Revision 249068 of "निष्कुलानन्दस्वामी" on sawiki

{{Infobox Hindu leader
|name= स्वामिनारायणभक्तः निष्कुलानन्दः स्वामी
|image = Nishkulanandkavya_.jpg|निष्कुलानन्दः स्वामी
|caption = ''निष्कुलानन्दः स्वामी''
|birth_date= 
|birth_place= [[जामनगरमण्डलम्]] [[गुजरातराज्यम्]]
|birth_name=
|death_date= 
|death_place= धोलेराग्रामः [[गुजरातराज्यम्]] [[भारतम्]] 
|guru=
|philosophy= भक्तिगीतानि
|honors=
|Literary works =
|quote= "त्याग न टके वैराग्य विना करिए कोटि उपायजी "
|footnotes=
}}
'''निष्कुलानन्दः स्वामी''' [[गुजरातीभाषा]]याः भक्तिमार्गस्य कविः आसीत् । सः स्वामिनारायणसम्प्रदायस्य अनुयायी आसीत् । तस्य ‘त्याग न टके वैराग्य विना करिए कोटि उपायजी ’ गीतम् आश्रमभजनावलीषु अस्ति । मन्दिरेषु भक्ताः एतत् गीतं भावेन गायन्ति ।

एतस्य स्वामिनारायणसम्प्रदाये महत्त्वपूर्णं स्थानं अस्ति । स्वामिनः वैराग्यप्रधानं जीवनं तस्य कृतिषु अपि प्रतिम्बितं भवति । वैराग्यप्रधाने जीवने सत्यपि ‘स्नेहगीतम्’ इत्यादिभिः श्रृङ्गाररसस्य विशिष्टं मिश्रणं दृश्यते तस्य गीतेषु । तस्य २४ कृतयः ‘निष्कुलानन्दकाव्यकीर्तन’ नाम्ना स्वामिनारयणमन्दिरतः [[वडताल]]-[[भूज]]-[[अहमदावाद्]]-[[वदोडरा]]-[[सूरत|सूरतादिषु]] मन्दिरेषु प्रकाशिताः अभूवन् । स्वामिनारायणसम्प्रदायस्य एनं कविं प्रति प्रेमप्रकटनाय तस्य जीनवोपरि शोधग्रन्थः अपि लिखितः वर्तते ।

== जन्म जीवनञ्च ==

निष्कुलानन्दस्वामिनः जन्म [[जामनगरमण्डलम्|जामनगरमण्डलस्य]] शेखपाटग्रामे अभवत् । तस्य जन्म वि.सं. १८२२ तमे वर्षे, माघमासस्य पञ्चम्यां तिथौ (वसन्तपञ्चम्याम्) रथकारस्य कुले अभवत् । तस्य पितुः नाम रामजी, मातुश्च नाम अमृताबा आसीत् । पूर्वाश्रमे तस्य नाम 'लालाजी' आसीत् । निष्कुलानन्दस्वामिनः मेलनं कविना दलपतरामेण सह धोलेराग्रामे अभवत् । एतस्य मेलनस्य उल्लेखः [[दलपतराम]]स्य बुद्धिप्रकाशः इत्याख्यग्रन्थे मिलति । स्वामिनारायणसम्प्रदायस्य सर्वेषु कविषु निष्कुलानन्दस्वामी विशिष्टं स्थानं धरते । यतो हि अक्षरज्ञानेन विनापि सः विपुलं साहित्यसम्पदायाम् दत्तवान् । 

== साहित्यरचना ==

दीक्षायाः अनन्तरं सद्यः एव भगवान् [[स्वामी नारायणः|स्वामिनारायणः]] "साहित्यरचनां कुरु" इति आदिशत् । तदा कविवरः कथयति-‘कृष्णमुखानि अक्षराणि छिन्नानि ।’ तदा भगवान् कथयति- ‘प्रारभ्यतां, तव मनसि प्रविश्य अहं लिखामि ।’ अनेन सह निष्कुलानन्दः लेखनं प्रारभत । तस्य कृतिषु यमदण्डः अस्ति । सर्वश्रेष्ठा कृतिः ‘भक्तचिन्तामणिः’ ‘पुरुषोत्तमप्रकाशः’ च वर्तते । आजीवनं ग्रन्थप्रीतिं धारयन् सः काष्ठकलाक्षत्रेऽपि सम्प्रदायस्य अमूल्यां सेवां चकार । तेन कृता शिल्पकला धोलेराग्रामस्य स्वामिनारायणमन्दिरे दृश्यते । तत्र अद्यापि स्वामिना रचितानि तोरणानि वर्तन्ते । अस्मिन्नेव मन्दिरे सेवारतः सः वि.स. १९०९ तमे वर्षे देहत्यागम् अकरोम् ।
 
=== प्रसिद्धाः कृतयः ===
१. पुरुषोत्तमप्रकाशः
२. भक्तिनिधिः
३. हरिबलगीता
४. वचनविधः
५. यमदण्डः 
६. लग्नशुकनावलिः 
७. चोसठपदी	
८. मनगञ्जन
९. भक्तचिन्तामणिः
१०. वृत्तिविवाहः
११. हरिस्मृतिः
१२. सारसिद्धिः
१३. स्नेहगीता
१४. धीरज-आख्यानम्
१५. दयप्रकाशः
१६. हरिविचरणम्
१७. गुणग्राहकः
१८. कल्याणनिर्णयः
१९. अरजीविनयः
२०. विह्नविन्तामणिः
२१.	पुष्पचिन्तामणिः
२२. शिक्षापत्री पद्यरूपा
२३. अवतारचिन्तामणिः इत्यादयः ।

[[वर्गः:गुजरातराज्यस्य साहित्यकाराः]]