तरं १ अगस्त १९९५ दिनाङ्के अयोध्यायां दिगम्बराखाडा रामभद्रदासस्य जगद्गुरुरामानन्दाचार्यरूपेण विधिवदभ्यसिञ्चत्।<ref name="kbs-bio"/> ततः प्रभृति रामभद्रदासः '''जगद्गुरुरामानन्दाचार्यस्वामिरामभद्राचार्यः''' इति नाम्ना ख्यातः। अनन्तरं तेन ब्रह्मसूत्तेषु भगवद्गीतायामेकादशोपनिषत्सु (कठकेनमाण्डूक्येशावास्यप्रश्नतैत्तिरीयैतरेयश्वेताश्वतरछान्दोग्यबृहदारण्यकमुण्डकेषु) संस्कृते श्रीराघवकृपाभाष्याणि विरचितानि। भाष्याणां प्रकाशनं १९९८ ईसवीयाब्दे अभवत्।<ref name="dinkarbiblio"/> सः पुरा एव नारदभक्तिसूत्रेषु रामराजस्तोत्रे संस्कृते राघवकृपाभाष्ये रचितवानासीत्। इत्थं स्वामिरामभद्राचार्येण शतपञ्चवर्षेषु प्रथमवारं संस्कृतप्रस्थानत्रयीभाष्यकारः भूत्वा विलुप्ता जगद्गुरुपरम्परा पुनर्जीविता रामानन्दसम्प्रदायाय स्वयंरामानन्दाचार्यविरचितस्य ''आनन्दभाष्य''स्यानन्तरं प्रस्थानत्रय्यां द्वितीयसंस्कृतभाष्यं दत्तं च।<ref name="subedi"/><ref>{{cite book | title = हज़ारी प्रसाद द्विवेदी ग्रन्थावली ४ | last=द्विवेदी | first=मुकुन्द | publisher=राजकमल प्रकाशन | year=२००७ | origyear=प्रथम संस्करण १९८१ | edition=संशोधित, परिवर्धित | location=नई दिल्ली, भारत | id=ISBN 972812671358-5 | pages=पृष्ठ २७३ | language=हिन्दी}}</ref>
<!--
; संयुक्त राष्ट्र को सम्बोधन
अगस्त २८ से ३१, २००० ई के बीच [[न्यूयॉर्क शहर|न्यू यॉर्क]] में [[संयुक्त राष्ट्र]] द्वारा आयोजित सहस्राब्दी विश्व शान्ति शिखर सम्मलेन में भारत के आध्यात्मिक और धार्मिक गुरुओं में जगद्गुरु रामभद्राचार्य सम्मिलित थे। संयुक्त राष्ट्र को उद्बोधित करते हुए अपने में उन्होंने भारत और हिन्दू शब्दों की संस्कृत व्याख्या और ईश्वर के सगुण और निर्गुण स्वरूपों का उल्लेख करते हुए शान्ति पर वक्तव्य दिया। इस वक्तव्य उन्होंने विश्व के सभी विकसित और विकासशील देशों से एकजुट होकर दरिद्रता उन्मूलन, आतंकवाद दलन और निःशस्त्रीकरण के लिए प्रयासरत होने का आह्वान किया। वक्तव्य के अन्त में उन्होंने शान्ति मन्त्र का पाठ किया।<ref>{{cite web | language=आङ्ग्लभाषा | last=संवाददाता | first=कार्यालय | publisher=दि हिन्दू | title = 100 from India for World Peace Summit | url = http://www.hindu.com/2000/05/26/stories/14262185.htm | date = मई २६, २००० | accessdate=जून २४, २०११}}</ref><ref>{{cite web | publisher=विश्व धर्म संसद | title = Delegates | url = http://www.millenniumpeacesummit.com/news000905.html | language=आङ्ग्लभाषा | accessdate=जून २४, २०११}}</ref><ref>{{cite web | last=रामभद्राचार्य | first=स्वामी | title=संस्कार: शान्ति का मार्ग | date = दिसम्बर १७, २०००  | url = http://www.panchjanya.com/17-12-2000/9sans.html | publisher=पाञ्चजन्य | accessdate=जून २४, २०११}}</ref>
-->

=== अयोध्याविवादे साक्षित्वम् ===

जुलाई २००३ ईसवीयाब्दे जगद्गुरुरामभद्राचार्यः [[:hi:इलाहाबाद उच्च न्यायालय|प्रयागोच्चन्यायालयस्य]] पुरतः [[:hi:अयोध्या विवाद|अयोध्याविवादे]] पञ्चमापरमूलाभियोगान्तर्गते धार्मिकविषयाणां विशेषज्ञरूपेण साक्षी भूत्वा प्रास्तौत् (साक्षी सङ्ख्या ओ पी डब्लु १६)।<ref>{{cite web | language=आङ्ग्लभाषा | last=शर्मा | first=अमित | publisher=इण्डियन एक्सप्रेस | title = No winners in VHP’s Ayodhya blame game | url = http://www.indianexpress.com/oldStory/23063/ | date = मई १, २००३ | accessdate=जून २५, २०११}}</ref><ref>{{cite web | language=आङ्ग्लभाषा | title = Babar destroyed Ram temple at Ayodhya | publisher=मिड डे | url = http://www.mid-day.com/news/2003/jul/58790.htm | date = जुलाई १७, २००३ | accessdate=जून २५, २०११}}</ref><ref>{{cite web | language=आङ्ग्लभाषा | publisher=मिड डे| title = Ram Koop was constructed by Lord Ram | url = http://www.mid-day.com/news/2003/jul/59146.htm | date = जुलाई २१, २००३ | accessdate=जून २५, २०११}}</ref> तस्य शपथपत्रस्य प्रश्नोत्तरस्य च कतिपयांशाः न्यायालयस्य निर्णये उद्धृताः।<ref name="rjbm-sa-verdict">अग्रवाल २०१०, पृष्ठ ३०४, ३०९, ७८०-७८८,  ११०३-१११०, २००४-२००५, ४४४७, ४४४५-४४५९, ४५३७, ४८९१-४८९४, ४९९६।</ref><ref>शर्मा २०१०, पृष्ठ २१, ३१.</ref><ref>शर्मा २०१०, पृष्ठ २७३.</ref> स्वस्मिन् शपथपत्रे तेन सनातनधर्मस्य प्राचीनशास्त्राणां (वाल्मीकिरामायणस्य रामतापनीयोपनिषदः [[:hi:स्कन्द पुराण|स्कन्दपुराणस्य]] [[यजुर्वेदः|यजुर्वेदस्य]] [[अथर्ववेदः|अथर्ववेदस्य]] इत्यादि) ताः उक्तयः उद्धृताः याः तस्य मते अयोध्यामेकां पवित्रतीर्थपुरीं श्रीरामस्य जन्मस्थलीं च साधयन्ति। तेन तुलसीदासस्य कृतिद्वयान्नवछन्दांसि (तुलसीदोहाशतकादष्ट द्विपादानि, कवितावलीतः एकं कवित्तं च) उद्धृतानि येषु तस्य मते तुलसीदासेन अयोध्यायां मन्दिरस्यभङ्गस्य विवादितस्थल्यां यवनोपासनालयनिर्माणस्य वर्णितमस्ति।<ref name="rjbm-sa-verdict"/> प्रश्नोत्तरस्य समये तेन रामानन्दसम्प्रदायस्येतिहासः तस्य [[:w:Matha|मठाः]], [[:w:Mahant|महन्त]]सम्बन्धिनियमाः [[:w:Akhara|अखाडा]]स्थापनासंचालनं गोस्वामितुलसीदासस्य कृतयः विस्तारेण वर्णिताः।<ref name="rjbm-sa-verdict"/> मूलमन्दिरः विवादितस्थानस्योत्तरे आसीदिति प्रतिपक्षस्थापिततर्कस्य निरसनं कुर्वन् तेन स्कन्दपुराणस्य अयोध्यामाहात्म्ये वर्णिताः रामजन्मभूम्याः सीमाः वर्णिताः, याः न्यायमूर्तिसुधीराग्रवालेन विवादितस्थलस्य वर्तमानस्थानेन मिलन्त्यः अभिज्ञाताः।<ref name="rjbm-sa-verdict"/>

== जगद्गुरुरामभद्राचार्यविकलाङ्गविश्वविद्यालयः ==
[[चित्रम्:JRHU - Chancellor with students.jpg|thumb|right|जनवरी २, २००५ दिनाङ्के विकलाङ्गविश्वविद्यालयस्य परिसरे मुख्यभवनसम्मुखे अस्थिविकलाङ्गविद्यार्थिभ्यः सार्धं कुलाधिपतिः जगद्गुरुरामभद्राचार्यः]]

२३ अगस्त १९९६ दिनाङ्के स्वामिरामभद्राचार्यः चित्रकूटे दृष्टिहीनविद्यार्थिभ्यः तुलसीप्रज्ञाचक्षुविद्यालयनाम्ना एकं विद्यालयं स्थापितवान्।<ref name="aicb-bio"/><ref name="jagaran"/> तत्पश्चात्सः केवलविकलाङ्गविद्यार्थिविद्यार्थिभ्यः उच्चशिक्षाप्राप्तये एकसंस्थानं स्थापितुमुपचक्रे। अनेनोद्देशेन सः सितम्बर २७, २००१ ई दिनाङ्के उत्तरप्रदेशराज्ये चित्रकूटे जगद्गुरुरामभद्राचार्यविकलाङ्गविश्वविद्यालयं स्थापितवान्।<ref>{{cite web | title = About JRHU | language=आङ्ग्लभाषा | url = http://www.jrhu.com/index_files/Page329.htm | accessdate = जुलाई २१, २००९ | publisher=जगद्गुरुरामभद्राचार्यविकलाङ्गविश्वविद्यालयः}}</ref><ref>{{cite web | last=शुभ्रा | title = जगदगुरु रामभद्राचार्य विकलांग विश्वविद्यालय | url = http://archive.is/eDRf | language=हिन्दी | journal=भारतीय पक्ष | accessdate = अप्रैल २५, २०११ | date=फ़रवरी १२, २०१०}}</ref> एषः विद्यालयः भारतस्य विश्वस्य च प्रथमो विकलाङ्गविश्वविद्यालयोऽस्ति।<ref>{{cite web | language=आङ्ग्लभाषा | publisher=हिन्दुस्तान टाइम्स | first=तरुण | last=सुभाष | title = A Special University for Special Students: UP does a first - it establishes the country's first exclusive university for physically and mentally disabled students | url = http://www.disabilityindia.org/djinstjuly05C.cfm#up | date = जुलाई ३, २००५ | accessdate = जून २३, २०११}}</ref><ref>{{cite news | publisher=जनसत्ता एक्सप्रेस | first=रागिणी | last=दीक्षित | title= चित्रकूट: दुनिया का प्रथम विकलांग विश्वविद्यालय | date = जुलाई १०, २००७}}</ref> अस्य विश्वविद्यालयस्य गठनमुत्तरप्रदेशसरकारस्य एकाध्यादेशेन कृतं, यः पश्चादुत्तरप्रदेशसर्वकाराधिनियमः ३२ (२००१) रूपेण विधायिकया पारितः।<ref>{{cite web | last=उत्तर प्रदेश सरकार | language=हिन्दी  first=सूचना प्रौद्योगिकी एवं इलेक्ट्रानिक्स विभाग | title = सूचना का अधिकार अधिनियम  २००५: अनुक्रमणिका  | url = http://infotech.up.nic.in/hindi/suchana/suchana.htm | accessdate = जून २५, २०११}}</ref><ref>{{cite web | title = Home | language=आङ्ग्लभाषा | url = http://www.jrhu.com/index.htm | accessdate = जून २४, २०११ | publisher=जगद्गुरु रामभद्राचार्य विकलांग विश्वविद्यालय}}</ref><ref>{{cite book | language=आङ्ग्लभाषा | title = E-Governance in India: initiatives & issues | last=सिन्हा | first=आर पी | publisher=कंसेप्ट पब्लिशिंग कम्पनी | date=दिसम्बर १, २००६ | location=नई दिल्ली, भारत | id=ISBN 978-81-8069-311-3 | pages=पृष्ठ १०४}}</ref><ref>{{cite book | language=आङ्ग्लभाषा | title = Handbook of universities | last=गुप्ता | first=अमीता; कुमार, आशीष | publisher=एटलांटिक प्रकाशक एवं वितरक | date=जुलाई ६, २००६ | location=नई दिल्ली, भारत | id=ISBN 978-81-269-0608-6 | pages=पृष्ठ ३९५}}</ref> अधिनियमेनानेन स्वामिरामभद्राचार्यः विश्वविद्यालयस्य जीवनपर्यन्तकुलाधिपतिश्च नियुक्तः। एषो विश्वविद्यालयः संस्कृतहिन्द्याङ्ग्लभाषासु समाजशास्त्रमनोविज्ञानसङ्गीतेषु चित्रकलायां (रेखाचित्रे रङ्गचित्रे च), ललितकलायां विशेषशिक्षणप्रशिक्षणयोः इतिहाससंस्कृतिपुरातत्त्वशास्त्रेषु संगणकसूचनाविज्ञाने व्यावसायिकशिक्षणे विधिशास्त्रार्थशास्त्रयोः [[:w:Prosthetics|अङ्गउपयोजना]][[:w:Orthotics|ङ्गसमर्थनयोश्च]] स्नातकपरास्नातकवाचस्पत्युपाधीः प्रददाति।<ref>{{cite web | title = Courses Offered | language=आङ्ग्लभाषा | url = http://www.jrhu.com/index_files/Page449.htm | accessdate =अप्रैल २५, २०११ | publisher=जगद्गुरु रामभद्राचार्य विकलांग विश्वविद्यालय}}</ref> विश्वविद्यालये २०१३ ईसवीयाब्दतः आयुर्वेदचिकित्साशास्त्रयोः (मेडिकलविज्ञानस्य) अध्यापनं प्रस्तावितमस्ति।<ref>{{cite web | last=संवाददाता | language=हिन्दी | first=महोबा | date=जुलाई ६, २०११ | title = विकलांगों के लिए मेडिकल कालेज जल्द | url = http://www.amarujala.com/city/Mahoba/Mahoba-33757-44.html | accessdate =जुलाई ९, २०११ | publisher=अमर उजाला}}</ref> विश्वविद्यालये केवलचतुर्विधविकलाङ्गाः – दृष्टिबाधिताः मूकबधिराः अस्थिविकलाङ्गाः (पङ्गवः भुजाहीनाश्च) मानसिकविकलाङ्गाश्च प्रवेष्टुं शक्नुवन्ति, यथा [[:hi:भारत सरकार|भारतसर्वकारस्य]] १९९५तमस्य ईसवीयाब्दस्य विकलाङ्गताधिनियमे निरूपितमस्ति। उत्तरप्रदेशसर्वकारमते एषो विश्वविद्यालयः प्रदेशस्य प्रमुखसूचनाप्रौद्योगिकीलेक्ट्रानिक्सशैक्षणिकसंस्थासु एकः।<ref>{{cite web | language=हिन्दी | last=उत्तर प्रदेश सरकार | first=सूचना प्रौद्योगिकी एवं इलेक्ट्रानिक्स विभाग | title = कम्प्यूटर शिक्षा | url = http://infotech.up.nic.in/hindi/ourgoal/our_goal_3.htm | accessdate = जून २४, २०११}}</ref> मार्च २०१० ईसवीयाब्दे विश्वविद्यालयस्य द्वितीयदीक्षान्तसमारोहे ३५४ विद्यार्थिभ्यः विभिन्नशैक्षणिकोपाधयः प्रदत्ताः।<ref>{{cite web | last=संवाददाता | first=चित्रकूट | language=हिन्दी | publisher=जागरण याहू | title = विकलांग विश्वविद्यालय का दूसरा दीक्षात समारोह ७ मार्च को | url = http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttarpradesh/4_1_6211271.html | date = फ़रवरी २४, २०१० | accessdate=जुलाई २, २०११}}</ref><ref>{{cite web | publisher=बुन्देलखण्ड लाईव | language=हिन्दी | title = औपचारिकताओं के बीच संपन्न हुआ विकलांग विवि का दीक्षान्त समारोह | url = http://www.bundelkhandlive.com/site/?p=6289 | date = मार्च ७, २०१० | accessdate = जून २४, २०११}}</ref><ref>{{cite web | last=संवाददाता | language=हिन्दी | first=चित्रकूट | publisher=जागरण याहू | title = अच्छी शिक्षा-दीक्षा से विकलांग बनेंगे राष्ट्र प्रगति में सहायक | url = http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttarpradesh/4_1_6236876.html | date = मार्च ७, २०१० | accessdate=जुलाई २, २०११}}</ref> जनवरी २०११ ईसवीयाब्दे आयोजिते तृतीयदीक्षान्तसमारोहे ३८८ विद्यार्थिभ्यः शैक्षणिकोपाधयः प्रदत्ताः।<ref>{{cite web | last=इंडो-एशियन न्यूज़ सर्विस | publisher=वन इंडिया हिन्दी | language=हिन्दी | title = चित्रकूट में राजनाथ सिंह को मानद उपाधि | url = http://thatshindi.oneindia.in/news/2011/01/15/20110115240706-aid0122.html | date = जनवरी १५, २०११ | accessdate = जून २४, २०११}}</ref><ref>{{cite web | language=हिन्दी | last=एस एन बी | first=चित्रकूट | publisher=राष्ट्रीय सहारा | title = रामभद्राचार्य विवि का दीक्षांत समारोह - राजनाथ सिंह डीलिट की उपाधि से सम्मानित | url = http://rashtriyasahara.samaylive.com/epapermain.aspx?queryed=9&boxid=3291131&parentid=18540&eddate=01/15/11&querypage=15 | date = जनवरी १५, २०११ | accessdate = जून २४, २०११}}</ref>

== रामचरितमानसस्य प्रामाणिका प्रतिः ==
<!--
[[Image:JagadguruRamabhadracharya008.jpg|thumb|right|जगद्गुरु रामभद्राचार्य अपने द्वारा सम्पादित रामचरितमानस की प्रामाणिक प्रति (भावार्थबोधिनी टीका सहित) भारत की राष्ट्रपत्नी [[प्रतिभा पाटिल]] को अर्पित करते हुए]]
गोस्वामी तुलसीदास ने अयुताधिक पदों से युक्त रामचरितमानस की रचना १६वी शताब्दी ई में करी थी। ४०० वर्षों में उनकी यह कृति उत्तर भारत में बहुत लोकप्रिय बन गयी, और इसे पाश्चात्य [[भारतविद्या|भारतविद्]] बहुशः '''उत्तर भारत की बाईबिल''' कहते हैं।<ref>{{cite book | language=आङ्ग्लभाषा | last = लौख्टैफेल्ड | first = जेम्स जी | id=ISBN 978-0-8239-3180-4 | title = The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z | language=आङ्ग्लभाषा | year = २००१ | publisher=रोज़ेन प्रकाशन ग्रुप | pages=पृष्ठ ५५९}}</ref><ref>{{cite book | location=व्हाईटफ़िश, मोंटाना, संयुक्त राज्य अमरीका | last =  मैक्फ़ी | first = जे एम | id=ISBN 978-1-4179-1498-2 | title = The Ramayan of Tulsidas or the Bible of Northern India | date = मई २३, २००४ | publisher=केसिंजर पब्लिशिंग एल एल सी | pages=पृष्ठ vii | chapter=Preface | quote=The choice of the subtitle is no exaggeration. The book is indeed the Bible of Northern India | url=http://books.google.com/books?id=AbG4yfdE1b4C&printsec=frontcover&dq=isbn:9781417914982&hl=en&ei=4dADTtKeHqTV0QG9poS4Cw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCoQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false | language=आङ्ग्लभाषा | accessdate=June 24, 2011}}</ref> इस काव्य की अनेकों प्रतियाँ मुद्रित हुई हैं, जिनमें श्री वेंकटेश्वर प्रेस (खेमराज श्रीकृष्णदास) और रामेश्वर भट्ट आदि पुरानी प्रतियाँ, और [[गीता प्रेस]], [[मोतीलाल बनारसीदास]], कौदोराम, कपूरथला और पटना से मुद्रित नयी प्रतियाँ सम्मिलित हैं।<ref name="toi-fia">{{cite web | language=आङ्ग्लभाषा | title = Fury in Ayodhya over Ramcharitmanas | url = http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-11-01/india/28068936_1_seers-editions-disciples | date =नवम्बर १, २००९ | publisher=दि टाईम्स ऑफ इण्डिया | first=मंजरी; अरोड़ा, वी एन | last=मिश्र | first1=वी एन | last1=अरोड़ा | accessdate=जून २५, २०११}}</ref> मानस पर अनेक टीकाएँ लिखी जा चुकी हैं, जिनमें मानसपीयूष, मानसगूढार्थचन्द्रिका, मानसमयंक, विनायकी, विजया, बालबोधिनी इत्यादि सम्मिलित हैं।<ref name="rcmtp-prologue">रामभद्राचार्य २००६, पृष्ठ १-२७।</ref> बहुत स्थानों पर इन प्रतियों और टीकाओं में छन्दों की संख्या,  मूलपाठ, प्रचलित वर्तनियों (यथा [[:w:Anusvara#Anunasika|अनुनासिक]] प्रयोग), और प्रचलित व्याकरण नियमों (यथा विभक्त्यन्त स्वर) में भेद हैं।<ref name="rcmtp-prologue"/> कुछ प्रतियों में एक आठवाँ [[काण्ड]] भी परिशिष्ट के रूप में मिलता है, जैसे कि मोतीलाल बनारसीदास और श्री वेंकटेश्वर प्रेस की प्रतियों में।<ref>प्रसाद १९९९, पृष्ठ ७९५–८५२</ref><ref>{{cite web | title = तुलसीकृत रामायण: पण्डित ज्वालाप्रसाद मिश्र द्वारा हिन्दी में अनूदित (विशिष्ट संस्करण) | url = http://www.khe-shri.com/details.asp?id=1858b&grpno=33&grpname=Ramayana | accessdate = जून ३०, २०११ | publisher=Shri Ventakeshwar Steam Press, Bombay | quote=लवकुशकाण्ड सहित}}</ref>  

२०वी शताब्दी में वाल्मीकि रामायण और महाभारत का विभिन्न प्रतियाँ के आधार पर सम्पादन और प्रामाणिक प्रति ({{lang-en|critical edition}}) का मुद्रण क्रमशः बड़ौदा स्थित [[:w:Maharaja Sayajirao University of Baroda#Oriental_Institute|महाराजा सयाजीराव विश्वविद्यालय]] और पुणे स्थित [[:w:Bhandarkar Oriental Research Institute|भण्डारकर प्राच्य शोध संस्थान]] द्वारा किया गया था,<ref>{{cite web | language=आङ्ग्लभाषा | title = The Mahabharata | url = http://www.bori.ac.in/mahabharata.htm | publisher=भण्डारकर प्राच्य शोध संस्थान | accessdate = अप्रैल २५, २०११}}</ref><ref>{{cite book | pages=पृष्ठ xxv | chapter=Introduction | title = Critical Inventory of Ramayana Studies in the World: Indian Languages and English | first=के  | last=कृष्णमूर्ति | year=१९९२ | publisher=साउथ एशिया बुक्स | id=ISBN 978-81-7201-100-0}}</ref> स्वामी रामभद्राचार्य बाल्यकाल से २००६ ई तक रामचरितमानस की ४००० आवृत्तियाँ कर चुके थे।<ref name="rcmtp-prologue"/> उन्होंने ५० प्रतियों के पाठों पर आठ वर्ष अनुसन्धान करके एक प्रामाणिक प्रति का सम्पादन किया।<ref name="toi-fia"/> इस प्रति को तुलसी पीठ संस्करण के नाम से मुद्रित किया गया।
आधुनिक प्रतियों की तुलना में तुलसी पीठ प्रति में मूलपाठ में कई स्थानों पर अंतर है - मूल पाठ के लिए स्वामी रामभद्राचार्य ने पुरानी प्रतियों को अधिक विश्वसनीय माना है।<ref name="toi-fia"/> इसके अतिरिक्त वर्तनी, व्याकरण और छन्द सम्बन्धी प्रचलन में आधुनिक प्रतियों से तुलसी पीठ प्रति निम्नलिखित प्रकार से भिन्न है।<ref name="rcmtp-prologue"/><ref>{{cite web | last=शुक्ल | first=राम सागर | publisher=वेबदुनिया | title = रामचरित मानस की भाषा और वर्तनी | url = http://hindi.webdunia.com/samayik/article/article/0911/11/1091111004_1.htm | date = नवम्बर ९, २००९ | accessdate=जून २५, २०११}}</ref>
# गीता प्रेस सहित कईं आधुनिक प्रतियाँ २ पंक्तियों में लिखित १६-१६ मात्राओं के चार चरणों की इकाई को एक चौपाई मानती हैं, जबकि कुछ विद्वान एक पंक्ति में लिखित ३२ मात्राओं की इकाई को एक चौपाई मानते हैं।<ref>{{cite book | title = तुलसी जन्म भूमि: शोध समीक्षा | first=राम गणेश | last=पाण्डेय | publisher=भारती भवन प्रकाशन | year=२००८ | edition=संशोधित एवं परिवर्धित संस्करण | location=चित्रकूट, उत्तर प्रदेश, भारत | origyear=प्रथम संस्करण २००३ | quote=हनुमान चालीसा ... इसकी भाषा अवधी है। दोहा-चौपाई छन्द हैं। इसमें ४० चौपाइयाँ और २ दोहे हैं। | pages=पृष्ठ ५४}}</ref> रामभद्राचार्य ने ३२ मात्राओं की एक चौपाई मानी है, जिसके समर्थन में उन्होंने [[हनुमान चालीसा]] और [[आचार्य रामचन्द्र शुक्ल]] द्वारा [[पद्मावत]] की समीक्षा के उदाहरण दिए हैं। उनके अनुसार इस व्याख्या में भी चौपाई के चार चरण निकलते हैं क्यूंकि हर १६ मात्राओं की अर्धाली में ८ मात्राओं के बाद यति है। परिणामतः तुलसी पीठ प्रति में चौपाइयों की गणना फ़िलिप लुट्गेनडॅार्फ़ की गणना जैसी है।<ref>{{cite book | year=१९९१ | title = The Life of a Text: Performing the 'Ramcaritmanas' of Tulsidas | last=लुट्गेनडॅार्फ़ | first=फ़िलिप | publisher=कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय प्रेस | place=बर्कली, कैलिफोर्निया, संयुक्त राज्य अमरीका | id=ISBN 978-0-520-06690-8 | chapter=The Text and the Research Context | pages=१४}}</ref>
# कुछ अपवादों (पादपूर्ति इत्यादि) को छोड़कर तुलसी पीठ की प्रति में आधुनिक प्रतियों में प्रचलित कर्तृवाचक और कर्मवाचक पदों के अन्त में उकार के स्थान पर अकार का प्रयोग है।  रामभद्राचार्य के मतानुसार उकार का पदों के अन्त में प्रयोग त्रुटिपूर्ण है, क्यूंकि ऐसा प्रयोग अवधी के स्वभाव के विरुद्ध है।
# तुलसी पीठ की प्रति में विभक्ति दर्शाने के लिए अनुनासिक का प्रयोग नहीं है जबकि आधुनिक प्रतियों में ऐसा प्रयोग बहुत स्थानों पर है। रामभद्राचार्य के अनुसार पुरानी प्रतियों में अनुनासिक का प्रचलन नहीं है।
# आधुनिक प्रतियों में कर्मवाचक बहुवचन और मध्यम पुरुष सर्वनाम प्रयोग में संयुक्ताक्षर न्ह और म्ह के स्थान पर तुलसी पीठ की प्रति में क्रमशः न और म का प्रयोग है।
# आधुनिक प्रतियों में प्रयुक्त [[तद्भव]] शब्दों में उनके [[तत्सम]] रूप के तालव्य शकार के स्थान पर सर्वत्र दन्त्य सकार का प्रयोग है। तुलसी पीठ के प्रति में यह प्रयोग वहीं है जहाँ सकार के प्रयोग से अनर्थ या विपरीत अर्थ न बने। उदाहरणतः सोभा (तत्सम शोभा) में तो सकार का प्रयोग है, परन्तु शंकर में नहीं क्यूँकि रामभद्राचार्य के अनुसार यहाँ सकार कर देने से वर्णसंकर के अनभीष्ट अर्थ वाला संकर पद बन जाएगा।<ref>रामभद्राचार्य २००६, पृष्ठ १३-१४।</ref>

नवम्बर २००९ में तुलसी पीठ की प्रति को लेकर अयोध्या में एक विवाद हो गया था। [[:w:Akhil Bharatiya Akhara Parishad|अखिल भारतीय अखाड़ा परिषद्]] और [[:w:Ram Janmabhoomi Nyas|राम जन्मभूमि न्यास]] ने मानस से छेड़छाड़ का आरोप लगाते हुए स्वामी रामभद्राचार्य से क्षमायाचना करने को कहा था।<ref name="toi-fia"/><ref>{{cite web | last=संवाददाता | first= अयोध्या (भाषा)| publisher=वेबदुनिया | title = रामचरित मानस से जुड़ा विवाद गहराया | url = http://hindi.webdunia.com/news/news/regional/0911/03/1091103099_1.htm | date = नवम्बर ३, २००९ | accessdate=जून २५, २०११}}</ref> उत्तर में स्वामी रामभद्राचार्य का कथन था कि उन्होंने केवल मानस की प्रचलित प्रतियों का संपादन किया था, मूल मानस में संशोधन नहीं।<ref name="jagaran-rcm">{{cite web | last=संवाददाता | first=चित्रकूट | publisher=जागरण याहू | title = संशोधन नही संपादन किया है:जगद्गुरु स्वामी रामभद्राचार्य | url = http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttarpradesh/4_1_6186032.html | accessdate = जुलाई २, २०११ | date = फ़रवरी १५, २०१०}}</ref><ref>{{cite web | last=इंडो-एशियन न्यूज़ सर्विस | publisher=वन इण्डिया हिन्दी | title = रामचरितमानस का संपादन किया, संशोधन नहीं | url = http://thatshindi.oneindia.in/news/2010/04/30/1272570846.html | accessdate = जुलाई २, २०११ | date = अप्रैल ३०, २०१०}}</ref> यह विवाद तब शान्त हुआ जब स्वामी रामभद्राचार्य ने अखाड़ा परिषद् को एक पत्र लिखकर उनके पहुँचे कष्ट और पीड़ा पर खेद प्रकट किया। पत्र में रामभद्राचार्य ने अखाड़ा परिषद् से निवेदन किया कि वे पुरानी प्रतियों को ही मान्य मानें, अन्य प्रतियों को नहीं।<ref>{{cite web | last=अरविन्द | first=शुक्ला | publisher=वेबदुनिया | title = रामभद्राचार्य के खेद जताने से संत पड़े ठंडे | url = http://hindi.webdunia.com/news/news/regional/0911/09/1091109004_1.htm | date = नवम्बर ९, २००९ | accessdate=जून २५, २०११}}</ref>
-->
== कृतयः ==
[[चित्रम्:JagadguruRamabhadracharya006.jpg|thumb|right|अक्टूबर ३०, २००२ दिनाङ्के श्रीभार्गवराघवीयसंस्कृतमहाकाव्यस्य लोकार्पणं कुर्वन्तः भारतस्य तत्कालीनप्रधानमन्त्रिणः श्रीअटलबिहारीवाजपेयीमहाभागाः। जगद्गुरुरामभद्राचार्याः चित्रस्य वामभागे सन्ति।]]

=== काव्यानि ===
; महाकाव्यानि
* [[:w:Sribhargavaraghaviyam|''श्रीभार्गवराघवीयम्'']] (२००२)।
* ''[[:w:Ashtavakra (epic)|अष्टावक्र]]'' (२०१०)।
* ''[[:w:Arundhati (epic)|अरुन्धती]]'' (१९९४)।
; खण्डकाव्यानि
* ''आजादचन्द्रशेखरचरितम्''।
* ''लघुरघुवरम्''।
* ''सरयूलहरी''।
* ''[[:w:Bhrngadutam|भृङ्गदूतम्]]'' (२००४)।
* ''काका विदुर''।
; पत्रकाव्यम्
* ''कुब्जापत्रम्''।
; गीतकाव्यानि
* ''राघव गीत गुंजन''।
* ''भक्ति गीत सुधा''।
* ''[[:w:Gitaramayanam|गीतरामायणम्]]'' (२०११)।
; रीतिकाव्यम्
* ''[[:w:Srisitaramakelikaumudi|श्रीसीतारामकेलिकौमुदी]]'' (२००८)।
; शतककाव्यानि
* ''श्रीरामभक्तिसर्वस्वम्''।
* ''आर्याशतकम्''।
* ''चण्डीशतकम्''।
* ''राघवेन्द्रशतकम्''।
* ''गणपतिशतकम्''।
* ''श्रीराघवचरणचिह्नशतकम्''।
; स्तोत्रकाव्यानि
* ''श्रीगङ्गामहिम्नस्तोत्रम्''।
* ''श्रीजानकीकृपाकटाक्षस्तोत्रम्''।
* ''श्रीरामवल्लभास्तोत्रम्''।
* ''श्रीचित्रकूटविहार्यष्टकम्''।
* ''भक्तिसारसर्वत्रम्''।
* ''श्रीराघवभावदर्शनम्''।
; [[:w:Suprabhatam|सुप्रभातकाव्यम्]]
* [[:w:Srisitaramasuprabhatam|''श्रीसीतारामसुप्रभातम्'']]।
; भाष्यकाव्यम्
* ''अष्टाध्याय्याः प्रतिसूत्रं शाब्दबोधसमीक्षणम्''|

=== नाटकानि ===
; नाटककाव्यानि
* ''श्रीराघवाभ्युदयम्''।
* ''उत्साह''।

=== गद्यकृतयः ===
[[चित्रम्:JagadguruRamabhadracharyaWorks.jpg|thumb|right|जगद्गुरुरामभद्राचार्यरचितपुस्तकग्रन्थाः (सम्पादितश्रीरामचरितमानसप्रतिसहिताः)]] 
; प्रस्थानत्रय्यां संस्कृतभाष्याणि
* ''श्रीब्रह्मसूत्रेषु श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
* ''श्रीमद्भगवद्गीतासु श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
* ''कठोपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
* ''केनोपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
* ''माण्डूक्योपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
* ''ईशावास्योपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
* ''प्रश्नोपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
* ''तैत्तिरीयोपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
* ''ऐतरेयोपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
* ''श्वेताश्वतरोपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
* ''छान्दोग्योपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
* ''बृहदारण्यकोपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
* ''मुण्डकोपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
; अन्यसंस्कृतभाष्यानि
* ''श्रीनारदभक्तिसूत्रेषु श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
* ''श्रीरामस्तवराजस्तोत्रे श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
; हिन्दीभाष्यानि
* ''महावीरी''।
* ''भावार्थबोधिनी''।
* ''श्रीराघवकृपाभाष्य''।
; विमर्शाः
* अध्यात्मरामायणे अपाणिनीयप्रयोगानां विमर्शः।
* श्रीरासपञ्चाध्यायीविमर्शः (२००७)।
; प्रवचनसंग्रहाः
* ''तुम पावक मँह करहु निवासा'' (२००४)।
* ''अहल्योद्धार'' (२००६)।
* ''हर ते भे हनुमान'' (२००८)।

== पुरस्काराः सम्मानाश्च ==
=== विरक्तदीक्षानन्तरे प्राप्ताः ===
[[चित्रम्:JagadguruRamabhadracharya007.jpg|thumb|right|२००६ ईसवीयाब्दे तत्कालीनलोकसभाध्यक्षेन  [[:hi:सोमनाथ चटर्जी|सोमनाथचटर्जीमहाभागेन]] श्रीवाण्यलङ्करणपुरस्कारेण सम्मान्यमानः जगद्गुरुरामभद्राचार्यः]]
[[चित्रम्:JagadguruRamabhadracharya004.jpg|thumb|left|मार्च ३०, २००६ दिनाङ्के तत्कालीनराष्ट्रपतिना एपीजेअब्दुलकलाममहाभागेन प्रशस्तिपत्रेण पुरस्क्रियमाणः जगद्गुरुरामभद्राचार्यः]]
* २०११। शिमलानगरे [[हिमाचल प्रदेश|हिमाचलप्रदेश]]सर्वकाराद्देवभूमिपुरस्कारः। हिमाचलप्रदेशस्य तत्कालीनप्रधानन्यायाधीशेन जोसेफ़कुरियनेन प्रदत्तः।<ref>{{cite web | language=आङ्ग्लभाषा | title=Himachal Pradesh State Level Award For Sandeep Marwah | date = मार्च ४, २०११ | url = http://www.prlog.org/11352079-himachal-pradesh-state-level-award-for-sandeep-marwah.html | publisher=एशियन न्यूज़ एजेंसी | accessdate=जून २५, २०११}}</ref>
* २००८। श्रीभार्गवराघवीयाय केकेबिड़लाप्रतिष्ठानात् श्रीवाचस्पतिपुरस्कारः। राजस्थानप्रान्तस्य तत्कालीनराज्यपालेन शैलेन्द्रकुमारसिंहेन प्रदत्तः।<ref>{{cite web | language=आङ्ग्लभाषा | last=विशेष संवाददाता | publisher=दि हिन्दू | title=Selected for Birla Foundation awards | date = फ़रवरी २०, २००८ | accessdate = जून २४, २०११ | url = http://www.hindu.com/2008/02/20/stories/2008022051411300.htm}}</ref><ref>{{cite web | last=विशेष संवाददाता | publisher=दि हिन्दू | title=K.K. Birla Foundation awards presented | language=आङ्ग्लभाषा | date = अप्रैल १९, २००८ | url = http://www.hindu.com/2008/04/19/stories/2008041954260500.htm | accessdate = जून २४, २०११}}</ref>
* २००७। प्रयागनगरनिगमान्तर्गतात्तुलसीशोधसंस्थानाद्गोस्वामितुलसीदाससमर्चनसम्मानः। भारतस्य भूतपूर्वप्रधानन्यायाधीशेन रमेशचन्द्रलाहोटीमहाभागेन प्रदत्तः।<ref>{{cite web | last=औपचारिक वेबसाइट | first= | title=गोस्वामी तुलसीदास समर्चन सम्मान | url =http://jagadgururambhadracharya.org/ViewContent/gallery/Awards%20Prizes/originals/Goswami%20Tulsidas%20Saarchan%20Samman.jpg | accessdate = जुलाई २, २०११ | publisher=श्री तुलसी पीठ सेवा न्यास}}</ref>
* २००६। प्रयागहिन्दीसाहित्यसम्मलेनात्  संस्कृतमहामहोपाध्यायः।<ref>{{cite web | last=औपचारिक वेबसाइट | first= | title=२००६ में संस्कृत महामहोपाध्याय | url=http://jagadgururambhadracharya.org/ViewContent/gallery/Awards%20Prizes/originals/Sanskrit%20Mahamahopadhyay%20in%202006.jpg | accessdate = जुलाई २, २०११ | publisher=श्री तुलसी पीठ सेवा न्यास}}</ref>
* २००६। श्रीभार्गवराघवीयाय जयदयालडालमियाश्रीवाणीट्रस्टात् श्रीवाण्यलङ्करणपुरस्कारः। तत्कालीनलोकसभाध्यक्षेण  [[:hi:सोमनाथ चटर्जी|सोमनाथचटर्जीमहाभागेन]] प्रदत्तः।<ref name="speakerloksabha"/>
* २००६। श्रीभार्गवराघवीयाय [[मध्य प्रदेश|मध्यप्रदेश]]संस्कृतसंस्थानात् भोपालस्था[[बाणः|द्बाणभट्ट]]पुरस्कारः।<ref name="kkbvp"/>
* २००५। श्रीभार्गवराघवीयाय  संस्कृते साहित्याकादमीपुरस्कारः।<ref name="sa2005">{{cite web | title = साहित्य अकादमी सम्मान २००५ | year=२००५ | publisher=नेशनल पोर्टल ऑफ इण्डिया | url = http://india.gov.in/knowindia/sakademi_awards05.php | accessdate = अप्रैल २४, २०११}}</ref>
* २००४। बादरायणपुरस्कारः। तत्कालीनभारतीयराष्ट्रपतिना अब्दुलकलाममहाभागेन प्रदत्तः।<ref name="kbs-awards">{{cite journal | first=आर | last=चन्द्रा | title=सम्मान और पुरस्कार | volume=८ | issue=११ | journal=क्रान्ति भारत समाचार | location=लखनऊ, उत्तर प्रदेश, भारत | date=सितम्बर २००८ | pages=२१}}</ref>
* २००३। मध्यप्रदेशसंस्कृताकादमीतः राजशेखरसम्मानः।<ref name="kbs-awards"/>
* २००३। लखनऊस्थिताद्भाऊरावदेवरससेवान्यासात् भाऊरावदेवरसपुरस्कारः।<ref>{{cite web | last=टी एन एन | language=आङ्ग्लभाषा | title=Bhaurao Samman for Dattopanth Thengadi | date = मार्च १७, २००३ | url = http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-03-17/lucknow/27275780_1_award-honour-sangh-workers | accessdate = मई २७, २०११ | publisher=The दि टाईम्स ऑफ़ इंडिया}}</ref><ref>{{cite web | last=विशेष संवाददाता केन्द्र | first=लखनऊ | title=जगद्गुरु स्वामी रामभद्राचार्य तथा वरिष्ठ चिंतक दत्तोपंत ठेंगडी को भाऊराव देवरस सेवा सम्मान - वैभवशाली राष्ट्र के निर्माण का आह्वान | date = मार्च ३०, २००३  | url = http://www.panchjanya.com/30-3-2003/20back.html | publisher=पाञ्चजन्य | accessdate=अप्रैल २९, २०११}}</ref>
* २००३। दीवालीबेनमेहताचैरीटेबलट्रस्टात् धर्मसंस्कृत्योः प्रगत्यै दीवालीबेनपुरस्कारः। भारतस्य भूतपूर्वप्रमुखन्यायाधीशेन  पीएनभगवतीमहाभागेन प्रदत्तः।<ref>{{cite web | last=औपचारिक वेबसाइट | first= | title=दीवालीबेन पुरस्कार | url =http://jagadgururambhadracharya.org/ViewContent/gallery/Awards%20Prizes/originals/Diwaliben%20award.jpg | accessdate = जुलाई २, २०११| publisher=श्री तुलसी पीठ सेवा न्यास}}</ref>
* २००३। लखनऊस्थितादुत्तरप्रदेशसंस्कृतसंस्थानादतिविशिष्टपुरस्कारः।<ref name="kbs-awards"/>
* २००२। वाराणसीस्थितात्सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयात्कविकुलरत्नोपाधिः।<ref name="kbs-awards"/>
* २०००। लखनऊस्थितादुत्तरप्रदेशसंस्कृतसंस्थानाद्विशिष्टपुरस्कारः।<ref>{{cite web | last=औपचारिक वेबसाइट | first= | title=उत्तर प्रदेश संस्कृत संस्थान द्वारा विशिष्ट पुरस्कार | url =http://jagadgururambhadracharya.org/ViewContent/gallery/Awards%20Prizes/originals/Vishisht%20Puraskar%20by%20UP%20Sanskrit%20Sansthan.jpg | accessdate = जुलाई २, २०११ | publisher=श्री तुलसी पीठ सेवा न्यास}}</ref>
* २०००। देहलीस्थिताल्[[लाल बहादुर शास्त्री|लालबहादुरशास्त्री]]संस्कृतविद्यापीठान्महामहोपाध्यायोपाधिः।<ref>{{cite web | language=आङ्ग्लभाषा | title=Shri Lal Bahadur Shastri Rashtriya Sanskrit Vidyapeetha - Convocation | url =http://www.slbsrsv.ac.in/newconvocation.asp | accessdate = जून ११, २०११ | publisher=श्री लाल बहादुर शास्त्री राष्ट्रिय संस्कृत विद्यापीठ | quote=The Fourth Convocation of the Vidyapeetha was organized on 11th of February, 2000. ... Honorary title of Mahamahopadhyaya was conferred on Shri Swami Rambhadracharya (U.P.), ... by the Chancellor. }}</ref>
* १९९८। विश्वधर्मसंसदः  धर्मचक्रवर्त्युपाधिः।<ref name="kbs-awards"/>

=== पूर्वाश्रमेऽवाप्ताः ===
* १९७६। वाराणसीस्थितात्सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयात्कुलाधिपतिस्वर्णपदकम्।<ref name="parauha"/>
* १९७६-७७। वाराणसीस्थितात्सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयादाचार्यपरीक्षासु सप्तस्वर्णपदकानि।<ref name="parauha"/><ref name="dinkaredu"/>
* १९७५। अखिलभारतीयसंस्कृतवादविवादप्रतियोगितायां पञ्चस्वर्णपदकानि।<ref name="kbs-bio"/><ref name="parauha"/>
* १९७४। वाराणसीस्थितात्सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयात्शास्त्रीपरीक्षायां स्वर्णपदकम्।<ref name="dinkaredu"/>

==सन्दर्भाः==
{{reflist|3}}

==टिप्पण्यः==
* {{cite journal | last=अग्रवाल | first= न्यायमूर्ति सुधीर | date=सितम्बर ३०, २०१० | title=Consolidated Judgment in OOS No. 1 of 1989, OOS No. 3 of 1989, OOS No. 4 of 1989 & OOS No. 5 of 1989 | publisher=इलाहबाद उच्च न्यायालय | location=इलाहाबाद, उत्तर प्रदेश, भारत | url=http://elegalix.allahabadhighcourt.in/elegalix/DisplayAyodhyaBenchLandingPage.do| language=आङ्ग्लभाषा}}
* {{cite journal | last=दिनकर | first=डॉ वागीश | title = श्रीभार्गवराघवीयम् मीमांसा | publisher=देशभारती प्रकाशन | location=दिल्ली, भारत | year=२००८ | chapter=महाकवि परिचय (व्यक्तित्व एवं कृतित्व) | id=ISBN 978-81-908276-6-9}}
* {{cite journal | language=आङ्ग्लभाषा | title = Sri Ramacaritamanasa The Holy Lake Of The Acts Of Rama | first=राम चन्द्र | last=प्रसाद | publisher=मोतीलाल बनारसीदास | year=१९९९ | edition=सचित्र, पुनर्मुद्रित संस्करण | location=दिल्ली, भारत | id=ISBN 978-81-208-0762-4 | url=http://books.google.com/books?id=VV7leonJ8aQC&printsec=frontcover&dq=isbn:8120807626&hl=en&ei=zlz_Td-XHZGmuQODt6iaAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false | origyear=प्रथम संस्करण १९९१ <!-- | accessdate=जून २०, २०११ -->}}
* {{cite journal | <!-- editor=रामद्राचार्य, स्वामी (ed.) --> | last=रामद्राचार्य | first=स्वामी, ed. | date= मार्च ३०, २००६ | title = श्रीरामचरितमानस – मूल गुटका (तुलसीपीठ संस्करण) | edition=चतुर्थ संस्करण | publisher=जगद्गुरु रामभद्राचार्य विकलांग विश्वविद्यालय | location=चित्रकूट, उत्तर प्रदेश, भारत}}
* {{cite journal | last=शर्मा | first=न्यायमूर्ति धरम वीर | date=सितम्बर ३०, २०१० | title=Judgment in OOS No. 4 of 1989 | publisher=इलाहाबाद उच्च न्यायालय | url=http://elegalix.allahabadhighcourt.in/elegalix/DisplayAyodhyaBenchLandingPage.do | location=इलाहाबाद, उत्तर प्रदेश, भारत | language=आङ्ग्लभाषा}}
* {{cite journal | last=शर्मा | first=न्यायमूर्ति धरम वीर | date=सितम्बर ३०, २०१० | title= Annexure V | publisher=इलाहाबाद उच्च न्यायालय | url=http://elegalix.allahabadhighcourt.in/elegalix/DisplayAyodhyaBenchLandingPage.do| location=इलाहाबाद, उत्तर प्रदेश, भारत | language=आङ्ग्लभाषा}}

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==

<!-- {{commons cat|Jagadguru Rambhadracharya|जगद्गुरु रामभद्राचार्य}}
{{विकिसूक्ति|जगद्गुरु रामभद्राचार्य}} -->
* [http://www.jagadgururambhadracharya.org जगद्गुरुरामभद्राचार्यसयौपचारिकजालपृष्ठानि]
* [http://jagadgururambhadracharya.org/ViewContent/pdfs/Jagadguru%20Rambhadracharya%20-%20Ramacaritamanasa%20Bhavarthabodhini.pdf रामचरितमानसे जगद्गुरुरामभद्राचार्यस्य भावार्थबोधिनीटीका]
* [https://sites.google.com/site/jagadgururambhadracharya/ गूगलपृष्ठेषु जगद्गुरुरामभद्राचार्यस्यानौपचारिकजालपृष्ठानि]
* [http://www.jrhu.com/ जगद्गुरुरामभद्राचार्यविकलाङ्गविश्वविद्यालयः]
* [http://www.youtube.com/user/namoraghavay जगद्गुरुरामभद्राचार्यस्य विषये सूचनाः तस्य प्रवचनानि च ददद्यूट्यूबचैनलः]
<!--Other languages-->

[[वर्गः:१९५० जननम्]]
[[वर्गः:भारतीयदार्शनिकाः]]
[[वर्गः:हिन्दुधर्मगुरवः]]
[[वर्गः:संस्कृतकवयः]]
[[वर्गः:हिन्दीकवयः]]
[[वर्गः:हिन्दुधार्मिकनायकाः]]
[[वर्गः:अन्धसाधकाः]]
[[वर्गः:संस्कृतपुरस्कारभाजः]]

{{Link FA|gu}}
{{Link FA|hi}}
{{Link FA|pi}}

[[bh:रामभद्राचार्य]]
[[de:Rambhadracharya]]
[[en:Rambhadracharya]]
[[es:Jagadguru Rambhadracharya]]
[[fr:Rambhadracharya]]
[[gu:જગદ્ગુરુ રામભદ્રાચાર્ય]]
[[hi:रामभद्राचार्य]]
[[hif:Rambhadracharya]]
[[mr:रामभद्राचार्य]]
[[pa:ਜਗਦਗੁਰੂ ਰਾਮਭਦਰਾਚਾਰਿਆ]]
[[pi:जगद्गुरुरामभद्राचार्यः Jagadgururāmabhadrācāryaḥ]]
[[ru:Рамбхадрачарья Свами]]
[[simple:Jagadguru Rambhadracharya]]
[[ta:ராமபத்ராச்சார்யா]]
[[te:రామభద్రాచార్య]]