Difference between revisions 119006 and 119007 on sawikisource

[[वर्गः:शिक्षा]]
।। श्रीः।।

 :ः  '''अथ पाणिनीयशिक्षा'''  :ः

<big>'''अथ शिक्षां''' प्रवक्ष्यामि पाणिनीयं मतं यथा।</big>

<big>शास्त्रानुपूर्वं तद्विद्याद् यथोक्तं लोकवेदयोः   ।।1।।</big>

<big>प्रसिद्धमपि     शब्दार्थमविज्ञातमबुद्धिभिः।</big>

<big>पुनर्व्यक्तीकरिष्यामि वाच उच्चारणे विधिम् ।।2।।</big>

<big>त्रिषष्टिश्चतुःषष्टिर्वा वर्णाः शम्भुमते मताः।</big>

<big>प्राकृते संस्कृते चापि स्वयं प्रोक्ताः स्वयंभुवा।।3।।</big>

<big>स्वरा विंशतिरेकश्च स्पर्शानां पञ्चविंशतिः।</big>

<big>यादयश्च स्मृता ह्यष्टौ चत्वारश्च यमाः स्मृताः।।4।।</big>

<big>अनुस्वारो विसर्गश्च क पौ चापि पराश्रितौ  ।</big>

<big>दुःस्पृष्टश्चेति विज्ञेयो ऋकारः  प्लुत एव च  ।।5।  ।।1।।</big>

<big>'''आत्मा''' बुद्ध्या समेत्यार्थान्मनो युङ्क्ते विवक्षया।</big>

<big>मनः कायाग्निमाहन्ति स  प्रेरयति मारुतम्    ।।6।।</big>

<big>मारुतस्तूरसि    चरन्मन्द्रं    जनयति स्वरम्।</big>

<big>प्रातःसवनयोगं तं छन्दो गायत्रमाश्रितम् ।।7।।</big>

<big>कण्ठे माध्यन्दिनयुगं मध्यमं त्रैष्टुभानुगम्।</big>

<big>तारं तार्तीयसवनं शीर्षण्यं जागतानुगम्।।8।।</big>

<big>सोदीर्णो मूर्धन्यभिहतो वक्त्रमापद्य मारुतः।</big>

<big>वर्णाञ्जनयते तेषां विभागः पञ्चधा स्मृतः।।9।।</big>

<big>स्वरतः कालतः स्थानात्प्रयत्नानुप्रदानतः।</big>

<big>इति वर्णविदः प्राहुर्निपुणं तन्निबोधत।।10।  ।।2।।</big>

<big>'''उदात्तश्चा'''नुदात्तश्च स्वरितश्च स्वरास्त्रयः।</big>

<big>ह्रस्वो दीर्घः प्लुत इति कालतो नियमा अचि।।11।।</big>

<big>उदात्ते निषादगान्धारावनुदात्त ऋषभधैवतौ।</big>

<big>स्वरितप्रभवा ह्येते षड्जमध्यमपञ्चमाः।।12।।</big>

<big>अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा।</big>

<big>जिह्नवामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च।।1   ।3।।</big>

<big>ओभावश्च विवृत्तिश्च शषसा रेफ एव च।</big>

<big>जिह्नवामूलमुपध्मा च गतिरष्टविधोष्मणः।।14।।</big>

<big>यद्योभावप्रसंधानमुकारादिपरं पदम्।</big>

<big>स्वरान्तं दताद्दृशं विद्याद्यदन्यह्यक्तमूष्मणः।।15।  ।।3।।</big>

<big>'''हकारं''' पञ्चमैर्युक्तमन्तःस्थाभिश्च संयुतम्।</big>

<big>औरस्यं तं विजानीयात्कण्ठ्यमाहुरसंयुतम्।।16।</big>

<big>कण्ठ्यावहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजावुपू।</big>

<big>स्युर्मूर्धन्या ऋटुरषा दन्त्या लृतुलसाः स्मृताः।।17।।</big>

<big>जिह्नवामूले तु कुः प्रोक्तो दन्त्योष्ठ्यो वः स्मृतो बुधैः।</big>

<big>एऐ तु कण्ठ्यतालव्यौ ओऔ कण्ठोष्ठजौ स्मृतौ।।18।।</big>

<big>अर्धमात्रा तु कण्ठ्या स्यादेकारैकारयोर्भवेत्।</big>

<big>ओकारौकारयोर्मात्रा तयोर्विवृतसंवृतम्।।19।।</big>

<big>संवृतं मात्रिकं ज्ञेयं विवृतं तु द्विमात्रिकम्।</big>

<big>घोषा वा संवृताः सर्वे अघोषा विवृताः स्मृता।।20।।   ।।4।।</big>

<big>'''स्वराणा'''मूष्मणां चैव विवृतं करणं स्मृतम्।</big>

<big>तेभ्योऽपि विवृतावेङौ ताभ्यामैचौ तथैव च।।21।।</big>

<big>अनुस्वारयमानां च नासिका स्थानमुच्यते।</big>

<big>अयोगवाहा विज्ञेया आश्रयस्थानभागिनः।।22।।</big>

<big>अलाबुवीणानिर्घोषो दन्त्यमूल्यस्वराननु।</big>

<big>अनुस्वारस्तु कर्तव्यो नित्यं ह्रोः शषसेषु च।।23।।</big>

<big>अनुस्वारे विवृत्यां तु विरामे चाक्षरद्वये।</big>

<big>द्विरोष्ठ्यौ तु विगृह्णीयाद्यत्रोकारवकारयोः।।24।।</big>

<big>व्याघ्री यथा हरेत्पुत्रान्दंष्ट्राभ्यां न च पीडयेत्।</big>

<big>भीता पतनभेदाभ्यां तद्वद्वर्णान्प्रयोजयेत्।।25।।  ।।5।।</big>

<big>यथा'''यथा''' सौराष्ट्रिका नारी तक्रँ इत्यभिभाषते।⏎
⏎
</big>

<big>एवं रङ्गाः प्रयोक्तव्याः खे अराँ इव खेदया।।26।।⏎
⏎
</big>

<big>रङ्गवर्णं प्रयुञ्जीरन्नो ग्रसेत्पूर्वमक्षरम्।⏎
⏎
</big>

<big>दीर्घस्वरं प्रयुञ्जीयात्पश्चान्नासिक्यमाचरेत्।।27।।⏎
⏎
</big>

<big>हृदये चैकमात्रस्त्वर्धमात्रस्तु मूर्धनि।⏎
⏎
</big>

<big>नासिकायां तथार्धं च रङ्गस्यैवं द्विमात्रता।।28।।⏎
⏎
</big>

<big>हृदयादुत्करे तिष्ठन्कांस्येन समनुस्वरन्।⏎
⏎
</big>

<big>मार्दवं च द्विमात्रं च जघन्वाँ इति निदर्शनम्।।29।।⏎
⏎
</big>

<big>मध्ये तु कम्पयेत्कम्पमुभौ पार्श्वौ समौ भवेत्।⏎
⏎
</big>

<big>सरङ्गं कम्पयेत्कम्पं रथीवेति निदर्शनम्।।30।।⏎
⏎
</big>

<big>एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या नाव्यक्ता न च पीडिताः।⏎
⏎
</big>

<big>सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते।।31।   ।।6।।</big>

<big>'''गीती''' शीघ्री शिरःकम्पी तथा लिखितपाठकः।⏎
⏎
</big>

<big>अनर्थज्ञोऽल्पकण्ठश्च षडेते पाठकाधमाः।।32।।⏎
⏎
</big>

<big>माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः।⏎
⏎
</big>

<big>धैर्यं लयसमर्थं च षडेते पाठका गुणाः।।33।।⏎
⏎
</big>

<big>शङ्कितं भीतमुद्घृष्टमव्यक्तमनुनासिकम्।⏎
⏎
</big>

<big>काकस्वरं शिरसि गतं तथा स्थानविवर्जितम्।।34।।⏎
⏎
</big>

<big>उपांशु दष्टं त्वरितं निरस्तं विलम्बितं गद्गदितं प्रगीतम्।⏎
⏎
</big>

<big>निष्पीडितं ग्रस्तपदाक्षरं च वदेन्न दीनं न तु सानुनास्यम्।।35।।⏎
⏎
</big>

<big>प्रातः पठेन्नित्यमुरःस्थितेन स्वरेण शार्दूलरुतोपमेन।⏎
⏎
</big>

<big>मध्यंदिने कण्ठगतेन चैव चक्राह्वसंकूजितसन्निभेन।।36।।⏎
⏎
</big>

<big>तारं तु विद्यात्सवनं तृतीयं शिरोगतं तच्च सदा प्रयोज्यम्।⏎
⏎
</big>

<big>मयूरहंसान्यमृतस्वराणां तुल्येन नादेन शिरःस्थितेन।।37।।   ।।7।।</big>

<big>'''अचोऽस्पृष्टा''' यणस्त्वीषन्नेमस्पृष्टाः शलः स्मृताः।⏎
⏎
</big>

<big>शेषाः स्पृष्टा हलः प्रोक्ता निबोधानुप्रदानतः।।38।।⏎
⏎
</big>

<big>ञमोनुनासिका नह्रो नादिनो हझषः स्मृताः।⏎
⏎
</big>

<big>ईषन्नादा यणो जश्च श्वासिनस्तु खफादयः।।39।।⏎
⏎
</big>

<big>ईषच्छ्वासांश्चरो विद्याद्गोर्धामैतत्प्रचक्षते।⏎
⏎
</big>

<big>दाक्षीपृत्रः पाणिनियना येनेदं व्यापितं भुवि।।40।।⏎
⏎
</big>

<big>छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते।⏎
⏎
</big>

<big>ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते।।41।।⏎
⏎
</big>

<big>शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम्।⏎
⏎
</big>

<big>तस्मात्साङ्गमधीत्येैव ब्रह्मलोके महीयते।।42।  ।।8।।</big>

<big>'''उदात्त'''माख्याति वृषोऽङ्गुलीनां प्रदेशिनीमूलनिविष्टमूर्धा।⏎
⏎
</big>

<big>उपान्तमध्ये स्वरितं धृतं च कनिष्ठिकायामनुदात्तमेव।।43।।⏎
⏎
</big>

<big>उदात्तं प्रदेशिनीं विद्याात्प्रचयं मध्यतोङ्गुलिम्।⏎
⏎
</big>

<big>निहतं तु कनिष्ठिक्यां स्वरितोपकनिष्ठिकाम्।।44।।⏎
⏎
</big>

<big>अन्तोदात्तमाद्युदात्तमुदात्तमनुदात्तं नीचस्वरितम।⏎
्।</big>

<big>मध्योदात्तं स्वरितं ह्युदात्तं त्र्युदात्तमिति नवपदशय्या।।45।।⏎
⏎
</big>

<big>अग्निः सोमः प्रवो वीर्यं हविषां स्वर्बृहस्पतिरिन्द्राबृहस्पती।⏎
⏎
</big>

<big>अग्निरित्यन्तोदात्तं सोम इत्याद्युदात्तं प्रेत्युदात्तं व इत्यनुदात्तं वीर्यं नीचस्वरितम्।।46।।⏎
⏎
</big>

<big>हविषां मध्योदात्तं स्वरिति स्वरितम्।⏎
⏎
</big>

<big>बृहस्पतिरिति ह्युदात्तमिन्द्राबृहस्पती इति त्र्युदात्तम्।।47।।⏎
⏎
</big>

<big>अनुदात्तो हृदि ज्ञेयो मूध्न्र्युदात्त उदाहृतः।⏎
⏎
</big>

<big>स्वरितः कर्णमूलीयः सर्वास्ये प्रचयः स्मृतः।।48।।   ।।9।।</big>

<big>'''चाषस्तु''' वदते मात्रां द्विमात्रं त्वेव वायसः।⏎
⏎
</big>

<big>शिखी रौति त्रिमात्रं तु नकुलस्त्वर्धमात्रकम्।।49।।⏎
⏎
</big>

<big>कुतीर्थादागतं दग्धमपवर्णं च भक्षितम्।⏎
⏎
</big>

<big>न तस्य पाठे मोक्षोऽस्ति पापाहेरिव किल्बविषात्।।50।।⏎
⏎
</big>

<big>सुतीर्थादागतं व्यक्तं स्वाम्नाय्यं सुव्यवस्थितम्।⏎
⏎
</big>

<big>सुस्वरेण सुवक्त्रेण प्रयुक्तं ब्रह्म राजते।।51।।⏎
⏎
</big>

<big>मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह।⏎
⏎
</big>

<big>स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः  स्वरतोऽपराधात्।।52।।⏎
⏎
</big>

<big>अवक्षरं ह्यनायुष्यं विस्वरं व्यधिपीडितम्।⏎
⏎
</big>

<big>अक्षताऽशस्त्ररूपेण वज्रं पतति मस्तके।।53।।⏎
⏎
</big>

<big>हस्तहीनं तु योऽधीते स्वरवर्णविवर्जितम्।⏎
⏎
</big>

<big>ऋग्यजुःसामभिर्दग्धो वियोनिमधिगच्छति।।54।।⏎
⏎
</big>

<big>हस्तेन वेदं योऽधीते स्वरवर्णार्थसंयुतम्।⏎
⏎
</big>

<big>ऋग्यजुःसामभिः पूतो ब्रह्मलोके महीयते।।55।।  ।10।।</big>

<big>'''शंकरः''' शांकरीं प्रादाद्दाज्ञक्षीपुत्राय धीमते।⏎
⏎
</big>

<big>वाङ्मयेभ्यः समाहृत्य देवीं वाचमिति स्थितिः।।56।।⏎
⏎
</big>

<big>येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य महेश्वरात्।⏎
⏎
</big>

<big>कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः।।57।।⏎
⏎
</big>

<big>येन धौता गिरः पुंसां विमलैः शब्दवारिभिः।⏎
⏎
</big>

<big>तमश्चाज्ञानजं भिन्नं तस्मै पाणिनये नमः।।58।।⏎
⏎
</big>

<big>अज्ञानान्धस्य लोकस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया।⏎
⏎
</big>

<big>चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै पाणिनये नमः।।59।।⏎
⏎
</big>

<big>त्रिनयनमभिमुखनिःसृतामिमां य इह पठेत्प्रयतश्च सदा द्विजः।⏎
⏎
</big>

<big>स भवति धनधान्यपशुपुत्रकीर्तिमानतुलं च सुखं समश्नुते दिवीति दिवीति।।60।।11।।⏎
   ।।11।।</big>

<big>।। अथ शिक्षामात्मोदात्तश्च हकारं स्वराणां यथा गीत्यचोस्पृष्टोदात्तं चाषस्तु शंकर एकादश।।</big>
       ।। इति पाणिनीयशिक्षा समाप्ता  ।।