Difference between revisions 773084 and 773256 on tewiki

{{యాంత్రిక అనువాదం}}
{{pp-move-indef}}
{{US state
| Name                = New Mexico
| Fullname            = State of New Mexico
| Othername           =
| Former              = New Mexico Territory
| Flag                = Flag of New Mexico.svg
| Flaglink            = [[Flag of New Mexico|Flag]]
| Seal                = Great seal of the state of New Mexico.png
| Map                 = Map_of_USA_NM.svg
| Nickname            = Land of Enchantment
| Motto               = [[Crescit eundo]] (It grows as it goes)
| Demonym             = New Mexican
| Capital             = [[Santa Fe, New Mexico|Santa Fe]]
| LargestCity         = [[Albuquerque, New Mexico|Albuquerque]]
| LargestMetro        = [[Albuquerque metropolitan area|Albuquerque Metropolitan Area]]
| OfficialLang        = none <!-- Note: do not change from None&nbsp;— see talk page -->
| Languages           = [[English language|English]] 82%<br />[[Spanish Language|Spanish]] 29%,<br />[[Navajo language|Navajo]] 4%<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/www/cen2000/briefs/phc-t20/tables/tab01.pdf|title=Language Use, English Ability, and Linguistic Isolation for the Population 5 Years and Over by State: 2000|publisher=[[United States Census Bureau]]|work=United States Census 2000|date=February 25, 2003|accessdate=2010-03-28}}</ref><ref>{{cite web|last1=Shin|first1=Hyon B.|last2=Bruno|first2=Rosalind|url=http://www.census.gov/prod/2003pubs/c2kbr-29.pdf|title=Language Use and English-Speaking Ability: 2000|work=Census 2000 Brief|publisher=[[United States Census Bureau]]|date=October 2003|accessdate=2010-03-28}}</ref>
| Governor            = [[Susana Martinez]] (R)
| Lieutenant Governor = [[John Sanchez]] (R)
| Legislature         = [[New Mexico Legislature]]
| Upperhouse          = [[New Mexico Senate|Senate]]
| Lowerhouse          = [[New Mexico House of Representatives|House of Representatives]]
| Senators            = [[Jeff Bingaman]] (D) <br /> [[Tom Udall]] (D)
|Representative=[[New Mexico's 1st congressional district|1]]: [[Martin Heinrich]] (D)<br />[[New Mexico's 2nd congressional district|2]]: [[Steve Pearce]] (R)<br />[[New Mexico's 3rd congressional district|3]]: [[Ben R. Luján]] (D)
| PostalAbbreviation  = NM
| AreaRank            = 5th
| TotalAreaUS         = 121,589
| TotalArea           = 315,194
| LandAreaUS          = 121,356
| LandArea            = 314,590
| WaterAreaUS         = 234
| WaterArea           = 608
| PCWater             = 0.2
| PopRank             = 36th
| 2000Pop (old)       =
| 2000Pop             = 2,059,179 (2009)<ref name=08CenEst>{{cite web | title = Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2000 to July 1, 2009 | publisher = United States Census Bureau | accessdate = 2010-04-11 | url = http://www.census.gov/popest/states/tables/NST-EST2009-01.csv}}</ref>
| DensityRank         = 45th
| 2000DensityUS       = 16.2
| 2000Density         = 6.27
| AdmittanceOrder     = 47th
| AdmittanceDate      = January 6, 1912
| TimeZone            = [[Mountain Standard Time Zone|Mountain]]: [[UTC]]-7/[[Daylight saving time|-6]]
| Longitude           = 103° W to 109° 3′ W
| Latitude            = 31° 20′ N to 37° N
| WidthUS             = 342
| Width               = 550
| LengthUS            = 370
| Length              = 595
| HighestPoint        = [[Wheeler Peak (New Mexico)|Wheeler Peak]]<ref>{{cite ngs
  | id = GM0779
  | designation = Wheeler
  | accessdate = 2009-07-17 }}</ref>
| HighestElevUS       = 13,161
| HighestElev         = 4013.3
| MeanElevUS          = 5,692
| MeanElev            = 1,735
| LowestPoint         = [[Red Bluff Reservoir]]<ref name=usgs>{{cite web| date= April 29, 2005 | url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher=U.S Geological Survey | accessdate =2006-11-06}}</ref>
| LowestElevUS        = 2,842
| LowestElev          = 865
| ISOCode             = US-NM
| Website             = www.newmexico.gov
}}

{{Infobox U.S. state symbols
| Name = New Mexico
| Flag = Flag of New Mexico.svg
| Seal = Great seal of the state of New Mexico.png
| Nickname = The Land of Enchantment
| Motto = ''Crescit eundo''
| Capital = [[Santa Fe, New Mexico|Santa Fe]]
| Mammal = [[American Black Bear]]
| Bird = [[Greater Roadrunner]]
| Colors = [[Red]] & [[Yellow]]
| Fish = [[Rio Grande cutthroat trout]]
| Flower = [[Yucca]]
| Fossil = [[Coelophysis]]
| Gemstone = [[Turquoise]]
| Grass = [[Blue grama]]
| Quarter = 2008 NM Proof.png
| QuarterReleaseDate = 2008
| Reptile = [[New Mexico whiptail]]
| Tree = [[Colorado Pinyon]]
| Song = ''"O' Fair New Mexico"''
| Route Marker = New Mexico 30.svg
}}

'''న్యూ మెక్సికో''' ({{IPAc-en|en-us-New Mexico.ogg|nj|uː|_|ˈ|m|ɛ|k|s|ɨ|k|oʊ}}) [[అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు|యునైటెడ్ స్టేట్స్]] యొక్క నైరుతి మరియు పశ్చిమ ప్రాంతాలలో నెలకొన్న రాష్ట్రం. న్యూ మెక్సికో పర్వత రాష్ట్రాలలో ఒక భాగం. ఒక చదరపు మైలుకు 16 జనసాంద్రతతో, న్యూ మెక్సికో అంత్యంత తక్కువ నివాసితులు ఉన్న ఆరవ U.S. రాష్ట్రంగా ఉంది.

ఈ రాష్ట్రం అనేక శతాబ్దాలుగా స్థానిక అమెరికన్ జనాభాను నివాసితులుగా కలిగి, న్యూ స్పెయిన్ యొక్క ఇంపీరియల్ స్పానిష్ అధికారప్రాంతం, [[మెక్సికో]] యొక్క భాగం, మరియు U.S. ప్రాంతంగా కూడా ఉంది. U.S. రాష్ట్రాలలో, న్యూ మెక్సికో అత్యధిక శాతం హిస్పానిక్‌లను, 44 శాతం (2008 అంచనాలు) కలిగిఉంది,<ref name="Census May 2009"/> వీరిలో స్పానిష్ వలసవాదుల వారసులు మరియు ఇటీవలి కాలంలో లాటిన్ అమెరికా నుండి వలసవచ్చినవారు ఉన్నారు. ఇది [[అలాస్కా]] మరియు ఓక్లహోమల తరువాత మూడవ స్థానంలో స్థానిక అమెరికన్‌లను అత్యధిక శాతంలో కలిగిఉంది, మరియు [[కాలిఫోర్నియా]], ఓక్లహోమ, [[ఆరిజోనా|అరిజోనా]], మరియు [[టెక్సాస్‌|టెక్సాస్]]‌ల తరువాత స్థానిక అమెరికన్‌లను అత్యధిక సంఖ్యలో కలిగి ఉన్న ఐదవరాష్ట్రంగా ఉంది.<ref name="demo">{{cite web | last=Ogunwole | first=Stella U. |date = February 2002| url=http://www.census.gov/prod/2002pubs/c2kbr01-15.pdf | title= The Native American Indian and Alaska Native Population: 2000 | publisher= [[United States Census Bureau]] | work=Census 2000 Brief | accessdate=2007-08-05}}</ref> ఈ రాష్ట్రంలోని తెగలు ఎక్కువగా నవజో మరియు ప్యూబ్లో ప్రజలు. ఫలితంగా, ఈ రాష్ట్రం యొక్క జనాభా మరియు సంస్కృతి వారి బలమైన హిస్పానిక్, మెక్సికన్, మరియు స్థానిక  అమెరికన్ ప్రభావాల కారణంగా ప్రత్యేకత సంతరించుకున్నాయి. న్యూ మెక్సికో జండా ఎరుపు మరియు బంగారు వర్ణాలతో, స్పెయిన్ దేశాన్ని సూచించడంతో పాటు, సూర్యునికి పురాతన స్థానిక అమెరికన్ చిహ్నమైన జియా చిహ్నాన్ని కూడా సూచిస్తుంది.<ref>http://www.netstate.com/states/symb/flags/nm_flag.htm</ref>

== భౌగోళిక స్వరూపం ==
{{See|List of counties in New Mexico}}
{{See also|Delaware Basin}}

ఈ రాష్ట్రం యొక్క మొత్తం వైశాల్యం2142sqmi|km2}}.<ref name="NMSUclimate">{{cite web|url=http://weather.nmsu.edu/News/climate-in-NM.htm|title=CLIMATE OF NEW MEXICO|publisher=New Mexico State University|accessdate=2010-03-20}}</ref> న్యూ మెక్సికో యొక్క తూర్పు సరిహద్దు 103° W [[అక్షాంశం]] వెంట ఓక్లహోమ రాష్ట్రంతో, మరియు 103° W అక్షాంశంతో [[టెక్సాస్‌|టెక్సాస్]]‌కు మూడు మైళ్ళు (5&nbsp;కిమీ) పశ్చిమంగా ఉంది.<ref name="NMSUclimate"/> దక్షిణ సరిహద్దులో, [[టెక్సాస్‌|టెక్సాస్]] తూర్పున మూడింట రెండు వంతులు ఆక్రమించగా, [[మెక్సికో|మెక్సికన్]] రాష్ట్రాలైన చిహువ మరియు సొనోరా పశ్చిమంలో మూడవ వంతును ఆక్రమిస్తున్నాయి, చిహువ దానిలో 90% ఆక్రమిస్తోంది. పశ్చిమ సరిహద్దు [[ఆరిజోనా|అరిజోనా]] 109° 03' W అక్షాంశం వెంట ఉంది.<ref name="NMSUclimate"/> రాష్ట్రం యొక్క నైరుతి మూల బూట్‌హీల్‌గా పిలువబడుతుంది. 37° N [[రేఖాంశం|అక్షాంశం]] కొలరాడోతో ఉత్తర సరిహద్దుగా ఉంది. న్యూ మెక్సికో, కొలరాడో, [[ఆరిజోనా|అరిజోనా]], మరియు ఉటా రాష్ట్రాలు సంయుక్తంగా న్యూ మెక్సికో యొక్క వాయవ్య మూలలో ఫోర్ కార్నర్స్‌గా ఏర్పడుతున్నాయి. న్యూ మెక్సికో, ఒక పెద్ద రాష్ట్రం అయినప్పటికీ, తక్కువ నీటిని కలిగిఉంది. దీని ఉపరితల జలభాగం 250sqmikm2}}.

[[దస్త్రం:Wheeler Peak 2006.jpg|thumb|వీలర్ శిఖరం, న్యూ మెక్సికోలోని అత్యున్నత ప్రదేశం]]
[[దస్త్రం:Aztecruinsnm.jpg|thumb|అజ్టెక్ రూయిన్స్ నేషనల్ మాన్యుమెంట్ వద్ద ప్యూబ్లోస్]]
[[దస్త్రం:Carlsbad Interior Formations.jpg|thumb|కార్ల్స్‌బాడ్ కావేర్న్స్ అంతర్గతదృశ్యం]]
[[దస్త్రం:N2 New Mexico.jpg|thumb|right|ఈశాన్య న్యూ మెక్సికో భూదృశ్యం]]
[[File:White sands national monument dune.jpg|thumb|వైట్ సాండ్స్ నేషనల్ మాన్యుమెంట్ వద్ద ఇసుక దిబ్బలు.
]]

న్యూ మెక్సికన్ భూదృశ్యంలో విశాలమైన, గులాబీ-రంగు ఎడారుల నుండి విరిగిన పీఠభూమిల నుండి ఎత్తైన, మంచుతో కప్పబడిన శిఖరాల వరకు ఉన్నాయి. న్యూ మెక్సికో యొక్క శుష్క చిత్రణతో పాటు, భారీ [[అడవి|అడవులతో]] ఉన్న పర్వతీయ ప్రాతాలు రాష్ట్రంలో అధిక భాగాన్ని ప్రత్యేకించి ఉత్తర భాగాన్ని కప్పివేశాయి. [[రాకీ పర్వతాలు|రాకీ పర్వతాల]] దక్షిణంవైపు చివరి ప్రాంతం, సంగ్రే డి క్రిస్టో మౌంటైన్స్, రియో గ్రాండే తూర్పు వైపున ఉత్తర-దక్షిణాలుగా ఎగుడు దిగుడుగా ఉన్న, గ్రామీణ ఉత్తరం వైపు ఉంటుంది. న్యూ మెక్సికో యొక్క అత్యంత ముఖ్యమైన నదులలో రియో గ్రాండే, పెకోస్, కెనడియన్, సాన్ జువాన్, మరియు గిలా ఉన్నాయి. రియో గ్రాండే, U.S.లో ఎనిమిదవ పెద్ద నది.

U.S. ప్రభుత్వం న్యూ మెక్సికో యొక్క మిలియన్ల ఎకరాలను జాతీయ అడవులుగా పరిరక్షిస్తోంది, వీటిలో:<ref>{{cite web|url=http://www.fs.fed.us/recreation/map/state_list.shtml#NewMexico|title=Find a Forest by State|publisher=USDA Forest Service|accessdate=2010-03-20}}</ref>
* కార్సన్ నేషనల్ ఫారెస్ట్
* సిబోల నేషనల్ ఫారెస్ట్ (అల్బుకెర్‌కీ ప్రధాన కేంద్రంగా ఉంది)
* లింకన్ నేషనల్ ఫారెస్ట్
* శాంటా ఫే నేషనల్ ఫారెస్ట్ (శాంటా ఫే ప్రధాన స్థావరంగా ఉంది)
* గిలా నేషనల్ ఫారెస్ట్
* గిలా వైల్డర్‌నెస్

నేషనల్ పార్క్ సర్వీస్ నిర్వహణలో ఉన్న ప్రాంతాలలో ఈ క్రిందివి ఉన్నాయి:<ref>{{cite web | title = New Mexico | publisher = National Park Service | accessdate = 2008-07-17 | url = http://www.nps.gov/state/nm}} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}</ref>
* అజ్టెక్ వద్ద అజ్టెక్ రూయిన్స్ నేషనల్ మాన్యుమెంట్ 
* లాస్ అలమోస్ లోని బాన్డిలియర్ నేషనల్ మాన్యుమెంట్
* కాపులిన్ సమీపంలోని కాపులిన్ వాల్కనో నేషనల్ మాన్యుమెంట్ 
* కార్లస్బాడ్ సమీపంలోని కార్లస్బాడ్ కావెర్న్స్ నేషనల్ పార్క్ 
* నగీజి వద్ద చాకో కల్చర్ నేషనల్ హిస్టారికల్ పార్క్
* ఎల్ కామినో రియల్ డి టిఎర్ర ఆడెన్ట్రో నేషనల్ హిస్టారిక్ ట్రైల్
* గ్రాంట్స్ లోని ఎల్ మల్పైస్ నేషనల్ మాన్యుమెంట్ 
* రామాలోని ఎల్ మొర్రో నేషనల్ మాన్యుమెంట్
* వాట్రౌస్ వద్ద ఉన్న ఫోర్ట్ యూనియన్ నేషనల్ మాన్యుమెంట్
* సిల్వర్ సిటీ సమీపంలోని గిలా క్లిఫ్ఫ్ డ్వెల్లింగ్స్ నేషనల్ మాన్యుమెంట్ 
* ఓల్డ్ స్పానిష్ నేషనల్ హిస్టారిక్ ట్రైల్
* పెకోస్ లోని పెకోస్ నేషనల్ హిస్టారికల్ పార్క్ 
* అల్బుకెర్‌కీ సమీపంలోని పెట్రోగ్లిఫ్ నేషనల్ మాన్యుమెంట్ 
* మౌంటైన్ఎయిర్ వద్ద సాలినాస్ పోయెబ్లో మిషన్స్ నేషనల్ మాన్యుమెంట్
* సాంటా ఫే నేషనల్ హిస్టారిక్ ట్రైల్
* అలమోగోర్డో సమీపంలోని వైట్ సాండ్స్ నేషనల్ మాన్యుమెంట్ 

సందర్శకులు తరచు జీవించి ఉన్న న్యూ మెక్సికో యొక్క స్థానిక ప్యూబ్లోలను దర్శిస్తారు. ఈ స్థలాలను దర్శిస్తున్న సందర్శకులు రాష్ట్రానికి గుర్తించదగిన ధనాన్ని తీసుకువస్తున్నారు. భౌగోళిక మరియు శాస్త్రీయ ఆసక్తి ఉన్న ఇతర ప్రదేశాలలో కషా-కటువే టెంట్ రాక్స్ నేషనల్ మాన్యుమెంట్ మరియు వల్లెస్ కాల్డెర నేషనల్ ప్రిసర్వ్ ఉన్నాయి. గిలా వైల్డర్నెస్ రాష్ట్రానికి నైరుతి దిక్కున ఉంది.

=== శీతోష్ణస్థితి ===
న్యూ మెక్సికో యొక్క శీతోష్ణస్థితి సాధారణంగా శుష్క లేదా ఉప-శుష్క శీతోష్ణస్థితిగా ఉంటుంది, ఖండాంతర మరియు ఆల్పైన్ శీతోష్ణస్థితులు కలిగిన ప్రదేశాలు కూడా ఉన్నాయి, దాని భూభాగం అధికంగా పర్వతాలు, ఉన్నత మైదానాలు, మరియు [[ఎడారి|ఎడారు]]లతో నిండి ఉంటుంది.
తూర్పు కొలరాడోలోని కొలరాడో ఉన్నత మైదానాలవలె గ్రేట్ ప్లెయిన్స్ (హై ప్లెయిన్స్) రాష్ట్రం యొక్క తూర్పు భాగంలో ఉన్నాయి. ఈ రెండు రాష్ట్రాలు వాటి సహజ లక్షణాలలో అనేక సారూప్యతలను కలిగి ఉన్నాయి, రెండూ కూడా మైదానాలు, పర్వతాలు, హరివాణాలు, పీఠభూములు, మరియు ఎడారి భూములను కలిగి ఉన్నాయి. న్యూ మెక్సికో యొక్క సగటు అవపాత రేటు సంవత్సరానికి 3.9nmm}}. వార్షిక సగటు ఉష్ణోగ్రతలు ఆగ్నేయ ప్రాంతంలో 64&nbsp;°F°C}} నుండి ఉత్తర పర్వతాలలో 40&nbsp;°F°C}} వరకు ఉంటాయి.<ref name="NMSUclimate"/> వేసవి నెలలలో, పగటి ఉష్ణోగ్రతలు తరచు 00&nbsp;°F°C}} కంటే అధికంగా ఉంటాయి, ఉన్నత ప్రాంతాలలో 5000ftm}} కంటే తక్కువగా ఉంటాయి, జూలై నెలలో సగటు అధిక ఉష్ణోగ్రత తక్కువ ఎత్తు ఉన్న ప్రాంతాలలో |97&nbsp;°F°C}} నుండి ఎత్తైన ప్రాంతాలలో 70లకు (°F, 26&nbsp;°C వరకు) ఉంటుంది. న్యూ మెక్సికోలోని అనేక నగరాలు 20ల కంటే తక్కువ మరియు టీన్స్(పదమూడు నుండి పందొమ్మిది వరకు)లో కూడా ఉష్ణోగ్రతలను కలిగి ఉంటాయి. జూన్ 29, 1918న న్యూ మెక్సికో యొక్క అత్యధిక ఉష్ణోగ్రత 6&nbsp;°F°C}} ఆర్టీజియా వద్ద నమోదైంది.<ref name="NMSUclimate"/> న్యూ మెక్సికో తగు మొత్తంలో హిమపాతాన్ని కూడా పొందుతుంది, పర్వతాలలోని ఉన్నత ప్రాంతాలలో అధిక మొత్తంలో మంచు కురుస్తుంది.

=== వృక్షజాలం మరియు జంతుజాలం ===
న్యూ మెక్సికో అనేక వృక్ష మరియు జంతు జాతులు ఏర్పడడానికి ఆవాసాన్ని అందిస్తోంది, అనేక ఎడారి ప్రాంతాలు మరియు పెద్ద మొత్తంలో ఉన్న పినాన్-జునిపెర్ కలపభూములు వీటికి ప్రధానమైనవి. క్రెసోటే పొద, మెస్క్విట్, [[కాక్టేసి|కాక్టి]], యుక్కా, మరియు బ్లాక్‌గ్రామా, పర్పుల్ త్రీ-అవన్, టొబోస, మరియు బరోగ్రాస్ వంటి ఎడారిగడ్డి రకాలు రాష్ట్రం యొక్క దక్షిణ భాగంలో పరచుకున్న విశాలమైన ఉపశుశ్క మైదానాలను కప్పివేస్తున్నాయి. రాష్ట్రం యొక్క ఉత్తర భాగం పొండెరోస పైన్, ఆస్పెన్, కాటన్ వుడ్, శంఖాకార వృక్షాలు, ఫిర్, మరియు ఆక్రమణ జాతి అయిన రష్యన్ ఆలివ్ వంటి వృక్షజాతులకు నిలయంగా ఉంది. స్థానిక పక్షులలో రోడ్-రన్నర్, ''గెకోసిక్స్ కాలిఫోర్నియానుస్'' <ref>{{cite book|first=Florence|last=Merriam Bailey|year=1928|title=Birds of New Mexico|publisher=The University of Michigan}}</ref> మరియు వైల్డ్ టర్కీ, ''మేలేగ్రిస్ గల్లోపావో''  ఉపజాతి ''మేక్సికాన''  ఉన్నాయి.<ref>{{cite web | first=C. Michael | last=Hogan |year=2008 | url=http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 | title=Wild turkey: Meleagris gallopavo | work=GlobalTwitcher.com|accessdate=2010-04-02}}</ref> న్యూ మెక్సికోలో ఉన్న ఇతర జంతువులలో నల్ల ఎలుగులు, కౌగార్స్, కయోట్స్, ముళ్ళపందులు, స్కంక్స్, మెక్సికన్ బూడిద తోడేళ్ళు, లేడి, కణుజు, అడవి దున్న, జవాలిన, పెద్ద కొమ్ములు గల గొర్రె, ఉడుతలు, చిప్‌మున్క్స్, ప్రోంగ్‌హార్న్, వెస్ట్రన్ డైమండ్ బాక్, కంగారూ‌ ఎలుక, జాక్‌కుందేలు మరియు అనేక రకాల ఇతర పక్షులు, ఉభయచరాలు మరియు మూషికజాతులు ఉన్నాయి.

== చరిత్ర ==
[[దస్త్రం:New Mexico Landscape.jpg|thumb|left|చాకో కాన్యన్ నుండి కొద్ది దూరంలో ఎడారి దృశ్యం]]
[[దస్త్రం:Organ Mountains.jpg|thumb|left|లాస్ క్రూసెస్ వద్ద ఆర్గాన్ పర్వతం]]
[[దస్త్రం:Los Alamos aerial view.jpeg|thumb|left|లాస్ అలమోస్ నేషనల్ లాబొరేటరీ మరియు లాస్ అలమోస్ పట్టణం, న్యూ మెక్సికో ]]
{{Main|History of New Mexico}}
న్యూ మెక్సికోలో మొదట నివాసం ఉన్నట్లు తెలియవచ్చిన వారు క్లోవిస్ సంస్కృతి సభ్యులైన పాలియో-ఇండియన్స్.<ref name="Murphy 2000">
{{cite book
|last=Murphy
|first=Dan
|others=photo research by John O. Baxter
|title=New Mexico, the distant land: an illustrated history
|pages=
|edition=2000
|year=2000
|publisher=American Historical Press
|location=Sun Valley, CA
|isbn=9781892724090
}}</ref>{{Rp|19}}
తరువాత నివాసం ఏర్పరచుకున్న వారిలో మొగోల్లోన్ మరియు అనసాజి సంస్కృతులకు చెందిన స్థానిక అమెరికన్లు ఉన్నారు.<ref name="Simmons 1988">
{{cite book | last = Simmons | first = Marc | title = New Mexico: An Interpretive History |edition=New | publisher = University of New Mexico Press | location = Albuquerque | year = 1988 | isbn = 0826311105 }}
</ref>{{Rp|52}}
16వ శతాబ్దంలో, యూరోపియన్లు వచ్చే నాటికీ ప్యూబ్లో ప్రజలు మరియు నవజో, అపాచే మరియు ఉటే తెగలు స్థిరపడిన గ్రామాలు ఈ ప్రాంతంలో ఉన్నాయి.<ref name="Murphy 2000"/>{{Rp|6,48}}

ఫ్రే మార్కోస్ డి నిజా వివరించిన సెవెన్ గోల్డెన్ సిటీస్ ఆఫ్ సిబోల రహస్యాలను తెలుసుకోవడానికి, ఫ్రాన్సిస్కో వాజ్క్వేజ్ డి కరోనాడో, కంపోస్టేల వద్ద 1540–1542లో ఒక పెద్ద దండయాత్రకు సమీకరించాడు.<ref name="Simmons 1988"/>{{Rp|19–24}} ''న్యువో మెక్సికో''  అనే పేరు బంగారు గనులు వెదకే ఫ్రాన్సిస్కో డి ఇబార్రాచే మొదటిసారి ఉపయోగించబడింది, అతను 1563లో మెక్సికోకు ఉత్తరభాగాన దూరంగా తాను కనుగొన్నవాటిని "ఎ న్యూ మెక్సికో"గా పేర్కొన్నాడు.<ref>{{cite book |title=Names on the Land: A Historical Account of Place-Naming in the United States |last=Stewart |first=George |authorlink=George R. Stewart |origyear=1945 |year=2008 |publisher= NYRB Classics |location=New York |pages= 23–24 |isbn=9781590172735 |quote=There was Francisco de Ibarra, a great seeker after gold mines. In 1563 he went far to the north...when he returned south, Ibarra boasted that he had discovered a New Mexico. Doubtless, like others, he stretched the tale, and certainly the land of which he told was well south of the one now so called. Yet men remembered the name Nuevo México, though not at first as that of the region which Coronado had once conquered. }}</ref> 1598లో జువాన్ డి ఒనాటే, ప్రావిన్స్ ఆఫ్ న్యూ మెక్సికో యొక్క మొదటి గవర్నర్ గా నియమించబడినప్పుడు అధికారికంగా ఈ పేరును స్థిరపరిచారు.<ref name="Simmons 1988"/>{{Rp|36–37}} 1598లో ఆయన శాన్ జువాన్ డి లాస్ కాబల్లెరోస్ కాలనీని స్థాపించారు, ఇది భవిష్యత్తులోని న్యూ మెక్సికో రాష్ట్రం యొక్క మొదటి యూరోపియన్ స్థావరం,<ref name="Cuarto Centenario">
{{cite web |url=http://www.newmexicoculture.org/CuartoCentenario/index.html |title=Cuarto Centenario: 400 Years of New Mexico Culture and History |accessdate=2008-10-12 |work= |publisher=New Mexico Department of Cultural Affairs |year=1999 }}
</ref>
ఇది రియో గ్రాండేలో ఒహ్కయ్ ఓవిన్గెహ్ ప్యూబ్లో సమీపంలో ఉంది.<ref name="Simmons 1988"/>{{Rp|37}} ఒనాటే, ఎల్ కామినో రియల్ డి టిఎర్ర అద్ఎంట్రో, "రాయల్ రోడ్ ఆఫ్ ది ఇంటీరియర్," ను 700m|km-2}} శాంటా బార్బర, చిహువ నుండి దూరంగా ఉన్న తమ స్థావరం వరకు పొడిగించుకున్నాడు.<ref name="Simmons Last Conquistador"/>{{Rp|49}}

శాంటా ఫే యొక్క స్థావరం 1608లో [[రాకీ పర్వతాలు|రాకీ పర్వతాల]] దక్షిణాగ్ర ఉపశ్రేణి అయిన సంగ్రే డి క్రిస్టో పర్వతాల పాదాల వద్ద స్థాపించబడింది.<ref name="Simmons Last Conquistador">
{{cite book | last = Simmons | first = Mark | title = The Last Conquistador: Juan De Oñate and the Settling of the Far Southwest | publisher = University of Oklahoma Press | location = Norman | year = 1991 | isbn = 0806123680 }}
</ref>{{Rp|182}} విజయవంతమైన ప్యూబ్లో తిరుగుబాటు కారణంగా రాష్ట్రంలోని అనేక ఇతర స్థావరాలతో పాటు ఈ నగరం 12 సంవత్సరాల పాటు (1680–1692) స్పానిష్‌లచే వదలిపెట్టబడింది.<ref>[http://www.class.uh.edu/gl/mav1.htm రెసిస్టెన్స్ అండ్ ఎకామడేషన్ ఇన్ న్యూ మెక్సికో]. మూలం: C. W. హకేట్, ed., హిస్టారికల్ డాక్యుమెంట్స్ రిలేటింగ్ టు న్యూ మెక్సికో, న్యూవా విజ్కాయ, అండ్ అప్రోచెస్ దేర్ టు, టు 1773, వాల్యూం. III [వాషింగ్టన్: కార్నెగీ ఇన్స్టిట్యూషన్ ఆఫ్ వాషింగ్టన్, 1937] పేజీలు 327–35.</ref> ప్యూబ్లో నాయకుడైన పాపే మరణించిన తరువాత, డిగో డి వర్గాస్ ఈ ప్రాంతాన్ని స్పానిష్ పాలనలోకి తీసుకువచ్చారు.<ref name="Simmons 1988"/>{{Rp|68–75}} శాంటా ఫేను ఒక వర్తక కేంద్రంగా అభివృద్ధి పరుస్తూ, తిరిగి స్థావరం ఏర్పరచుకుంటున్నవారు, ఉనికిలో ఉన్న పరిసర సమాజాలతో 1706లో అల్బుకెర్‌కీని స్థాపించారు,<ref name="Simmons 1988"/>{{Rp|84}} న్యూ స్పెయిన్ యొక్క వైస్రాయ్, ఫ్రాన్సిస్కో ఫెర్నాండెజ్ డి లా క్యువ, 10త్ డ్యూక్ ఆఫ్ అల్బుకర్‌కీ యొక్క పేరు దీనికి పెట్టడం జరిగింది.<ref>
{{cite web |url=http://www.cabq.gov/museum/history/foundingabq.html |title=The Founding of Albuquerque&nbsp;– The Albuquerque Museum |accessdate=2008-10-12 |publisher=City of Albuquerque }}
</ref>

న్యూ స్పెయిన్‌లో భాగంగా, మెక్సికన్ స్వాతంత్ర్య పోరాటం తరువాత న్యూ మెక్సికో రాష్ట్రం యొక్క ప్రతిపాదనలు 1821లో స్వతంత్ర [[మెక్సికో]] చేరాయి.<ref name="Simmons 1988"/>{{Rp|109}} 1836లో టెక్సాస్ గణతంత్రం మెక్సికో నుండి విడిపోయినపుడు అది రియో గ్రాండే యొక్క తూర్పు ప్రాంతాన్ని కోరుకుంది.<ref>
{{cite web |url=http://www.tsl.state.tx.us/exhibits/annexation/aftermath/question10.html |title=Texas Annexation Questions and Answers |accessdate=2008-10-12 |publisher=Texas State Library and Archives Commission }}</ref> టెక్సాస్ కొమంచెరియా ద్వారా న్యూ మెక్సికో నుండి విడిపోయింది మరియు ప్రకటిత ప్రాంతంలో ఒక ఉనికి లేదా నియంత్రణగా ఏర్పడాలనే దాని ప్రయత్నం, విఫలమైన టెక్సాస్ శాంటా ఫే దండయాత్రగా నిలిచింది. న్యూ మెక్సికో యొక్క అత్యంత ఉత్తరభాగం ప్ర్రారంభంలో [[ఫ్రాన్స్]] పాలనలో ఉండేది, ఇది 1803లో లూసియానా కొనుగోలులో భాగంగా యునైటెడ్ స్టేట్స్‌కు అమ్మబడింది.<ref>{{cite web |url=http://memory.loc.gov/ammem/collections/maps/lapurchase/essay1e_lg.html |title=Boundaries of the Louisiana Purchase as Recognized Today |accessdate= 2008-12-06 |year=2001 |month=December |work=Louisiana: European Explorations and the Louisiana Purchase |publisher=Library of Congress }}</ref> స్పానిష్ జనాభా వేగవంతంగా పెరిగి, 1800 నాటికి 25,000కు చేరగలిగింది. U.S.ఆక్రమణ కాలం మొదలయ్యేవరకు హిస్పానిక్ నివాసితులపై అపాచీ మరియు కొమాంచీల దాడులు సాధారణంగా ఉండేవి.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/411812/New-Mexico న్యూ మెక్సికో (రాష్ట్రం)]. బ్రిటానికా ఆన్ లైన్ ఎన్సైక్లోపీడియా</ref>

1846–1848 మెక్సికన్-అమెరికన్ యుద్ధం, మరియు 1848నాటి గౌడలుప్ హిడాల్గో ఒప్పందం తరువాత, మెక్సికో నివాసాలు లేని తన ఉత్తర ప్రాంతాలలో అధికభాగాన్ని, నేడు అమెరికన్ నైరుతిప్రాంతం మరియు [[కాలిఫోర్నియా]]గా పిలువబడేవి, యునైటెడ్ స్టేట్స్ ఆఫ్ అమెరికాకు వదలివేసింది.<ref name="Simmons 1988"/>{{Rp|132}} 1850 యొక్క రాజీలో రియో గ్రాండేకు తూర్పు వైపున ఉన్న భాగంపై తన ఆరోపణలను పది మిలియన్ డాలర్ల మారకంతో వదలివేసుకుంది.<ref name="Simmons 1988"/>{{Rp|135}} యునైటెడ్ స్టేట్స్, రాష్ట్రం యొక్క నైరుతి బూట్‌హీల్‌ను మరియు గిలా నది క్రింద ఉన్న దక్షిణ  [[ఆరిజోనా|అరిజోనా]]ను అధిక ఎడారితో కూడిన 1853నాటి గాడ్స్‌డె‌న్ కొనుగోలులో పొందింది.<ref name="Simmons 1988"/>{{Rp|136}}

కాంగ్రెస్ జనవరి 6, 1912న కేంద్రం న్యూ మెక్సికోను 47వ రాష్ట్రంగా అనుమతించింది.<ref name="Simmons 1988"/>{{Rp|166}}

{{USCensusPop
|1850 = 61547
|1860 = 93516
|1870 = 91874
|1880 = 119565
|1890 = 160282
|1900 = 195310
|1910 = 327301
|1920 = 360350
|1930 = 423317
|1940 = 531818
|1950 = 681187
|1960 = 951023
|1970 = 1017055
|1980 = 1303302
|1990 = 1515069
|2000 = 1819046
|2010 = 2059179
|estyear = 
|estimate = 
|estref = 
|footnote=Sources: 1850–1990,<ref name="1990 CPH2">
{{cite book
|title=Population and Housing Unit Counts
|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-dens-text.php|format=PDF
|accessdate=2008-07-03
|series=1990 Census of Population and Housing
|volume=CPH-2-1
|publisher= U. S. Department of Commerce, Bureau of the Census
|pages=26–27
|chapter=Table 16. Population: 1790 to 1990
|isbn=9994641255
}}
</ref> 2000,<ref name=08CenEst/> 2010<ref>http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php</ref>
}}

[[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం|IIవ ప్రపంచ యుద్ధ]] సమయంలో మొదటి అణు బాంబుల రూపకల్పన మరియు తయారీ  లాస్ అలమోస్ వద్ద జరిగింది మరియు మొదటిది సోకర్రో మరియు అలమోగోర్డోల మధ్య వైట్ సాండ్స్ ప్రూవింగ్ గ్రౌండ్స్‌పై ఎడారిలోని ట్రినిటీ ప్రదేశంలో పరీక్షించబడింది.<ref name="Simmons 1988"/>{{Rp|179–180}}

న్యూ మెక్సికో, సమాఖ్య ప్రభుత్వ వ్యయం ద్వారా ప్రయోజనాన్ని పొందింది. ఇది మూడు వైమానిక దళ స్థావరాలకు నిలయంగా ఉంది, వైట్ సాండ్స్ మిసైల్ రేంజ్, ఫెడరల్ రిసెర్చ్ లాబొరేటరీస్ లాస్ అలమోస్ నేషనల్ లాబొరేటరీ మరియు సండియ నేషనల్ లేబొరేటరీస్. [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం|IIవ ప్రపంచయుద్ధం]] తరువాత రాష్ట్ర జనాభా విపరీతంగా పెరిగి, 1940లో 531,818 నుండి 2000 నాటికి 1,819,046కు చేరింది.<ref name="08CenEst"/><ref name="1990 CPH2"/> న్యూ మెక్సికోలో ఉద్యోగకల్పన పెరిగే రంగాలలో మైక్రో ఎలక్ట్రానిక్స్, కాల్ సెంటర్లు, మరియు ఇండియన్ కాసినోలు ఉన్నాయి.<ref>
{{cite web |url=http://www.unm.edu/~bber/pubs/WRSA.pdf |title=The Southwest Heartland: The Good, the Bad & the Ugly |accessdate=2008-10-12 |last=Reynis |first=Lee A. |coauthors=Marshall J. Vest |format=PDF |page=12 |publisher=University of New Mexico, Bureau of Business and Economic Research |year=2005}}
</ref>

== జనాభా ==
{{See also| List of cities in New Mexico | New Mexico locations by per capita income}}

2008 నాటికి, ఈ రాష్ట్రం దేశంలో అత్యధిక పేదరిక రేటుని కలిగి ఉంది.<ref>{{cite web|url=http://www.statehealthfacts.org/comparemaptable.jsp?ind=16&cat=1 |title=Poverty Rate by Household Income – Kaiser State Health Facts |publisher=Statehealthfacts.org |date=2007-06-14 |accessdate=2010-07-31}}</ref>

=== జనాభా ===
[[దస్త్రం:New Mexico population map.png|thumb|left|న్యూ మెక్సికో జనసాంద్రత మానచిత్రం]]
జూలై 1, 2008 నాటికి, యునైటెడ్ స్టేట్స్ సెన్సస్ బ్యూరో న్యూ మెక్సికో యొక్క జనాభా 1,984,356<ref name="08CenEst"/> గా అంచనావేసింది, ఇది 2000 నాటి జనాభా కంటే 165,315, లేదా 9.1% పెరుగుదలను సూచించింది.<ref name="census_cum">{{cite web |title=Cumulative Estimates of the Components of Population Change for the United States, Regions and States: April 1, 2000 to July 1, 2008 (NST-EST2008-04) |url=http://www.census.gov/popest/states/tables/NST-EST2008-04.csv |author=U. S. Census Bureau |authorlink=United States Census Bureau |date=2008-12-15 |accessdate=2009-01-16 |format=CSV}}</ref> ఇది గత జనాభా లెక్కల 114,583 జనాభా నుండి ఉన్న సహజ పెరుగుదలతో పాటు(అనగా 235,551 జననాల నుండి 120,968 మరణాలను తీసివేయగా) రాష్ట్రంలోకి వచ్చిన నికర వలసలైన 59,499 మంది ప్రజల పెరుగుదలను కూడా చూపుతుంది.<ref name="census_cum"/> సంయుక్త రాష్ట్రాల వెలుపల నుండి వచ్చిన వలసల కారణంగా 34,375 మంది ప్రజలు నికరంగా పెరగగా, దేశంలోపలి వలసల కారణంగా 25,124 మందిని పొందారు.<ref name="census_cum"/>

న్యూ మెక్సికో యొక్క జనాభా కేంద్రం, మంజానో పట్టణంలోని టొర్రన్స్ కౌంటీలో ఉంది.<ref>{{cite web | title = Population and Population Centers by State: 2000 | publisher = United States Census Bureau | accessdate = 2008-12-06 | url = http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt}}</ref>

న్యూ మెక్సికో జనాభాలో 7.5% మంది 5 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయసు, 25.3% మంది ప్రజలు 18 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయసు, మరియు 13.1% ప్రజలు 65 లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయసును కలిగి ఉన్నారు.<ref name="QuickFacts">{{cite web|url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/35000.html|title=New Mexico QuickFacts from the US Census Bureau|publisher=United States Census Bureau|accessdate=2010-03-28}}</ref> జనాభాలో స్త్రీలు సుమారు 50.7% ఉన్నారు.<ref name="QuickFacts"/>

2000 నాటికి, నివాసితులలో 8.2% విదేశాలలో జన్మించారు.<ref name="QuickFacts"/>

==== ముఖ్యమైన నగరాలు మరియు కౌంటీలు ====
{{Fix bunching|beg}}
[[దస్త్రం:Downtown Albuquerque, NM.jpg|thumb| అల్బుకెర్‌కీ ]]
{{Fix bunching|mid}}
[[దస్త్రం:Las Cruces NM and Organ Mountains.jpg|thumb|లాస్ క్రూసెస్ ]]
{{Fix bunching|mid}}
[[దస్త్రం:Santa Fe NM.jpg|thumb|శాంటా ఫే ]]
{{Fix bunching|mid}}
[[దస్త్రం:Main Street Roswell.jpg|thumb|రాస్వెల్]]
{{Fix bunching|end}}
{| style="width:380px" class="wikitable sortable"
|+ అత్యధిక జనాభా కలిగిన 10 న్యూ మెక్సికో నగరాలు మరియు పట్టణాలు<td><br /><small>2009 సెన్సస్ బ్యూరో అంచనాలు</small><ref>
{{cite web
|url= http://www.lcsun-news.com/dona_ana_news/ci_15364660
|title= Table 4: Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places in New Mexico, Listed Alphabetically: April 1, 2000 to July 1, 2008 (SUB-EST2008-04-35)
|accessdate= 2009-07-10
|date= 2009-07-01
|format=CSV
|publisher= US Census Bureau, Population Division
}}
</ref></td>
|-
! స్థానం
! align="center"| నగరం
! కౌంటీ
! జనాభా
|-
|  1
|  align="left"| అల్బుకెర్‌కీ
|  బెర్నాలిల్లో
|  align="right"| 528,497
|-
|  2
|  లాస్ క్రూసెస్
|  డోనా అనా
|  align="right"| 93,570
|-
|  3
|  రియో రాంచో
|  సండోవాల్
|  align="right"| 84,000
|-
|  4
|  శాంటా ఫే
|  శాంటా ఫే
|  align="right"| 73,720
|-
| 
|  సౌత్ వేలీ <small>(CDP)</small>
|  బెర్నాలిల్లో
|  align="right"| 46,902
|-
|  5
|  రాస్వెల్
|  చావెస్
|  align="right"| 46,576
|-
|  6
|  ఫార్మింగ్టన్
|  శాన్ జువాన్
|  align="right"| 43,420
|-
|  7
|  అలమోగోర్డో
|  ఒటేరో
|  align="right"| 35,984
|-
|  8
|  క్లోవిస్
|  కర్రి
|  align="right"| 32,899
|-
|  9
|  హాబ్స్
|  లీ
|  align="right"| 30,838
|-
|  10
|  కార్లస్బాడ్
|  ఎడ్డీ
|  align="right"| 26,259
|}

{| style="width:510px" class="wikitable sortable"
|+ అత్యధిక జనాభా కలిగిన 10 న్యూ మెక్సికో కౌంటీలు<td><br />2009 సెన్సస్ బ్యూరో అంచనాలు<ref>
{{cite web
|url= http://www.census.gov/popest/counties/tables/CO-EST2008-01-35.csv
|title= Table 1: Annual Estimates of the Resident Population for Counties of New Mexico: April 1, 2000 to July 1, 2008 (CO-EST2008-01-35)
|accessdate= 2009-07-10
|date= 2009-03-19
|format=CSV
|publisher= US Census Bureau, Population Division
}}
</ref></td>
|-
! స్థానం 
! style="text-align:center"|కౌంటీ 
! జనాభా<br /><small> అంతర్గతంగా</small><br /><small>కౌంటీ పరిధిలో</small> 
! భూ వైశాల్యం<br /><small> చదరపు మైళ్ళు</small>
! అతిపెద్ద నగరం
|-
|  1 
|  align="left"| బెర్నాలిల్లో 
|  642,527 
|  1,166 
|  అల్బుకెర్‌కీ
|-
|  2 
|  align="left"| డోనా అనా 
|  206,419 
|  3,807 
|  లాస్ క్రూసెస్
|-
|  3 
|  align="left"| శాంటా ఫే 
|  147,532 
|  1,909 
|  శాంటా ఫే
|-
|  4 
|  align="left"| సండోవాల్ 
|  125,988 
|  3,710 
|  రియో రాంచో
|-
|  5 
|  align="left"| శాన్ జువాన్ 
|  124,131 
|  5,514 
|  ఫార్మింగ్టన్
|-
|  6 
|  align="left"| వాలెన్సియ 
|  72,207 
|  1,068 
|  లాస్ లునాస్
|-
|  7 
|  align="left"| మక్‌కిన్లే 
|  70,724 
|  5,449 
|  గాలప్
|-
|  8 
|  align="left"| చావెస్ 
|  63,060 
|  6,070 
|  రాస్వెల్
|-
|  9 
|  align="left"| ఒటేరో 
|  62,776 
|  6,627 
|  అలమోగోర్డో
|-
|  10 
|  align="left"| లీ 
|  59,155 
|  4,393 
|  హాబ్స్
|}

=== జాతి మరియు వారసత్వం ===
సెన్సస్ బ్యూరో ప్రకారం, 1.5% జనాభా బహుళ జాతి/మిశ్రమ-జాతికి చెంది, ఆసియన్ మరియు NHPI జనాభా సమూహాల కంటే పెద్దదిగా ఉంది.<ref name="QuickFacts"/> 2008లో న్యూ మెక్సికో ఏ ఇతర రాష్ట్రం కంటే అత్యధిక సంఖ్యలో హిస్పానిక్‌లను (45%) (ఏ జాతి వారైనా) కలిగి ఉంది,<ref name="Census May 2009">
{{cite press release |title=Census Bureau Releases State and County Data Depicting Nation's Population Ahead of 2010 Census |publisher=US Census Bureau |date=2009-05-14 |url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/013734.html |accessdate=2009-07-17 |quote=New Mexico had the highest percentage of Hispanics at 45 percent.}}
</ref>
వీరిలో 83% స్థానికంగా-పుట్టినవారు మరియు 17% విదేశాలలో పుట్టినవారు.<ref>[http://pewhispanic.org/states/?stateid=NM న్యూ మెక్సికో లోని  హిస్పానిక్ ల జనాభా చిత్రణ, 2007]. ప్యూ హిస్పానిక్ సెంటర్.</ref> న్యూ మెక్సికోలోని హిస్పానిక్‌లలో అధిక భాగం, ప్రత్యేకించి రాష్ట్రంలోని ఉత్తరాభాగానికి చెందినవారు స్పానిష్ వారసత్వాన్ని ప్రకటించుకుంటారు. వీరు 16, 17, మరియు 18వ శతాబ్దాలలో వచ్చిన స్పానిష్ వలసవాదుల వారసులు. ఈ రాష్ట్రం పెద్ద సంఖ్యలో స్థానిక అమెరికన్  జనాభాను కలిగి ఉంది, శాతంలో ఇది [[అలాస్కా]] తరువాత రెండవ స్థానంలో ఉంది.<ref name="QuickFacts"/><ref>{{cite web|url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/02000.html|title=Alaska QuickFacts from the US Census Bureau|publisher=US Census Bureau|accessdate=10 April 2010}}</ref>

యునైటెడ్ స్టేట్స్ సెన్సస్ బ్యూరో యొక్క 2006-2008 అమెరికన్ కమ్యూనిటీ సర్వే 3-సంవత్సరాల అంచనా ప్రకారం,<ref>
[http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=&amp;geo_id=04000US35&amp;_geoContext=01000US%7C04000US35&amp;_street=&amp;_county=&amp;_cityTown=&amp;_state=04000US35&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=040&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=null&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null:null&amp;_keyword=&amp;_industry= US సెన్సస్ 2006-2008 అమెరికన్ కమ్యూనిటీ సర్వే 3-ఇయర్ ఎస్టిమేట్స్]</ref> న్యూ మెక్సికో యొక్క జనాభా 1,962,226. విభిన్న జాతులలో న్యూ మెక్సికన్ల సంఖ్య ఈ విధంగా ఉంది: శ్వేత జాతీయులు, 1,375,334 (70.1%); నల్ల జాతీయులు, 43,931 (2.2%); అమెరికన్ ఇండియన్ లేదా స్థానిక అలాస్కన్‌లు, 182,136 (9.3%); ఆసియన్, 26,767 (1.4%), స్థానిక హవాయిన్ లేదా పసిఫిక్ ఐలాండర్, 854 (0.1%), మరియు 273,778 (14.0%) ఇతర జాతులు. రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ జాతులకు చెందినవారు 59,415 (3.0%). హిస్పానిక్‌లు లేదా లాటినో‌లు (ఏ జాతికి చెందిన వారైనా) 873,171 (44.5%)మంది ఉన్నారు.

2000 యునైటెడ్ స్టేట్స్ సెన్సస్ ప్రకారం,<ref name="Ancestry 2000">
{{cite web |url=http://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf |title=Table 3. Largest Ancestries for the United States, Regions, States, and for Puerto Rico: 2000 |accessdate=2008-11-08 |last=Brittingham |first=Angela |coauthors=G. Patricia de la Cruz |year=2004 |month=June |format=PDF |work=Ancestry: 2000; Census 2000 Brief |publisher=US Census Bureau }}</ref>{{Rp|6}}
న్యూ మెక్సికోలో అత్యంత సాధారణంగా పేర్కొనబడే జాతులు: స్పానియర్డ్స్ (18.7%), మెక్సికన్ (16.3%), అమెరికన్ ఇండియన్ (10.3%), మరియు జర్మన్ (9.8%)

=== భాషలు ===
2000 U.S. సెన్సస్ ప్రకారం, 5 లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయసు ఉన్న 28.76% జనాభా ఇంట్లో [[స్పానిష్ భాష|స్పానిష్]] మాట్లాడగా, 4.07% నవజో మాట్లాడతారు.<ref>{{cite web|url=http://www.mla.org/map_data_results&state_id=35&mode=state_tops |title=MLA Language Map Data Center: Most spoken languages in New Mexico |publisher=Mla.org |date=2007-07-17 |accessdate=2010-07-31}}</ref> న్యూ మెక్సికన్ స్పానిష్ మాండలికం మాట్లాడేవారు ప్రధానంగా 16, 17, మరియు 18వ శతాబ్దాలలో న్యూ మెక్సికోకు వచ్చిన స్పానిష్ వలసవాదుల వారసులు.<ref>{{cite web|url=http://www.archive.org/stream/spanishlanguagei00espirich/spanishlanguagei00espirich_djvu.txt |title=The Spanish language in New Mexico and southern Colorado |publisher=Archive.org |date= |accessdate=2010-07-31}}</ref>

[[దస్త్రం:Acoma Pueblo Sky City 2.jpg|thumb|left|"స్కై సిటీ"గా ప్రసిద్ధి చెందిన అకోమ ప్యూబ్లో ]]

రాష్ట్రంలో స్పానిష్ భాష యొక్క విస్తృత ఉపయోగం కారణంగా న్యూ మెక్సికోలో సాధారణంగా [[ఆంగ్ల భాష|ఇంగ్లీష్]]‌తో పాటు స్పానిష్ కూడా అధికార భాషగా ఉన్నట్లు భావించబడుతుంది. 1912 నాటి రాష్ట్ర రాజ్యాంగం తాత్కాలిక ద్విభాషా ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసినప్పటికీ, న్యూ మెక్సికోకు అధికార భాష లేదు. ఐనప్పటికీ, రాష్ట్ర ప్రభుత్వం డ్రైవర్లకు సూచనలు మరియు బాలట్‌లను రెండు భాషలలోను ముద్రిస్తుంది (సమాఖ్య చట్టం ప్రకారం బాలట్‌లను స్పానిష్‌లో ముద్రించవలసి ఉంది).{{Citation needed|date=November 2010}}

రాజ్యాంగం ప్రకారం, తరువాత ఇరవై సంవత్సరాల వరకు, శాసనసభ ఆమోదించే అన్ని చట్టాలు స్పానిష్ మరియు ఇంగ్లీష్‌లలో ముద్రించవలసి ఉంటుంది, ఆ తరువాత శాసనసభ దాని కొరకు ఏర్పాటు చేయవలసి ఉంది.

1967కు ముందు రాష్ట్రవ్యాప్తంగా ప్రకటనలు మరియు దేశ ఎన్నికలు ఇంగ్లీష్‌లో ముద్రించవలసి ఉండేది మరియు "స్పానిష్‌లో ముద్రించవచ్చు".
అదనంగా, నేడు అనేక చట్టపరమైన ప్రకటనలను ఇంగ్లీష్ మరియు స్పానిష్ రెండిటిలోను ప్రచురించవలసిఉంది.<ref>[http://ourworld.compuserve.com/homepages/jwcrawford/nm-con.htm "లాంగ్వేజ్ రైట్స్ అండ్ న్యూ మెక్సికో స్టేట్ హుడ్", ''ది ఎక్స్ క్లూడెడ్ స్టూడెంట్: ఎడ్యుకేషనల్ ప్రాక్టిసెస్ అఫెక్టింగ్ మెక్సికన్ అమెరికన్స్ ఇన్ ది సౌత్‌వెస్ట్'' , మెక్సికన్ అమెరికన్ ఎడ్యుకేషన్ స్టడీ, రిపోర్ట్ III, వాషింగ్టన్, D.C.: U.S. గవర్నమెంట్ ప్రింటింగ్ ఆఫీస్, 1972, పేజీలు 76–82]{{dead link|date=July 2010}}</ref>

1995లో, న్యూ మెక్సికో, రాష్ట్ర ద్విభాషా గీతంగా ''న్యూ మెక్సికో - మీ లిండో న్యువో మెక్సికో'' ను స్వీకరించింది.<ref name="Blue Book State Symbols">{{cite book |title=New Mexico Blue Book 2007–2008 |url=http://www.sos.state.nm.us/sos-bluebook.html |accessdate=2009-01-03 |publisher=New Mexico Secretary of State |chapter=State Symbols |chapterurl=http://www.sos.state.nm.us/BlueBook2008/StateSymbols.pdf }}</ref>{{Rp|75,81}}

=== మతం ===
==== మతపరమైన అనుబంధసంస్థలు ====
[[దస్త్రం:Santa Fe San miguel chapel.jpg|thumb|శాంటా ఫేలోని శాన్ మిగుఎల్ చాపెల్, యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో నిలిచి ఉన్న అత్యంత పురాతనమైన చర్చ్. ఈ అడోబ్ గోడలు సుమారు క్రీ.శ.1610 ప్రాంతంలో కట్టబడ్డాయి.]]

[[దస్త్రం:Santa Cruz church1.jpg|thumb|1733లో నిర్మించబడిన శాంటా క్రుజ్ చర్చ్ రాష్ట్రంలోని పురాతనమైన చర్చ్ లలో ఒకటి, ఇది న్యూ మెక్సికోలోని మనోలా సమీపంలో శాంటా క్రుజ్ వద్ద ఉంది.ఈ చర్చ్‌కు స్పానిష్ పేరు "లా ఇగ్లేసియా డి శాంటా క్రుజ్ డి లా కెనడా".]]

అసోసియేషన్ ఆఫ్ స్టాటిస్టీషియన్స్ ఆఫ్ అమెరికన్ రెలిజియస్ బాడీస్ రూపొందించిన ఒక నివేదిక ప్రకారం, 2000లో పెద్ద సంఖ్యలో ఉన్నవాటిలో 670,511తో కాథలిక్ చర్చ్; 132,675తో సదరన్ బాప్టిస్ట్ కన్వెన్షన్; 42,261 (2009 చివరినాటికి 66,178) ది చర్చ్ ఆఫ్ జీసస్ క్రైస్ట్ ఆఫ్ లాటర్-డే సెయింట్స్;<ref>http://www.ldsnewsroom.lds.org|LDS Newsroom</ref> మరియు 41,597 అనుచరులతో యునైటెడ్ మెథడిస్ట్ చర్చ్ ఉన్నాయి.<ref>
{{cite journal
| last           =
| first          =
| author         = Collected by the Association of Statisticians of American Religious Bodies (ASARB) and distributed by the [[Association of Religion Data Archives]]
| authorlink     =
| coauthors      =
| title          = State Membership Report: New Mexico. Religious Congregations and Membership in the United States, 2000.
| version        =
| pages          =
| publisher      =
| date           =
| doi            =
| doi_brokendate =
| id             =
| url            = http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/35_2000.asp
| accessdate     = 2008-09-19
}}
</ref> ప్యూ రిసెర్చ్ సెంటర్ నిర్వహించిన 2008 సర్వే ప్రకారం, న్యూ మెక్సికో నివాసితులు స్వయంగా-నివేదించిన అత్యంత సాధారణ మతపరమైన అనుబంధాలు ఈ క్రింది విధంగా ఉన్నాయి:<ref>
{{cite journal
  | author = Pew Forum on Religion & Public Life.
  | authorlink = Pew Research Center
  | title = U.S. Religious Landscape Survey: Religious Affiliation: Diverse and Dynamic
  | publisher = Pew Research Center
  | date = February 2008
  | url = http://religions.pewforum.org/maps
  | format = PDF
  | accessdate = 2008-06-25
}}
</ref>{{Rp|100}}

* రోమన్ కాథలిక్ - 26%
* [[ప్రొటెస్టంటు|ప్రొటెస్టంట్]] – 42%
** మెయిన్‌లైన్&nbsp;– 15%
** ఎవాంజెలికల్&nbsp;– 25%
** ఇతర ప్రొటెస్టంట్– 2%
* LDS (మోర్మోన్)&nbsp;– 3%
* యూదులు 2%
* బుద్ధిస్ట్&nbsp;– 2%
* ఇతర మతాల వారు– 3%
* ఏమతాన్ని పాటించనివారు – 22%

==== కాథలిక్ చర్చ్ అధికారక్రమం ====

కాథలిక్ చర్చ్ అధికారక్రమంలో, న్యూ మెక్సికో ఎక్లేసియాస్టికల్ ప్రావిన్స్ ఆఫ్ శాంటా ఫేకు చెందుతుంది. న్యూ మెక్సికో మూడు డియోసెస్లను కలిగి ఉంది, వీటిలో ఒకటి ఆర్చ్ డియోసెస్:<ref>{{cite web|url=http://www.archdiosf.org/|title=ARCHDIOSF.ORG|accessdate=11 April 2010}}</ref>
* ఆర్చ్‌డియోసెస్ ఆఫ్ శాంటా ఫే
* డియోసెస్ ఆఫ్ గాలప్
* డియోసెస్ ఆఫ్ లాస్ క్రూసెస్

== ఆర్థికవ్యవస్థ ==
{{Main|Economy of New Mexico}}
[[దస్త్రం:2008 NM Proof.png|thumb|left|125px|న్యూ మెక్సికో స్టేట్ క్వార్టర్ 2008 చివరిలో పంపిణీ చేయబడింది.]]

చమురు మరియు వాయు ఉత్పత్తి, పర్యాటకం, మరియు సమాఖ్య ప్రభుత్వ వ్యయం రాష్ట్ర ఆర్ధిక వ్యవస్థకు ముఖ్య చోదకాలు. ఉద్యోగ పెరుగుదల మరియు వ్యాపార పెట్టుబడి ప్రోత్సాహానికి, ప్రత్యేకించి నూతన సాంకేతికతలలో, రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఒక విస్తృతమైన పన్ను చెల్లింపు మరియు సాంకేతిక సహాయాలను కలిగి ఉంది.

=== ఆర్ధిక సూచికలు ===
2007లో న్యూ మెక్సికో యొక్క స్థూల దేశీయ ఉత్పత్తి $76.178 బిలియన్లు (ప్రారంభ సంఖ్య).<ref>
{{cite web |url=http://www.unm.edu/~bber/econ/st-gsp1.htm |title=New Mexico Gross Domestic Product by Industry |accessdate=2008-10-09 |publisher= University of New Mexico, Bureau of Business and Economic Research |date=2008-06-11 }}
</ref>
2007లో తలసరి వ్యక్తిగత ఆదాయం $31,474 (దేశంలో 43<sup>వ</sup> స్థానంలో ఉంది).<ref>
{{cite web |url=http://www.unm.edu/~bber/econ/us-pci.htm |title=Per Capita Personal Income by State |accessdate=2008-10-13 |publisher=University of New Mexico, Bureau of Business and Economic Research |date=2008-04-04 }}
</ref>
2005లో పేదరిక స్థాయి క్రింద ఉన్న జనాభా 18.4%.<ref>
{{cite web |url=http://www.unm.edu/~bber/demo/SAIPEallagepov05.htm |title=Persons Below Poverty by New Mexico County |accessdate=2008-10-13 |publisher=University of New Mexico, Bureau of Business and Economic Research |date=2008-01-18 }}
</ref>
న్యూ మెక్సికో పర్యాటక విభాగ అంచనాల ప్రకారం 2006 ద్రవ్య సంవత్సరంలో న్యూ మెక్సికోలోని ప్రయాణ పరిశ్రమ $6.5 బిలియన్ల వ్యయాన్ని ఉత్పత్తిచేసింది.<ref>
{{cite web |url=http://www.newmexico.org/department/research/docs/Economic_Impact_FY2006.pdf |format=PDF|title=Travel Economic Impact Model |accessdate=2008-10-02 |work= |publisher=New Mexico Tourism Department |date= }}
</ref>

నవంబర్ 2010నాటికి, రాష్ట్రంలో నిరుద్యోగ రేటు 8.5% వద్ద ఉంది.<ref>[160] ^ Bls.gov; స్థానిక ప్రాంత నిరుద్యోగ గణాంకాలు</ref>

=== చమురు మరియు వాయు ఉత్పత్తి ===
న్యూ మెక్సికో, యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో ముడి చమురు మరియు [[సహజ వాయువు]]ల ప్రధాన ఉత్పత్తిదారు. పెర్మియన్ బేసిన్ (మిడ్-కాంటినెంట్ ఆయిల్ ఫీల్డ్‌లో భాగం) మరియు సాన్ జువాన్ బేసిన్‌లలో భాగం న్యూ మెక్సికోలో ఉంది. 2006లో యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో ఉత్పత్తి చేయబడిన ముడి చమురులో 3.4%, పొడి [[సహజ వాయువు]]లో 8.5%, మరియు సహజ వాయు ద్రవాలలో 10.2% న్యూ మెక్సికోలో ఉత్పత్తి అయ్యాయి.<ref>
{{cite web |url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=NM |title= EIA State Energy Profiles: New Mexico |publisher=US Department of Energy, Energy Information Administration |date=2008-10-09 |accessdate=2008-10-09}}
</ref>
2000లో చమురు మరియు వాయు ఉత్పత్తి విలువ $8.2 బిలియన్లు.<ref>
{{cite web |url=http://geoinfo.nmt.edu/resources/petroleum/ |title=Oil & Gas Program |accessdate=2008-10-09 |work= |publisher=New Mexico Institute of Technology, New Mexico Bureau of Geology and Mineral Resources |date= }}
</ref>

=== సమాఖ్య ప్రభుత్వం ===
[[దస్త్రం:Holloman AFB F-22.jpg|thumb|హోల్లోమన్ AFB వద్ద F-22 రాప్టర్, 49త్ ఫైటర్ వింగ్‌చే నడుపబడింది.]]
న్యూ మెక్సికో యొక్క ఆర్ధికవ్యవస్థకు సమాఖ్య ప్రభుత్వ వ్యయం ప్రధాన చోదకశక్తిగా ఉంది. 2005లో న్యూ మెక్సికో నుండి సేకరించబడిన ప్రతి డాలర్ పన్ను ఆదాయానికి సమాఖ్య ప్రభుత్వం రాష్ట్రంలో  $2.03 ఖర్చుచేసింది. ఇది సమాఖ్యలో ఏ ఇతర రాష్ట్రానికి చెల్లించిన దానికంటే అధికం.<ref>{{cite web |url=http://www.taxfoundation.org/research/show/266.html |title=Federal Spending Received Per Dollar of Taxes Paid by State, 2005 |accessdate=2008-09-21 |publisher=Tax Foundation |date=2007-10-09 }}</ref>

సమాఖ్య ఉద్యోగాలలో ఎక్కువ సైనిక రంగానికి చెందినవి; రాష్ట్రం మూడు వైమానిక స్థావరాలకు కేంద్రంగా ఉంది (కిర్ట్లాండ్ ఎయిర్ ఫోర్స్ బేస్, హోల్లోమన్ ఎయిర్ ఫోర్స్ బేస్, మరియు కానన్ ఎయిర్ ఫోర్స్ బేస్); ఒక పరీక్షా క్షేత్రం (వైట్ సాండ్స్ మిసైల్ రేంజ్); మరియు ఒక సైనిక నిరూపణ మైదానం మరియు విన్యాస క్షేత్రం (ఫోర్ట్ బ్లిస్&nbsp;– మక్‌గ్రెగర్ రేంజ్). మే 2005 నాటి న్యూ మెక్సికో స్టేట్ యూనివర్సిటీ అంచనా ప్రకారం రాష్ట్రం యొక్క మొత్తం ఉద్యోగాలలో 11.65% ప్రత్యక్షంగా లేదా పరోక్ష సైనిక వ్యయం కారణంగా లభిస్తున్నాయి.<ref>
{{cite web |url=http://bbrs.nmsu.edu/nmbizoutlook/showarticle.php?articleID=50106 |title=Economic Impact of the Closure of Cannon Air Force Base |author=Dr. Chris Erickson  |coauthors=Erin Ward  |accessdate=2008-10-13 |work=New Mexico Business Outlook |publisher=New Mexico State University |month=May | year=2005 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20060902233558/http://bbrs.nmsu.edu/nmbizoutlook/showarticle.php?articleID=50106 |archivedate = September 2, 2006}}
</ref>
ఇతర సమాఖ్య సంస్థలలో లాస్ అలమోస్ నేషనల్ లాబొరేటరీ మరియు సాన్డియా నేషనల్ లాబొరేటరీస్ యొక్క సాంకేతిక పరిశోధనాశాలలు ఉన్నాయి.

=== ఆర్ధిక ప్రోత్సాహకాలు ===
రాష్ట్రంలో నిర్వహిస్తున్న వ్యాపారాలకు న్యూ మెక్సికో అనేక ఆర్ధిక ప్రోత్సాహకాలను అందిస్తోంది, వీటిలో అనేక రకాల పన్ను చెల్లింపులు మరియు మినహాయింపులు ఉన్నాయి. అధికభాగం ప్రోత్సాహకాలు ఉద్యోగకల్పనపై ఆధారపడి ఉన్నాయి.<ref>
{{cite web
|url= http://www.edd.state.nm.us/businessAssistance/incentives/index.html
|title= Business Assistance: Incentives
|accessdate= 2008-06-02
|publisher= State of New Mexico Economic Development Department
}}
</ref>

న్యూ మెక్సికో చట్టం, ఉద్యోగ సృష్టిని ప్రోత్సహించడానికి, ప్రభుత్వం వ్యాపారాలకు భూమి, భవనాలు మరియు అవస్థాపనా సౌకర్యాలను కల్పించడాన్ని అనుమతిస్తుంది. అనేక మునిసిపాలిటీలు ఎకానమిక్ డెవలప్మెంట్ గ్రాస్ రిసీట్స్ టాక్స్‌ను విధించాయి(మునిసిపల్ ఇన్ఫ్రాస్ట్రక్చర్ GRT యొక్క ఒక రూపం) ఇది అవస్థాపన అభివృద్ధి మరియు ఈ ప్రాంతాల విక్రయానికి ఉపయోగించబడుతుంది.<ref>
{{Cite book
| last = Domrzalski
| first = Dennis
| publication-date = 2003-09-19
| title = 28 New Mexico towns tap into $45M in incentives
| periodical = New Mexico Business Weekly
| url = http://www.bizjournals.com/albuquerque/stories/2003/09/22/story2.html
| oclc = 30948175
| accessdate = 2008-06-02
}}
</ref>

రాష్ట్రం చిత్ర నిర్మాణానికి ఆర్ధిక ప్రోత్సాహకాలను అందిస్తుంది.<ref>{{cite web | date = March 4, 2002 | title = Governor Signs Film Production Tax Incentives | publisher = New Mexico Economic Development Department | url = http://www.nmpartnership.com/press-releases/article.php?id=1022&title=Governor+Signs+Film+Production+Tax+Incentives | accessdate = 2007-09-12 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20061114192754/http://www.nmpartnership.com/press-releases/article.php?id=1022&title=Governor+Signs+Film+Production+Tax+Incentives |archivedate = November 14, 2006}}</ref><ref>
{{cite web
|url= http://www.nmfilm.com/filming/incentives/
|title= New Mexico's Film Incentives
|accessdate= 2008-06-02
|publisher= New Mexico Film Office
}}
</ref> న్యూ మెక్సికో ఫిల్మ్ ఆఫీస్ 2007 చివరిలో వేసిన అంచనా ప్రకారం 2003 నుండి ఈ ప్రోత్సాహక కార్యక్రమం రాష్ట్రానికి 85 చిత్రాల నిర్మాణాన్ని తీసుకువచ్చి ఆర్ధికవ్యవస్థకు $1.2 బిలియన్లను చేకూర్చింది.<ref>
{{Cite book
| last = Hay
| first = Kiera
| publication-date = 2007-12-10
| title = State's Incentives Keep Film Industry Growing
| publisher = Albuquerque Journal
| oclc = 9392114
| url = http://www.abqjournal.com/AED/268427business12-10-07.htm
| accessdate = 2008-06-02
}}
</ref>

=== రాష్ట్ర పన్నులు ===
2008లో ప్రారంభించి, న్యూ మెక్సికో యొక్క వ్యక్తిగత [[ఆదాయపు పన్ను|ఆదాయ పన్ను]] రేట్లు 1.7% నుండి 4.9% వరకు నాలుగు ఆదాయ పరిధులలో ఉంటాయి.<ref>
{{cite web |url=http://www.tax.state.nm.us/forms/year08/pitrates_2005_2008.pdf |title=Personal Income Tax Rates |accessdate=2008-09-04 |date=2008-08-25 |format=PDF |publisher=State of New Mexico Taxation and Revenue Department |page=3 }}</ref>
2007 నుండి, క్రియాశీల-సైనిక సేవ నుండి పొందే జీతాలు రాష్ట్ర ఆదాయ పన్ను నుండి మినహాయించబడ్డాయి.<ref>{{cite press release |title=Governor Richardson Announces New Laws to Take Effect; New State laws go into effect June 15, 2007 |publisher=Office of the Governor, State of New Mexico |date=2008-06-14 |url=http://www.governor.state.nm.us/press/2007/june/061407_04.pdf |format=PDF |accessdate=2008-09-05 |quote=HB 436
Working Families Tax Credit...eliminates taxes on active duty military salaries. }}</ref>

న్యూ మెక్సికో అనేక వ్యవహారాలపై గ్రాస్ రిసీట్స్ టాక్స్ (GRT)ను విధిస్తుంది, ఇది కొన్ని ప్రభుత్వ ఆదాయాలకు కూడా వర్తిస్తుంది. ఇది ఒక [[అమ్మకపు పన్ను]]ను పోలి ఉంటుంది, కానీ అనేక రాష్ట్రాలలోని అమ్మకపు పన్ను వలె కాక  ఇది సేవలకు మరియు నిర్దిష్ట వస్తువులకు కూడా వర్తిస్తుంది. సాధారణంగా నిర్వహణదారు లేదా అమ్మకందారు ఈ పన్నును కొనుగోలుదారుకు బదిలీచేస్తాడు, ఏదేమైనా చట్టపరమైన విధింపు మరియు బాధ్యత ఎక్సైజ్ పన్ను రూపంలో వ్యాపారానికి వర్తిస్తాయి. GRT రాష్ట్రంచే విధించబడుతుంది మరియు మొత్తం పన్ను రేటును నిర్ణయించడానికి అదనంగా ఒక స్థానిక అంశం ఉండవచ్చు.<ref>
{{cite web |url=http://www.tax.state.nm.us/oos/GrossReceiptsTaxFAQ.pdf |format=PDF|title=Gross Receipts Taxes FAQ |accessdate=2008-10-09 |publisher=State of New Mexico, Taxation and Revenue Department |date=2006-08-06 }}
</ref>
జూలై 1, 2008 నాటికి మొత్తం కలిపిన పన్ను రేటు 5.125% నుండి 8.4375% వరకు ఉంది.<ref>
{{cite web |url=http://www.tax.state.nm.us/pubs/GrossReceiptsRates/grt_rates_july_2008.pdf |format=PDF|title=Gross Receipts Tax Rate Schedule, Effective July 1, 2008 through December 31, 2008 |accessdate=2008-10-09 |work= |publisher=State of New Mexico, Taxation and Revenue Department |date=2008-06-05 }}
</ref>

ఆస్తి పన్ను, వాస్తవ ఆస్తిపై రాష్ట్రం, కౌంటీలు, మరియు పాఠశాల జిల్లాల ద్వారా విధించబడుతుంది. సాధారణంగా, వ్యక్తిగత ఉపయోగంలో ఉన్న వ్యక్తిగత ఆస్తికి ఆస్తి పన్ను వర్తించదు. మరొక వైపు, ఆస్తి పన్ను ఎక్కువగా వ్యాపానికి ఉపయోగించే ఆస్తిపై విధించబడుతుంది. మదింపు చేసిన విలువలో 1/3 వంతు ఆస్తి యొక్క పన్ను విలువ అవుతుంది. పన్ను విలువకు సుమారు 30 మిల్లు విధించినపుడు, అమలు జరిగే పన్ను రేటు 1% అవుతుంది. 2005 పన్ను సంవత్సరంలో నివాస ఆస్తులకు సగటు మిలేజ్ 26.47 మరియు నివాసాలు కాని వాటికి 29.80గా ఉంది. రూపం మార్చినపుడు లేదా అమ్మినపుడు తప్ప నివాసాల మదింపు విలువలు ఒక సంవత్సరంలో 3% కంటే ఎక్కువ పెంచకూడదు.<ref>
{{cite web |url=http://www.tax.state.nm.us/oos/PropertyTaxFAQ.pdf |format=PDF|title=Property Tax FAQ |accessdate=2008-10-09 |work= |publisher=State of New Mexico, Taxation and Revenue Department |date=2007-08-07 }}
</ref>

== రవాణా ==
న్యూ మెక్సికో చాలా కాలం నుండి వర్తకం మరియు వలసలకు ముఖ్యమైన ప్రదేశంగా ఉంది. చాకో కాన్యన్ వద్ద ఉన్న శిధిలాల నిర్మాతలు ఈ రహస్య స్థావరం నుండి ప్రారంభమయ్యే రహదారుల అనుసంధానాన్ని కూడా సృష్టించారు.<ref>http://www.mnsu.edu/emuseum/archaeology/sites/northamerica/chaco.html</ref> చాకో కాన్యన్ వర్తక కార్యకలాపం ప్రస్తుత మెక్సికో రాష్ట్రమైన చిహువలోని కాసాస్ గ్రాన్డెస్‌కు మారింది, ఏదేమైనా, ఉత్తర-దక్షిణ వర్తకం కొనసాగింది. మెసోఅమెరికన్ సంస్కృతులతో  పూర్వ-[[క్రిస్టోఫర్ కొలంబస్|కొలంబియన్]] వర్తకం అసాధారణ పక్షులు, సముద్రపు గవ్వలు మరియు రాగిలతో కూడి ఉంది. టర్క్వైజ్, కుండలు మరియు ఉప్పు రియో గ్రాండే నుండి దక్షిణానికి రవాణా అయ్యే వస్తువులలో ఉన్నాయి. ప్రస్తుత న్యూ మెక్సికో యొక్క పూర్వ-కొలంబియన్ వర్తకం కాలి నడకన నిర్వహించడం కారణంగా ప్రత్యేక గుర్తింపుని పొందింది. తరువాత ఈ ఉత్తర-దక్షిణ వర్తక మార్గం న్యూ స్పెయిన్ నుండి గుర్రాలపై వచ్చే వలసవాదులకు మరియు వర్తకం మరియు సమాచారాలకు కూడా మార్గంగా మారింది. ఈ మార్గం ''ఎల్ కామినో రియల్ డి టిఎర్ర ఆడెన్ట్రో'' గా పిలువబడింది.<ref name="Suina">{{cite web|url=http://www.newmexicohistory.org/story2.php?catid=727|title=Indigenous trade|last=Suina|first=Kim|work=Digital History Project—Book of Migrations|publisher=New Mexico Office of the State Historian|accessdate=2009-03-31}}</ref>

[[దస్త్రం:Santa Fe Trail sign IMG 0516.JPG|thumb|left|న్యూ మెక్సికోలోని సిమర్రోన్‌లో శాంటా ఫే ట్రైల్.]]

శాంటా ఫే ట్రైల్, తూర్పు యునైటెడ్ స్టేట్స్‌కు 19<sup>వ</sup> శతాబ్ద US ప్రాంతం యొక్క ప్రధానమైన వాణిజ్య మరియు సైనిక కూడలిగా ఉంది.<ref>http://www.santafetrail.org/index.php</ref> కామినో రియల్, శాంటా ఫే ట్రైల్ మరియు ఓల్డ్ స్పానిష్ ట్రైల్ అన్నీ ఉత్తర న్యూ మెక్సికోలో అంతమవుతున్నాయి మరియు అన్నీ నేషనల్ హిస్టారిక్ ట్రైల్స్‌గా గుర్తించబడ్డాయి. న్యూ మెక్సికో యొక్క అక్షాంశం మరియు దాని నిమ్న మార్గాలు దానిని ఆకర్షణీయమైన తూర్పు-పశ్చిమ రవాణా ప్రాంతంగా మార్చింది.<ref>http://www.nps.gov/safe/</ref> ఒక ప్రదేశంగా, గాడ్స్డెన్ పర్చేజ్ న్యూ మెక్సికో యొక్క భూభాగాన్ని, సదరన్ పసిఫిక్ రైల్‌రోడ్ యొక్క దక్షిణ ఖండ సరిహద్దులులేని రైల్‌రోడ్ నిర్మాణం కొరకు పెంచింది. మరొక ట్రాన్స్‌కాంటినెంటల్ రైల్‌రోడ్ అచిసన్, టొపేక మరియు శాంటా ఫే రైల్వేలచే పూర్తిచేయబడింది. ఈ రైల్‌రోడ్లు పురాతన మార్గాల స్థానాన్ని ఆక్రమించడమేకాక జనాభా పెరుగుదలను తీసుకువచ్చాయి. ప్రారంభ ట్రాన్స్‌కాంటినెంటల్ రవాణా మార్గాలు తరువాత రాష్ట్రమంతా వ్యాపించి మరింత మంది వలసదారులను తెచ్చాయి. రైల్‌రోడ్‌లకు అనుబంధంగా లేదా వాటి స్థానంలో ప్రధాన రహదారులు మరియు విమానాశ్రయాల వ్యవస్థ ఏర్పాటు చేయబడింది. నేడు, న్యూ మెక్సికో యొక్క అంతర్ రాష్ట్ర రహదారులు ప్రారంభ భూభాగ మార్గాలైన కామినో రియల్,  శాంటా ఫే ట్రైల్ మరియు ట్రాన్స్‌కాంటినెంటల్ రైల్‌రోడ్‌లకు దాదాపు సమానంగా ఉన్నాయి.

=== రహదారి ===
{{See also|Speed limits in the United States#New Mexico|List of New Mexico highways}}
[[దస్త్రం:National-atlas-new-mexico.png|thumb|న్యూ మెక్సికో ప్రధాన రహదారులు.]]
[[దస్త్రం:Gallupnewmexico.jpg|thumb|U.S. రూట్ 66 వెంట ఉన్న న్యూ మెక్సికోలోని గాలప్.]]

న్యూ మెక్సికో తాగి వాహనాలను నడిపే సమస్యను కలిగిఉండేది, కానీ ఇప్పుడు అది తగ్గిపోయింది. లాస్ ఏంజెల్స్ టైమ్స్ ప్రకారం, మద్యపాన సంబంధిత ప్రమాదాలలో ఈ రాష్ట్రం దేశంలో అత్యంత హీనస్థితిలో ఉంది, కానీ 2009, జూలై నాటి మద్యపాన-సంబంధిత ప్రమాద రేట్లలో 25వ స్థానం పొందింది.<ref>లాస్ ఏంజెల్స్ టైమ్స్, న్యూ మెక్సికో తాగి వాహనాలు నడపడాన్ని తగ్గించింది, జూలై 07, 2009, బై కేట్ లింథికం, http://articles.latimes.com/2009/jul/07/nation/na-new-mexico-dwi7</ref>

యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లోని ఇతర ప్రాంతాల నుండి భారీ స్థాయి వలసలను ప్రారంభించడం ద్వారా, మోటారువాహనాలు న్యూ మెక్సికో యొక్క స్వభావాన్ని మార్చివేశాయి. గొప్ప మాంద్యం సమయంలో పశ్చిమంలో స్థిరపడేవారు మరియు [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]]-అనంతర అమెరికన్ సంస్కృతి నేషనల్ ఓల్డ్ ట్రైల్స్ హైవే, తరువాత U.S. రూట్  66లను జీవింపచేసాయి. ప్రస్తుతం, [[కారు|మోటారువాహనాలు]] రవాణా కొరకు న్యూ మెక్సికోపై అధికంగా ఆధారపడ్డాయి.

2000 సంవత్సరం నాటికి న్యూ మెక్సికో 59,927 మైళ్ళ ప్రధాన రహదారిని కలిగిఉంది, దీనిలో 7,037 సమాఖ్య నిధులను పొందాయి.<ref>U.S. డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ ట్రాన్స్‌పోర్టేషన్ బ్యూరో ఆఫ్ ట్రాన్స్‌పోర్టేషన్ స్టాటిస్టిక్స్, టేబుల్ 1-2: న్యూ మెక్సికో పబ్లిక్ రోడ్ లెంత్, మైల్స్ బై ఓనర్‌షిప్ 2000 [http://www.bts.gov/publications/state_transportation_statistics/new_mexico/html/table_01_02.html ]</ref> అదే సంవత్సరంలో, 003mikm}}ల ఫ్రీ వేలు ఉన్నాయి, వీటిలో 1000 అంతర్రాష్ట్ర ప్రధాన రహదారులు 10, 25 మరియు 40 ల రూట్ మైళ్ళు.<ref>U.S. డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ ట్రాన్స్‌పోర్టేషన్ బ్యూరో ఆఫ్ ట్రాన్స్‌పోర్టేషన్ స్టాటిస్టిక్స్, టేబుల్ 1-1: న్యూ మెక్సికో పబ్లిక్ రోడ్ లెంత్, బై ఫంక్షనల్ సిస్టం [http://www.bts.gov/publications/state_transportation_statistics/new_mexico/html/table_01_01.html ]</ref> పొజోకీ, శాంటా ఫే మరియు లాస్ క్రూసెస్ సమీపంలోని రహదారులను ఫ్రీవేలుగా మార్చడంతో వాటి సంఖ్య పెరిగింది. మరణాల రేటు, అనగా ప్రయాణించిన ప్రతి 100 మిలియన్ లేన్ మైళ్ళకి మరణించిన వ్యక్తుల సంఖ్య, 2000 సంవత్సరంలో 1.9 శాతంగా ఉంది. ఇది సుమారుగా వ్యోమింగ్ తో సమానంగా ఉంది, కానీ మసాచుసెట్స్ (0.8 శాతం) కంటే ఎక్కువ మరియు మిసిసిపి (2.7 శాతం) కంటే తక్కువ.<ref>U.S. డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ ట్రాన్స్‌పోర్టేషన్ బ్యూరో ఆఫ్ ట్రాన్స్‌పోర్టేషన్ స్టాటిస్టిక్స్, టేబుల్ 2-1: హైవే ట్రాఫిక్ ఫాటలిటీస్ అండ్ ఫాటలిటి రేట్స్: 2000 [http://www.bts.gov/publications/state_transportation_statistics/new_mexico/html/table_01_05.html ]</ref> ప్రసిద్ధి చెందిన వంతెనలలో టావోస్ సమీపంలోని రియో గ్రాండే గోర్జే వంతెన ఉంది. 2001నాటికి, 703 ప్రధాన రహదారి వంతెనలు, లేదా ఒక శాతం, "నిర్మాణపరంగా లోపభూయిష్టమైనవి" లేదా "నిర్మాణపరంగా పాతబడినవి"గా ప్రకటించబడ్డాయి.<ref>U.S. డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ ట్రాన్స్‌పోర్టేషన్ బ్యూరో ఆఫ్ ట్రాన్స్‌పోర్టేషన్ స్టాటిస్టిక్స్, టేబుల్ 1-5: హైవే బ్రిడ్జ్ కండిషన్: 2001 [http://www.bts.gov/publications/state_transportation_statistics/new_mexico/html/table_02_01.html ]</ref>

రహదారుల ద్వారా గ్రామీణ మరియు నగరాల మధ్య ప్రజా రవాణా అమెరికనోస్ USA, LLC, గ్రేహౌండ్ లైన్స్ మరియు అనేక ప్రభుత్వ నిర్వాహకుల ద్వారా అందించబడుతోంది.

=== పట్టణ సామూహిక రవాణా ===
{{See also|Category:Bus transportation in New Mexico}}

న్యూ మెక్సికో రైల్ రన్నర్ ఎక్స్ ప్రెస్ ప్రయాణిక రైలు వ్యవస్థ అల్బుకెర్‌కీ, న్యూ మెక్సికో పట్టణప్రాంతానికి సేవలందిస్తుంది. జూలై 14, 2006న ఇది పనిచేయడం ప్రారంభించింది.<ref name="Holmes"/> ఈ వ్యవస్థ బెలెన్ నుండి డౌన్‌టౌన్ శాంటా ఫే వరకు నడుస్తుంది. న్యూ మెక్సికో లోని పెద్ద నగరాలు సాధారణంగా ఏదో ఒక రూపంలో రహదారి ద్వారా ప్రజా రవాణాను కలిగిఉన్నాయి; ABQ RIDE రాష్ట్రంలోని ఆ విధమైన వ్యవస్థలలో పెద్దది.<ref>{{cite web|url=http://www.cabq.gov/transit/index.html|title=ABQ RIDE&nbsp;– City of Albuquerque|publisher=City of Albuquerque|accessdate=12 April 2010}}</ref>

=== రైలు ===
{{See also|List of New Mexico railroads}}
2000 సంవత్సరం నాటికి 2,354 రూట్ మైళ్ళ రైల్‌రోడ్లు ఉన్నాయి, శాంటా ఫేకు రైల్ రన్నర్ యొక్క విస్తరణతో ఈ సంఖ్య పెరుగుతుంది.<ref name="bts.gov">U.S. డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ ట్రాన్స్‌పోర్టేషన్ బ్యూరో ఆఫ్ ట్రాన్స్‌పోర్టేషన్ స్టాటిస్టిక్స్, టేబుల్ 1-9: ఫ్రైట్ రైల్‌రోడ్స్ ఇన్ న్యూ మెక్సికో అండ్ ది యునైటెడ్ స్టేట్స్ : 2000 [http://www.bts.gov/publications/state_transportation_statistics/new_mexico/html/table_01_09.html ]</ref> స్థానిక రైల్‌రోడ్లు మరియు పర్యాటక మార్గాలతో పాటు, ఈ రాష్ట్రం కొలరాడో రాష్ట్రంతో ఉమ్మడిగా ఒక వారసత్వ నారో-గేజ్ ఆవిరి రైల్‌రోడ్, కుంబ్రెస్ అండ్ టోల్టెక్ సినిక్ రైల్వేను స్వంతం చేసుకొని, నిర్వహిస్తోంది. నారో గేజ్ రైల్‌రోడ్లు ఒకప్పుడు రాష్ట్రం యొక్క ఉత్తర ప్రాంతంలోని ఫార్మింగ్టన్ నుండి శాంటా ఫే వరకు అనేక ప్రాంతాలను జతచేసాయి.<ref name="Myrick"/>{{Rp|110}} ఒకప్పుడు 100 కంటే ఎక్కువ రైల్‌రోడ్లు అనేక పేర్లు మరియు వారసత్వాలతో ఈ ప్రాంతంలో నిర్వహించబడ్డాయి.<ref name="Myrick"/>{{Rp|8}} ఒక రాష్ట్రంగా ఏర్పడిన తరువాత న్యూ మెక్సికో యొక్క రైలు రవాణా వ్యవస్థ నిడివిలో ఉచ్ఛదశను చేరింది;1914లో 3124 రూట్ మైళ్ళలో పదకొండు రైల్‌రోడ్లు నిర్వహించబడ్డాయి.<ref name="Myrick"/>{{Rp|10}}

[[దస్త్రం:Cumbres and Toltec Scenic Railroad train.jpg|thumb|left|ది కుమ్బ్రెస్ అండ్ టోల్టెక్ సీనిక్ రైల్‌రోడ్.]]

1850లో రైల్‌రోడ్ సర్వేయర్లు న్యూ మెక్సికోకు వచ్చారు.<ref name="mapping">{{cite web|url=http://www.newmexicohistory.org/story2.php?catid=731|title=New Mexico and its Railroads|date=August 1984|work=La Crónica de Nuevo México/New Mexico Office of the State Historian: Digital History Project—The Book of Mapping|publisher=Historical Society of New Mexico|accessdate=2009-03-31}}</ref> మొదటి రైల్‌రోడ్లు 1869లో ప్రారంభించబడ్డాయి.<ref name="Myrick"/>{{Rp|9}} మొదట ప్రారంభించిన రైల్‌రోడ్, అచిసన్, టొపేక &amp; శాంటా ఫే రైల్వే (ATSF), ఈ ప్రాంతంలోకి లాభ మరియు పోటీదాయక రాటన్ పాస్ నుండి 1878లో ప్రవేశించింది.
 ఇది చివరకు 1881లో ఎల్ పాసో, టెక్సాస్‌ను చేరింది మరియు సదరన్ పసిఫిక్ రైల్‌రోడ్‌తో దేశం యొక్క రెండవ రెండవ ట్రాన్స్‌కాంటినెంటల్ రైల్‌రోడ్ డెమింగ్ వద్ద కేంద్రంతో సృష్టించబడింది. సదరన్ పసిఫిక్ రైల్‌రోడ్ ఆరిజోనా యొక్క భూభాగం నుండి 1880లలో ప్రారంభించబడింది.<ref name="Myrick">{{cite book|last=Myrick|first=David F.|title=New Mexico's Railroads—An Historical Survey|publisher=[[Colorado Railroad Museum]]|location=Golden, Colorado|year=1970|id= Library of Congress Catalog Card No. 70-116915|isbn=0826311857}}</ref>{{Rp|9, 18, 58–59}}<ref name="mapping"></ref> డెన్వర్ &amp; రియో గ్రాండే రైల్వే, న్యూ మెక్సికోలో సాధారణంగా నారో గేజ్ పరికరాన్ని ఉపయోగిస్తుంది, ఇది కోలోరాడో నుండి భూభాగంలోకి ప్రవేశించింది మరియు డిసెంబర్ 31, 1880 నుండి ఎస్పనోలాకు సేవలను ప్రారంభించింది.<ref name="Myrick"></ref>{{Rp|95–96}} <ref name="mapping"></ref> ఈ మొదటి రైల్‌రోడ్‌లు సు-దూర విభాగాలుగా ప్రారంభించబడ్డాయి, తరువాత వీటి నిర్మాణం వనరుల వెలికితీత లక్ష్యంగా కూడా సాగింది.<ref name="Myrick"></ref>{{Rp|8–11}}

==== సరుకు రవాణా ====
న్యూ మెక్సికోకు రెండు క్లాస్ I రైల్‌రోడ్లు, BNSF రైల్వే మరియు యూనియన్ పసిఫిక్ రైల్‌రోడ్ సేవలను అందిస్తున్నాయి. సంయుక్తంగా, అవి రాష్ట్రంలో 2,200 రూట్ మైళ్ళ రైల్వేను నిర్వహిస్తున్నాయి.<ref name="bts.gov"/>

==== ప్రయాణిక రవాణా ====
[[దస్త్రం:Tucumcari NM Train Station.jpg|thumb|టుకుంకారిలోని రైల్వే స్టేషన్]]

ఒక ప్రయాణికుల రైలు, న్యూ మెక్సికో రైల్ రన్నర్ ఎక్స్ ప్రెస్, రాష్ట్ర రాజధానిని దాని పెద్ద నగరాలు మరియు ఇతర ప్రాంతాలతో కలుపుతుంది.<ref name="nmrailrunner.com">http://www.nmrailrunner.com/stations.asp</ref> రాష్ట్ర యాజమాన్యంలో ప్రైవేట్‌గా నిర్వహించబడే రైల్‌రోడ్ జూలై 2006 నుండి కార్యకలాపాలు ప్రారంభించింది.<ref name="Holmes">{{cite news|url=http://www.boston.com/news/local/massachusetts/articles/2009/01/14/mass_firm_sues_state_over_railrunner_name/|title=Mass. firm sues state over Railrunner name|last=Holmes|first=Sue Major|date=January 14, 2009|publisher=Boston.com|accessdate=2009-02-02}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> BNSF రైల్వే యొక్క మొత్తం మార్గం బెలెన్ నుండి రాటన్ వరకు, న్యూ మెక్సికో రాష్ట్రానికి IIవ దశ కార్యకలాపాల కొరకు అమ్మివేయబడింది, ఇది డిసెంబర్ 2008లో ప్రారంభమైంది.<ref>{{cite news|url=http://www.santafenewmexican.com/Local%20News/Delays-mark-first-morning-of-commuter-train-service|title=Delays, struck cow mark Rail Runner's first day, but riders optimistic |last=Grimm|first=Julie Ann|date=December 17, 2008|publisher=[[The Santa Fe New Mexican]]|accessdate=2009-02-02}}</ref> IIవ దశ రైల్ రన్నర్ మార్గం ఉత్తరం వైపు సండోవాల్ కౌంటీ స్టేషన్ నుండి శాంటా ఫే వరకు పొడిగించబడింది, ఇది Iవ దశలో ఉత్తరంవైపు చివర ఉన్న స్టేషన్. ఈ సేవ ఇప్పుడు శాంటా ఫే, సండోవాల్, బెర్నాలిల్లో, మరియు వలెన్సియా కౌంటీలను కలుపుతుంది. ఈ రైళ్ళు అల్బుకెర్‌కీ యొక్క జనాభా స్థావరాన్ని మరియు కేంద్ర వ్యాపార జిల్లాను డౌన్ టౌన్ శాంటా ఫే తో రోజుకు ఎనిమిది ట్రిప్పులతో కలుపుతుంది. బెలెన్‌కు దక్షిణంగా వెళ్ళే విభాగంలో తక్కువ రైళ్ళు ఉంటాయి.<ref>{{cite web|url=http://www.nmrailrunner.com/PDF/Weekday%20Schedule%20SF%2012-08.pdf |title=New Mexico Rail Runner Express weekday schedule |format=PDF |date= |accessdate=2010-07-31}}</ref> రైల్ రన్నర్ నిర్ణీత సేవలను వారానికి ఏడు రోజులు నడుపుతుంది.<ref>{{cite web|url=http://www.nmrailrunner.com/schedule.asp |title=Rail Runner schedule page |publisher=Nmrailrunner.com |date=2010-04-12 |accessdate=2010-07-31}}</ref>

రైలు రవాణా ఏర్పడటంతో అనేక స్థావరాలు పెరిగాయి లేదా కనుగొనబడ్డాయి మరియు ఈ ప్రాతం పర్యాటక కేంద్రంగా మారింది. 1878లలోనే, ATSF ఈ ప్రాంతంలో పర్యాటకాన్ని స్థానిక అమెరికన్ విగ్రహాలు కేంద్రంగా ప్రోత్సహించింది.<ref name="Richards">{{cite book|last=Richards|first=C Fenton Jr|others=Robert Strein & John Vaughn|title=Santa Fe&nbsp;– The Chief Way|publisher=[[New Mexico Magazine]]|year=2001|series=Second Printing,  2005|isbn= 0-937206-71-7}}</ref>{{Rp|64}} పేరుపొందిన ట్రైన్‌లు తరచూ అవి ప్రయాణించే మార్గాలను ప్రతిబింబించాయి: ''సూపర్ చీఫ్'' ,   ''చీఫ్''  యొక్క వేగవంతమైన వారసురాలు;<ref name="Richards"/> ''నవజో'' , ప్రారంభ ట్రాన్స్‌కాంటినెంటల్ పర్యాటక ట్రైన్; మరియు ''కావెర్న్'' , క్లోవిస్ మరియు కార్ల్స్‌బాడ్‌లను కార్ ద్వారా కలిపేది (1950ల నాటికి ట్రైన్ 23–24)<ref name="Myrick"/>{{Rp|49–50}}<ref name="Dorin">{{cite book|last=Dorin|first=Patrick C.|others=design and layout by Megan Johnson|title=Santa Fe Passenger Trains in the Streamlined Era|publisher=TLC Publishing, Inc.|location=USA|year=2004|isbn=1-883089-99-9}}</ref>{{Rp|51}}, న్యూ మెక్సికోకు అర్ధాన్నిచ్చిన కొన్ని ATSF యొక్క ప్రయాణికుల రైళ్ళు.

ప్రయాణికుల రైలు ఒకప్పుడు ప్రస్తుత న్యూ మెక్సికో యొక్క అధిక జనాభా ఉన్న పది నగరాలలో తొమ్మిదింటిని కలిపేది (రియో రాంచో ఒక మినహాయింపు), ప్రస్తుత ప్రయాణికుల సేవ రెండిటిని కలుపుతోంది: అల్బుకెర్‌కీ మరియు శాంటా ఫే.<ref name="nmrailrunner.com"/> 1960లలో యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో అంతర్ నగరాల రైలు సేవలలో అధికభాగం తగ్గడంతో, న్యూ మెక్సికో కూడా కొన్ని సేవలతో మిగిలిపోయింది. 1960ల ప్రారంభంలో ఆరుకు తక్కువ కాకుండా రోజువారీ సు-దూర రౌండ్ ట్రిప్ రైళ్ళు మరియు వాటికి అనుబంధంగా అనేక శాఖా మార్గాలు మరియు స్థానిక రైళ్ళు న్యూ మెక్సికోకు సేవలను అందించాయి. ఎక్కేవారిలో కాక, ప్రయాణికుల నుండి లభించే ఆదాయంలో తరుగుదల, అనేక రైల్‌రోడ్‌లను వారి ప్రయాణికుల సేవలను తగ్గించిన రూపంలో ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలోని సంస్థ అయిన అమ్ట్రాక్‌‌కు ఇచ్చివేసేలా ప్రోత్సహించింది. నేషనల్ పాసెంజర్ రైల్‌రోడ్ కార్పోరేషన్‌గా కూడా పిలువబడే అమ్ట్రాక్, మే 1971లో రెండు సుదూర మార్గాలను నిర్వహించడం ప్రారంభించింది.<ref name="Myrick"/><ref name="Richards"/><ref name="Dorin"/> డెన్వర్ నుండి ఎల్ పాసో వరకు పాసెంజర్ రైలు సేవ పునరుద్ధరించబడింది, అనేక సంవత్సరాలుగా ప్రతిపాదనలో ఉన్న ఈ మార్గం ఒకప్పుడు ATSF యొక్క ''ఎల్ పసోయన్'' ‌లో భాగంగా ఉంది<ref name="Dorin"/>{{Rp|37}}. 1980ల ప్రారంభంలోనే మాజీ గవర్నర్ టోనీ అనయ ఈ రెండు నగరాలను న్యూ మెక్సికో యొక్క ప్రధాన నగరాలతో కలుపుతూ ఒక అధిక-వేగ రైల్ మార్గ నిర్మాణాన్ని ప్రతిపాదించారు.<ref>{{cite news|url=http://www.observer-online.com/articles/2008/12/21/news/doc494d4df4b3d01455138411.txt|title=Media and politicians enjoy inaugural ride, public opening met with delays|last=Herron|first=Gary|date=December 22, 2008|publisher=The Observer|accessdate=2009-02-02}}</ref> ఫ్రంట్ రేంజ్ కమ్యూటర్ రైల్ ప్రకల్పన వ్యోమింగ్ మరియు న్యూ మెక్సికోలను అధిక-వేగ రైలుతో కలుపుతుంది.<ref>{{cite news| url=http://www.bizjournals.com/denver/stories/2005/05/16/story2.html | first=Cathy | last=Proctor | title=Idea floated for Front Range rail line | date=2005-05-15}}</ref>

[[దస్త్రం:RailRunner.jpg|thumb|left|ది న్యూ మెక్సికో రైల్ రన్నర్ ఎక్స్ ప్రెస్, సెంట్రల్ రియో గ్రాండే లోయ ద్వారా నిత్యం ప్రయాణించే ప్రయాణికుల కొరకు నడుపబడే రైలు.]]

అమ్ట్రాక్ యొక్క ''సౌత్‌వెస్ట్ చీఫ్''  ప్రతిరోజు గాలప్, అల్బుకెర్‌కీ, లామి, లాస్ వేగాస్, మరియు రటన్ స్టేషన్ల నుండి వెళుతూ, లాస్ ఏంజెల్స్, [[చికాగో]] మరియు మధ్యలో ఉన్న ప్రాంతాలకు కనెక్షన్లను అందిస్తుంది.<ref>{{cite web|url=http://www.amtrak.com/timetable/oct08/P03.pdf|title=Southwest Chief passenger timetable|date=October 2008|publisher=[[Amtrak]]|accessdate=2009-02-02}}</ref> ''సౌత్‌వెస్ట్ చీఫ్'' , అమ్ట్రాక్ యొక్క అత్యంత వేగవంతమైన సుదూర రైలు, BNSF రైల్వే మార్గాలపై అనేక ప్రాంతాలలో దీని గరిష్ట వేగ పరిమితి 90mi/h|km/h|abbr=on}}.<ref>{{cite journal|last=Blaszak|first=Michael W.|year=2009|title=Speed, Signals, and Safety|journal= Fast Trains|series=Classic Trains Special Edition No. 7|page=47|publisher=Kalmbach Publishing Co.|location=Waukesha, Wisconsin|id=ISBN 978-0-89024-763-1}}</ref> న్యూ మెక్సికో రైల్ రన్నర్ ఎక్స్ ప్రెస్ మార్గంపై కూడా ఇది నడుపబడుతుంది. ఈ ''సౌత్‌వెస్ట్ చీఫ్'' , ''సూపర్ చీఫ్''  మరియు ''ఎల్ కాపిటన్'' ‌ల వారసురాలు.<ref name="Dorin"/>{{Rp|115}} ప్రారంభ హాలీవుడ్ నటులకు అభిమానమైన ధారా రేఖిత ''సూపర్ చీఫ్'' , యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లోని అత్యంత ప్రసిద్ధ రైళ్ళలో ఒకటి మరియు దాని విలాసం ఇంకా ఆకర్షణీయతకు గణించబడింది —ట్రైన్ కార్లు ప్రాతీయ స్థానిక అమెరికన్ తెగల పేర్లను పొంది అనేక స్థానిక కళాకారుల కళలతో అలంకరించబడ్డాయి —మరియు దాని వేగానికి కూడా ప్రసిద్ధిచెందింది: పశ్చిమంగా 39 గంటల 45 నిమిషాలు.<ref name="Richards"/>

''సన్ సెట్ లిమిటెడ్''  వారానికి మూడుసార్లు రెండు దిశలలో లార్డ్స్ బర్గ్, మరియు డెమింగ్‌ల వద్ద ఆగి, లాస్ ఏంజెల్స్, న్యూ ఆర్లియన్స్ మరియు మధ్యలోని ప్రదేశాలకు సేవలను అందిస్తుంది.<ref>{{cite web|url=http://www.amtrak.com/timetable/jan09/P01.pdf|title=Sunset Limited passenger timetable|date=January 2009|publisher=[[Amtrak]]|accessdate=2009-02-02}}</ref> ''సన్ సెట్ లిమిటెడ్''  అదేపేరుతో నిర్వహించబడిన సదరన్ పసిఫిక్ రైల్‌రోడ్ యొక్క రైలుకు వారసురాలు మరియు న్యూ మెక్సికోలోని యూనియన్ పసిఫిక్ మార్గంపై ప్రత్యేకంగా నడుపబడుతుంది.

=== అంతరిక్షం ===
{{See also|List of airports in New Mexico}}
అల్బుకెర్‌కీ ఇంటర్నేషనల్ సన్ పోర్ట్ వాయు రవాణాకు రాష్ట్రం యొక్క ప్రాధమిక ప్రవేశ మార్గంగా ఉంది.

ట్రూత్ ఆఫ్ కాన్సీక్వెన్సెస్ సమీపంలోని ఉఫం, ప్రపంచం యొక్క మొదట ప్రారంభించబడ్డ మరియు ప్రయోజనకరంగా నిర్మించిన వాణిజ్య అంతరిక్ష ప్రవేశం, స్పేస్ పోర్ట్ అమెరికా.<ref>{{cite journal|last=Ohtake|first=Miyoko|date=August 25, 2007|title=Virgin Galactic Preps for Liftoff at World's First Commercial Spaceport|journal=Wired Magazine |issue=15:10|url=http://www.wired.com/science/space/magazine/15-10/st_spaceport|accessdate=2009-01-24}}</ref><ref name="BizWeek">{{cite news|url=http://www.bizjournals.com/albuquerque/stories/2008/12/29/daily19.html|title=NM Spaceport, Virgin Galactic sign 20-year lease|last=Robinson-Avila|date=December 31, 2008|publisher=New Mexico Business Weekly|accessdate=2009-01-24}}</ref><ref name="Discovery">{{cite news|url=http://dsc.discovery.com/news/2008/12/19/spaceport-commercial.html|title=First Commercial Spaceport Gets Green Light|coauthors=AFP|date=December 19, 2008|publisher=Discovery Channel|accessdate=2009-01-24}}</ref> రాకెట్‌లను పంపడం ఏప్రిల్ 2007లో ప్రారంభమైంది.<ref name="Discovery"/> ఇది అంతగా అభివృద్ధి చెందలేదు, దీని ఏకైక కౌలుదారైన UP ఏరోస్పేస్, తక్కువ భార రాకెట్‌లను ప్రవేశపెడుతుంది.<ref>UP ఏరోస్పేస్ ‘త్వరగా మరియు చౌకగా’ ప్రవేశం కల్పిస్తోంది, డెన్వర్‌బిజ్ జర్నల్, అక్టోబర్ 2008 [http://denver.bizjournals.com/denver/stories/2008/10/06/story13.html?b=1223265600^1710262]</ref> వర్జిన్ గలాక్టిక్, అనే అంతరిక్ష పర్యాటక సంస్థ, దీనిని వారు ప్రాధమిక నిర్వాహక స్థావరంగా చేసుకోవాలని ఆలోచిస్తోంది.<ref name="BizWeek"/><ref>{{cite web | url=http://www.virgingalactic.com/htmlsite/news.php | title=News Release 03.04.2008 / Spaceport Sweden and Virgin Galactic | accessdate=2008-06-26}}</ref>

== చట్టం మరియు ప్రభుత్వం ==
{{See also|New Mexico local government}}

{| class="wikitable" cellspacing="1" style="float:right;width:290px;margin:0 0 1em 1em;background:#f4f5f6;border:#c6c7c8 solid;font-size:90%"
|-
|  colspan="2" style="background:#e7d9a9;text-align:center"| '''న్యూ మెక్సికో రాష్ట్రం యొక్క ఎన్నికైన అధికారులు''' 
|-
|  style="width:40%"| '''గవర్నర్''' 
| సుసానా మార్టినెజ్(R)
|-
| '''లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్''' 
|  జాన్ సాంచెజ్(R)
|-
|  '''సెక్రటరీ ఆఫ్ స్టేట్''' 
|  డియన్న డురాన్ (R)
|-
|  '''అటార్నీ జనరల్''' 
|  గారీ కింగ్ (D)
|-
|  '''స్టేట్ ఆడిటర్''' 
|  హెక్టర్ బాల్డెరాస్ (D)
|-
|  '''స్టేట్ ట్రెజరర్''' 
|  జేమ్స్ బి. లెవిస్ (D)
|-
|  '''స్టేట్ లాండ్ కమిషనర్''' 
|  రే పావెల్ (D)
|}

సవరించబడిన 1912 నాటి రాజ్యాంగం, రాష్ట్రంలోని ప్రభుత్వం యొక్క రూపాన్ని నిర్ణయిస్తుంది.

మార్చ్ 18, 2009న, ప్రభుత్వం, అసెంబ్లీ మరియు సెనేట్ ఓటు చేసిన ఒక వారం తరువాత, మరణ శిక్షను రద్దుచేసే చట్టంపై  (అయితే ఇది అమలులోకి రాక ముందు చేసిన మరణశిక్ష నేరాలకు ఈ తొలగింపు ఉండదు) న్యూ మెక్సికోలో సంతకం చేసి, ఈ శిక్షను రద్దుచేసిన U.S. యొక్క 15వ రాష్ట్రంగా మారింది.<ref>Le Nouveau-Mexique abolit la peine de mort [archive] in Le Monde of March 19, 2009</ref>

రిపబ్లికన్లు అయిన గవర్నర్ సుసానా మార్టినెజ్ మరియు లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ జాన్ సాంచెజ్ 2010లో ఎన్నుకోబడ్డారు. వారి పదవీకాలం జనవరి 2015తో ముగుస్తుంది. గవర్నర్లు నాలుగు సంవత్సరాలు పనిచేసిన తరువాత మరొక అదనపు పదవీకాలం కొరకు తిరిగి ఎన్నిక కావడానికి పోటీ చేయవచ్చు (రెండుసార్లకు పరిమితి విధించబడింది). యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లోని ఏ ఇతర రాష్ట్రం కన్నా న్యూ మెక్సికో ఎక్కువ మంది గవర్నర్లను కలిగిఉంది. 1598లో న్యూ మెక్సికో యొక్క మొదటి గవర్నర్ గా జువాన్ డి ఆర్నేట్ స్పానిష్ రాజ్యంచే నియమించబడ్డారు. అప్పటి నుండి, న్యూ మెక్సికో, [[స్పెయిన్|స్పానిష్]], [[మెక్సికో|మెక్సికన్]], మరియు [[అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు|అమెరికన్]] గవర్నర్లను పొందింది, ఆ విధంగా న్యూ మెక్సికో, U.S లోని ఇతర రాష్ట్రాల కంటే ఎక్కువ మంది గవర్నర్లను పొందింది. గతంలో గవర్నర్లుగా పనిచేసిన వారి జాబితా కొరకు, చూడండి లిస్ట్ ఆఫ్ న్యూ మెక్సికో గవర్నర్స్.

2015 జనవరిలో పదవీకాలం ముగిసే ఇతర రాజ్యాంగ బద్ధ అధికారులలో, సెక్రటరీ ఆఫ్ స్టేట్ డియన్న డురాన్,<ref>{{cite web|url=http://www.sos.state.nm.us |title=NM Secretary of State's Office official web site |publisher=Sos.state.nm.us |date= |accessdate=2010-07-31}}</ref> అటార్నీ జనరల్ గారీ కింగ్,<ref>{{cite web|url=http://www.ago.state.nm.us |title=NM Attorney General's Office official web site |publisher=Ago.state.nm.us |date= |accessdate=2010-07-31}}</ref> స్టేట్ ఆడిటర్ హెక్టర్ బాల్డెరస్, <ref>{{cite web|url=http://www.saonm.org |title=NM State Auditor's Office official web site |publisher=Saonm.org |date= |accessdate=2010-07-31}}</ref> స్టేట్ లాండ్ కమిషనర్ రే పావెల్,<ref>{{cite web|url=http://www.nmstatelands.org |title=NM State Lands official web site |publisher=Nmstatelands.org |date= |accessdate=2010-07-31}}</ref> మరియు స్టేట్ ట్రెజరర్ జేమ్స్ B. లెవిస్ ఉన్నారు.<ref>{{cite web|url=http://www.stonm.org |title=NM State Treasurer's Office official web site |publisher=Stonm.org |date= |accessdate=2010-07-31}}</ref> కింగ్, బాల్డెరస్, లెవిస్, మరియు పావెల్ డెమోక్రాట్లు. డురాన్ ఒక రిపబ్లికన్.

[[దస్త్రం:1900 New Mexico Capitol.jpg|thumb|1900లో న్యూ మెక్సికో యొక్క రాజధాని, తరువాత ఇది తగులబెట్టబడింది.ప్రస్తుతం ఈ భవనం బటాన్ మెమోరియల్ బిల్డింగ్.]]
[[దస్త్రం:NewMexicoCapitolSantaFe.jpg|thumb|ప్రస్తుత న్యూ మెక్సికో రాష్ట్ర రాజధాని శాంటా ఫే.]]

న్యూ మెక్సికో స్టేట్ లెజిస్లేచర్ 70-స్థానాల హౌస్ ఆఫ్ రిప్రజన్టేటివ్స్ మరియు 42-స్థానాల సెనేట్‌లను కలిగిఉంది.

యునైటెడ్ స్టేట్స్ సెనేట్‌లో న్యూ మెక్సికో యొక్క సభ్యులు డెమోక్రాట్లు జెఫ్ బింగామన్ మరియు టాం ఉడాల్. డెమోక్రాట్లు మార్టిన్ హెయిన్రిచ్, మరియు బెన్ R. లుజాన్ వరుసగా యునైటెడ్ స్టేట్స్  హౌస్ ఆఫ్ రిప్రజన్టేటివ్స్ యొక్క మొదటి మరియు మూడవ కాంగ్రెషనల్ జిల్లాలకు ప్రాతినిధ్యం వహించగా, రిపబ్లికన్ స్టీవ్ పియర్స్ రెండవ కాంగ్రెషనల్ జిల్లాకు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్నారు. చూడుము న్యూ మెక్సికో కాంగ్రెషనల్ మాప్.

=== రాజకీయాలు ===
న్యూ మెక్సికో జనాభా గతంలో డెమోక్రాటిక్ మరియు రిపబ్లికన్ అధ్యక్ష అభ్యర్ధులు ఇద్దరికీ అనుకూలంగా ఉండటం వలన, ఇది ఒక నిలకడలేని రాష్ట్రంగా భావించబడుతుంది. ప్రస్తుత గవర్నర్ సుసానా మార్టినెజ్ (R), జనవరి 1, 2011లో బిల్ రిచర్డ్సన్ (D) స్థానంలో ఆయన 2003 నుండి 2011 వరకు తన రెండు పదవీకాలాలను పూర్తిచేసుకున్న తరువాత ఎన్నికయ్యారు. రిచర్డ్సన్‌కు ముందు, గారీ E. జాన్ సన్ (R) 1995 నుండి 2003 వరకు గవర్నర్‌గా పనిచేసారు. గతంలోని అధ్యక్ష ఎన్నికలలో, అల్ గోరే 2000 ఎన్నికలలో ఈ రాష్ట్రం ఓట్లు పొందారు;  2004లో  జార్జ్ W. బుష్ న్యూ మెక్సికో యొక్క ఐదు ఎలక్టోరల్ ఓట్లను పొందారు మరియు 2008లో రాష్ట్ర ఎలక్టోరల్ ఓట్లను [[బరాక్ ఒబామా]] గెలుపొందారు.


రాష్ట్రంలో డెమోక్రాటిక్ పార్టీకి బలమైన ప్రాంతాలలో శాంటా ఫే ఏరియా, అల్బుకెర్‌కీ మెట్రో ఏరియా యొక్క పశ్చిమ మరియు దక్షిణ ప్రాంతాలు, న్యూ మెక్సికో యొక్క ఉత్తర మరియు పశ్చిమ మధ్య ప్రాంతాలు, మరియు స్థానిక అమెరికన్  రిజర్వేషన్లు, ప్రత్యేకించి నవజో నేషన్ ఉన్నాయి. సామ్ప్రదాయంకంగా రిపబ్లికన్లు రాష్ట్రం యొక్క తూర్పు మరియు దక్షిణ ప్రాంతాలలో (లిటిల్ టెక్సాస్), రియో రాంచో, మరియు అల్బుకెర్‌కీ యొక్క నార్త్‌ఈస్ట్ హైట్స్‌లో బలమైన పట్టుని కలిగిఉన్నారు.

== విద్య ==
[[దస్త్రం:ApodacaBuildingNMEd.JPG|thumb|left|జెర్రీ అపోడకా ఎడ్యుకేషన్ బిల్డింగ్, న్యూ మెక్సికో పబ్లిక్ ఎడ్యుకేషన్ డిపార్ట్మెంట్ యొక్క ప్రధాన కార్యాలయం]]
[[దస్త్రం:Unm zimmermanlibrary.jpg|thumb|left|యూనివర్సిటీ ఆఫ్ న్యూ మెక్సికో యొక్క జిమ్మర్మాన్ లైబ్రరీ.]]

రాష్ట్రంలోని అనేక పరిశోధనా సదుపాయాల కారణంగా, న్యూ మెక్సికో అధిక సంఖ్యలో Ph.D పట్టాదారులను 2000లో మిగిలిన రాష్ట్రాలకంటే ఎక్కువగా కలిగిఉంది.<ref>{{cite web|url=http://www.wired.com/wired/archive/8.07/silicon_pr.html |title=Venture Capitals |publisher=Wired.com |date= |accessdate=2010-07-31}}</ref>

=== ప్రాథమిక మరియు మాధ్యమిక విద్య ===
{{See also|List of high schools in New Mexico}}
ప్రాధమిక మరియు మాధ్యమిక పాఠశాలలను న్యూ మెక్సికో పబ్లిక్ ఎడ్యుకేషన్ డిపార్ట్‌మెంట్ పర్యవేక్షిస్తుంది.

=== కళాశాలలు మరియు విశ్వవిద్యాలయాలు ===
{{Main|List of colleges and universities in New Mexico}}

== సంస్కృతి ==
{{See also|List of people from New Mexico}}

[[దస్త్రం:Southwestern Chillis and Skull.jpg|thumb|upright|ఆగ్నేయం యొక్క చిహ్నాలు—శాంటా ఫేలోని మార్కెట్ సమీపంలో వ్రేలాడదీయబడిన మిరపకాయల త్రాడు మరియు ప్రక్రియ చేయబడిన ఆవు యొక్క పుర్రె]]
1990 నాటికి 134,000 స్థానిక అమెరికన్  జనాభాతో, న్యూ మెక్సికో ఇప్పటికీ స్థానిక అమెరికన్ సంస్కృతి యొక్క ముఖ్యకేంద్రంగా ఉంది. నవజో మరియు అపాచే ఇద్దరూ అతబస్కాన్ మూలాన్ని కలిగిఉన్నారు. రాష్ట్రంలో అపాచే మరి కొందరు ఉటే సమాఖ్య రిజర్వేషన్లను కలిగిఉన్నారు. నవజో నేషన్ యొక్క రిజర్వేషన్, 16 మిలియన్ల ఎకరాలతో (6,500,000 హె) పొరుగున ఉన్న [[ఆరిజోనా]]లో ఎక్కువభాగం ఉండి, యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో అతిపెద్దదిగా స్థానం పొందింది. పూర్వ చారిత్రక వ్యవసాయదారులైన ప్యూబ్లో ఇండియన్స్ రాష్ట్రమంతటా వ్యాపించిన ప్యూబ్లోలలో నివసిస్తున్నారు..

న్యూ మెక్సికన్లలో మూడింట ఒక వంతు మంది హిస్పానిక్ మూలాలను కలిగిఉన్నారు, వీరిలో అధికభాగం వలస వచ్చి స్థిరపడిన వారి మరియు సెఫార్డిక్ యూదులుగా మతం మారిన వారి వారసులు. వీరు రాష్ట్రంలో ఉత్తర భాగంలో నివాసం ఏర్పరచుకున్నారు. మెక్సికన్ వలసవాదులలో ఎక్కువభాగం రాష్ట్రం యొక్క దక్షిణ ప్రాంతంలో నివసిస్తారు.

అనేక మంది న్యూ మెక్సికన్లు ఒక ప్రత్యేక స్పానిష్ మాండలికాన్ని మాట్లాడతారు. న్యూ మెక్సికన్ స్పానిష్ తరచు ఇతర స్పానిష్ మాట్లాడేవారికి తెలియని పదాలను కలిగిఉంటుంది. స్పానిష్ భాష మాట్లాడే ఇతరుల నుండి న్యూ మెక్సికో యొక్క చారిత్రక ఏకీకరణ, మిగిలిన ప్రాంతాలలో పురాతనమైనవిగా భావించే కొన్ని మధ్యయుగ కాస్టిలియన్ పదాలను నిలుపుకోవడం, స్థానిక లక్షణాల కొరకు కొన్ని స్థానిక అమెరికన్ స్వీకరించడం, అమెరికన్ భావాలు మరియు ఆధునిక ఆవిష్కరణల కొరకు కొన్ని ఆంగ్లీకరించబడిన పదాలను కలిగిఉండటం దీనికి కారణాలు.

అల్బుకెర్‌కీ, న్యూ మెక్సికో మ్యూజియం ఆఫ్ నేచురల్ హిస్టరీ అండ్ సైన్స్, నేషనల్ హిస్పానిక్ కల్చరల్ సెంటర్, మరియు నేషనల్ మ్యూజియం ఆఫ్ న్యూక్లియర్ సైన్స్ &amp; హిస్టరీలకు స్థావరంగా ఉండటంతో పాటు, ప్రతి సంవత్సరం వసంత ఋతువులో ప్రసిద్ధి చెందిన అల్బుకెర్‌కీ ఇంటర్నేషనల్ బలూన్ ఫీస్టాకి ఆతిధ్యం ఇస్తుంది.

=== కళ మరియు సాహత్యం ===
{{Expand section|date=November 2008}}

ఒక పెద్ద కళాత్మక సమాజం శాంటా ఫేలో వర్ధిల్లుతోంది, ఇది బ్రూస్ నూమన్, రిచర్డ్ టట్టిల్, జాన్ కన్నేల్ మరియు స్టీన వసుల్కా వంటి వ్యక్తులను కలిగిఉంది. రాజధాని నగరం స్పానిష్ వలసవాద, అంతర్జాతీయ జానపద, నవజో ఆచార, ఆధునిక స్థానిక అమెరికన్, మరియు ఇతర ఆధునిక కళా వస్తుసంగ్రహాలయాలను కలిగిఉంది. మరొక వస్తుసంగ్రాహాలయం కీర్తిశేషుడైన నివాసి జార్జియా ఓ'కీఫ్ఫే గౌరవార్ధం ఏర్పాటు చేయబడింది. కళాకారులు మరియు రచయితల కొరకు ప్రాంతాలు వృద్ధి చెందాయి, మరియు చిన్న నగరాలు కళా ప్రదర్శనశాలలతో నిండిఉంటాయి. ఆగస్ట్‌లో, ఈ నగరం సాంవత్సరిక శాంటా ఫే ఇండియన్ మార్కెట్‌కు ఆతిధ్యం ఇస్తుంది, ఇది నిర్ణయాధికారం కలిగిన, ప్రపంచంలో అతి పురాతన మరియు పెద్ద స్థానిక అమెరికన్ కళా ప్రదర్శన.

[[దస్త్రం:Santa Fe Opera interior view from section 10.jpg|thumb|left|శాంటా ఫే ఒపేరా వద్ద గల క్రోస్బి థియేటర్; మధ్య అంతస్తు ద్వారా చూడబడింది.]]

ప్రదర్శక కళలలో ప్రసిద్ధి చెందిన శాంటా ఫే ఒపేరా ఉంది, ఇది ప్రతి జూలై నుండి ఆగష్టు వరకు వరుసగా ఐదు ఒపేరాలను అందిస్తుంది, మరియు శాంటా ఫే చాంబర్ మ్యూజిక్ ఫెస్టివల్ ప్రతి వేసవిలో నిర్వహించబడుతుంది, మరియు లెన్సిక్ థియేటర్ అనేక రకాల ప్రదర్శనలకు ముఖ్య కేంద్రంగా ఉంది. శ్రామిక దినోత్సవం యొక్క వారాంతంలో ఫీస్టా డి శాంటా ఫేలో జోజోబ్రా అనే 50&nbsp;అడుగుల (15 మీ) తోలుబొమ్మను తగుల బెట్టడం ప్రసిద్ధిచెందింది.

20వ శతాబ్దం మధ్యలో ఆంగ్లం మరియు స్పానిష్‌లలో హిస్పానో సాహిత్యం మరియు పాండిత్య అధ్యయనం అభివృద్ధి చెందింది. ప్రసిద్ధి చెందిన రచయితలలో: యంగెలికో చావెజ్, నినా ఒటేరో-వారెన్, ఫాబియోల కాబెజా డి బకా, ఆరేలియో ఎస్పినోస, క్లేయోఫాస్ జరమిల్లో, జువాన్ బుటిస్తా రెల్, మరియు ఆరోర లుసురో-వైట్ లీ ఉన్నారు.

అంతేకాక, 1920లలో టావోస్ సమీపంలో రచయిత D. H. లారెన్స్ నివసించిన D. H. లారెన్స్ రాంచ్ వద్ద ఆయన చితాభస్మం ఉన్న దేవాలయం ఉన్నట్లు చెప్పబడుతుంది.

రాష్ట్రంలోని నైరుతి పర్వతాలలో ఉన్న సిల్వర్ సిటీ ఒక గనుల నగరం, ఇప్పటికీ ఈ పరిసరాలలో ఒక్క గని అయినా ఉంది. అది ఇంకా పెద్ద సంఖ్యలో ఉన్న కళాకారులు, దృశ్యచిత్రాలు మరియు ఇతరమైనవాటికి స్థావరంగా మరియు/లేదా ప్రదర్శన కేంద్రంగా ఎక్కువ ప్రసిద్ధిచెందింది.

=== క్రీడలు ===
{{Expand section|discussion and possibly more teams|date=September 2008}}

[[దస్త్రం:Santa Ana Star Center.jpg|thumb|ది న్యూ మెక్సికో థండర్ బర్డ్స్ మరియు న్యూ మెక్సికో ముస్టాంగ్స్, శాంటా అనా స్టార్ సెంటర్‌లో ప్రదర్శిస్తున్నారు]]

న్యూ మెక్సికో స్థావరంగా ఉన్న ప్రసిద్ధిచెందిన వృత్తిపరమైన క్రీడా జట్లలో అల్బుకెర్‌కీ ఐసోటోప్స్, ట్రిపుల్ ఎ ఎఫ్ఫిలిఎట్ ఆఫ్ ది లాస్ ఏంజెల్స్ డాడ్జర్స్ (బేస్ బాల్), న్యూ మెక్సికో ఇ థన్డర్ బర్డ్స్, NBA D-లీగ్ (బాస్కెట్ బాల్), న్యూ మెక్సికో ముస్టాంగ్స్, నార్త్ అమెరికన్ హాకీ లీగ్ (ఐస్ హాకీ), మరియు న్యూ మెక్సికో రెనెగడేస్, వెస్ట్రన్ స్టేట్స్ హాకీ లీగ్ (ఐస్ హాకీ) ఉన్నాయి. రాష్ట్ర విశ్వవిద్యాలయాలు అనేక క్రీడలలో జట్లుగా పాల్గొంటాయి;ఈ జట్లలో యూనివర్సిటీ ఆఫ్ న్యూ మెక్సికో లోబోస్ మరియు న్యూ మెక్సికో స్టేట్ అగ్గీస్ ఉన్నాయి.

ఒలింపిక్ బంగారు పతాక గ్రహీత టాం జాగర్, వివాదాస్పదమైన ఈత కొరకు ఎత్తైన పర్వత ప్రాంత శిక్షణ అనుకూలుడు, ఈయన శిక్షణా శిబిరాలను అల్బుకెర్‌కీ (ఎత్తు 5,312&nbsp;అడుగులు&nbsp;(1,619.1&nbsp;మీ)) మరియు లాస్ అలమోస్ (7320&nbsp;అడుగులు&nbsp;(2,231&nbsp;మీ))లో నిర్వహించాడు .<ref>"హై హోప్స్: ఆల్టిట్యూడ్ ట్రైనింగ్ ఫర్ స్విమ్మర్స్", బై మైకేల్ స్కాట్, SwimmingworldMagazine.com magazine archives [http://www.swimmingworldmagazine.com/articles/swimtechnique/articles/200001-01st_art.asp ] (10-15-08)</ref>
{{Clear}}

== వీటిని కూడా చూడండి ==
{{Portal box|North America|United States|New Mexico}}
{{Main|Index of New Mexico-related articles|Outline of New Mexico}}
* న్యూ డీల్ మరియు న్యూ మెక్సికోలోని కళలు

== సూచనలు ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

== మరింత చదవడానికి ==
[[దస్త్రం:Llano Estacado Caprock at Sunrise.jpg|thumb|లానో ఎస్టకాడో కాప్‌రాక్ వద్ద సూర్యోదయం]]
<div class="references-small">
* బెక్, వారెన్. ''హిస్టారికల్ అట్లాస్ ఆఫ్ న్యూ మెక్సికో''  1969.
* చావెజ్, థామస్ E. ''యాన్ యిలస్ట్రేటెడ్ హిస్టరీ ఆఫ్ న్యూ మెక్సికో'' , 267 పేజీలు, యూనివర్సిటీ ఆఫ్ న్యూ మెక్సికో ప్రెస్ 2002, ISBN 0-8263-3051-7
* బుల్లిస్, డాన్. ''న్యూ మెక్సికో: ఎ బయోగ్రాఫికాల్ డిక్షనరీ 1540–1980,''  2 వాల్యూం, (లాస్ రంచోస్ డి అల్బుక్యుకే: రియో గ్రాండే, 2008) 393 పేజీ. isbn 978-1-890689-17-9
* గొంజాలేస్-బెర్రీ, ఎర్లిండా, డేవిడ్ R. మాసియేల్, eds. ''ది కంటెస్టెడ్ హోంల్యాండ్: ఎ చికానో హిస్టరీ ఆఫ్ న్యూ మెక్సికో'' , 314 పేజీలు&nbsp;– యూనివర్సిటీ ఆఫ్ న్యూ మెక్సికో ప్రెస్ 2000, ISBN 0-8263-2199-2
* గుతిఎర్రేజ్; రామోన్ A. ''వెన్ జీసస్ కేమ్, ది కార్న్ మదర్స్ వెంట్ అవే: మ్యారేజ్, సెక్సువాలిటీ, అండ్ పవర్ ఇన్ న్యూ మెక్సికో, 1500–1846''  (1991)
* హైన్; పాల్ L., F. క్రిస్ గార్సియా, గిల్బర్ట్ K. St. క్లైర్; ''న్యూ మెక్సికో గవర్నమెంట్''  మూడవ సంపుటి. (1994)
* హోర్గాన్, పాల్, ''గ్రేట్ రివర్, ది రియో గ్రాండే ఇన్ నార్త్ అమెరికన్ హిస్టరీ'' , 1038 పేజీలు&nbsp;, వేస్లేయాన్ యూనివర్సిటీ ప్రెస్ 1991, 4వ పునర్ముద్రణ, ISBN 0-585-38014-7, పులిట్జర్ బహుమతి 1955
* లార్సన్, రాబర్ట్ W. ''న్యూ మెక్సికో'స్ క్వెస్ట్ ఫర్ స్టేట్‌హుడ్, 1846–1912''  (1968)
* నియెతో-ఫిల్లిప్స్, జాన్ M. ''ది లాంగ్వేజ్ ఆఫ్ బ్లడ్: ది మేకింగ్ ఆఫ్ స్పానిష్-అమెరికన్ ఐడెంటిటీ ఇన్ న్యూ మెక్సికో, 1880s–1930s'' , యూనివర్సిటీ ఆఫ్ న్యూ మెక్సికో ప్రెస్ 2004, ISBN 08236324231
* సిమన్స్, మార్క్. ''న్యూ మెక్సికో: యాన్ ఇంటర్ప్రెటివ్ హిస్టరీ'' , 221 పేజీలు, యూనివర్సిటీ ఆఫ్ న్యూ మెక్సికో ప్రెస్ 1988, ISBN 0-8263-1110-5, మంచి పరిచయం
* స్జాస్జ్; ఫెరెంక్ M., అండ్ రిచర్డ్ W. ఎటులైన్, eds. ''రెలిజియన్ ఇన్ మోడర్న్ న్యూ మెక్సికో''  (1997)
* ట్రుజిల్లో, మైకేల్ L. ''లాండ్ ఆఫ్ డిస్ ఎంచాంట్మెంట్: లాటిన/ఓ ఐడెంటిటీస్ అండ్ ట్రాన్స్ఫర్మేషన్స్ ఇన్ నార్తర్న్ న్యూ మెక్సికో''  (2010) 265 పేజీలు; "వశీకరణ ప్రదేశం"గా రాష్ట్రం యొక్క వాణిజ్య రూపుతో విభేదించే ఎస్పనోల లోయలోని జీవిత ప్రయోగాత్మక ఎత్నోగ్రఫీ.
* వెబర్; డేవిడ్ J. ''ఫారినర్స్ ఇన్ దెయిర్ నేటివ్ లాండ్: హిస్టారికల్ రూట్స్ ఆఫ్ ది మెక్సికన్ అమెరికన్స్''  (1973), ప్రాధమిక మూలాల నుండి 1912
</div>
=== ప్రాథమిక మూలాలు ===
* ఎలిస్, రిచర్డ్, ed. ''న్యూ మెక్సికో పాస్ట్ అండ్ ప్రెజెంట్: ఎ హిస్టారికల్ రీడర్.''  1971. ప్రాధమిక మూలాలు
* టోనీ హిల్లర్మాన్, ''ది గ్రేట్ తావోస్ బ్యాంక్ రాబరీ అండ్ అదర్ ఇండియన్ కంట్రీ అఫైర్స్'' , యూనివర్సిటీ ఆఫ్ న్యూ మెక్సికో ప్రెస్, అల్బుకెర్‌కీ, 1973, ట్రేడ్ పేపర్‌బాక్, 147 పేజీలు&nbsp;, (ISBN 0-8263-0530-X), కల్పితం

== బాహ్య లింకులు ==
{{Sisterlinks}}
{{osmrelation|162014}}
;రాష్ట్ర ప్రభుత్వం
* [http://www.newmexico.gov/ న్యూ మెక్సికో ప్రభుత్వం]
** [http://www.sos.state.nm.us/sos-bluebook.html న్యూ మెక్సికో'స్ బ్లూ బుక్ ఆన్-లైన్]&nbsp;– స్టేట్ ఆఫ్ న్యూ మెక్సికో, సెక్రటరీ ఆఫ్ స్టేట్ (గణాంకాలు మరియు సమాచారం యొక్క ముద్రిత పుస్తకం)
** [http://www.sos.state.nm.us/Main/Elections/Elec%20Site%20Party.htm బ్యూరో ఆఫ్ ఎలెక్షన్స్] న్యూ మెక్సికో యొక్క పెద్ద మరియు చిన్న రాజకీయ పార్టీలు
* [http://www.youtube.com/watch?v=SJb7_rcL1GY న్యూ మెక్సికో] 
* [http://wikis.ala.org/godort/index.php/New_Mexico న్యూ మెక్సికో స్టేట్ డేటాబేసెస్]&nbsp;–న్యూ మెక్సికో రాష్ట్ర సంస్థలచే నిర్మించబడిన వెదకదగిన సమాచారవనరుల వ్యాఖ్యాన సహిత జాబితా మరియు గవర్నమెంట్ డాక్యుమెంట్స్ రౌండ్ టేబుల్ ఆఫ్ ది అమెరికన్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్ ద్వారా సంగ్రహపరచబడింది.
* న్యూ మెక్సికో విశ్వవిద్యాలయంలోని [http://www.unm.edu/~bber/ బ్యూరో ఆఫ్ బిజినెస్ అండ్ ఎకనామిక్ రిసెర్చ్ (BBER)] (న్యూ మెక్సికో ఆర్ధికవ్యవస్థ గురించి సాంఖ్యక సమాచారం)
;U.S. ప్రభుత్వం
* [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=NM ఎనర్జీ ప్రొఫైల్ ఫర్ న్యూ మెక్సికో– ఆర్ధిక, పర్యావరణ మరియు శక్తికి సంబంధించిన సమాచారం]
* [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=NM న్యూ మెక్సికో]&nbsp;– ''సైన్స్ ఇన్ యువర్ బాక్ యార్డ్'' &nbsp;– యునైటెడ్ స్టేట్స్ జియోలాజికల్ సొసైటీ
* [http://www.nps.gov/history/nr/travel/amsw/ "అమెరికన్ సౌత్‌వెస్ట్"]&nbsp;– ''మన ఉమ్మడి వారసత్వాన్ని కనుగొనండి''  ప్రయాణ కార్యక్రమం– నేషనల్ పార్క్ సర్వీస్
* [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/35000.html న్యూ మెక్సికో డేటాసెట్]&nbsp;– యునైటెడ్ స్టేట్స్  సెన్సస్ బ్యూరో
* [http://www.ers.usda.gov/StateFacts/NM.htm న్యూ మెక్సికో రాష్ట్ర వాస్తవాలు]&nbsp;– ఎకనామిక్ రిసెర్చ్ సర్వీస్&nbsp;– యునైటెడ్ స్టేట్స్  డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ అగ్రికల్చర్
;డైరెక్టరీ
* {{dmoz|Regional/North_America/United_States/New_Mexico}}
;పర్యాటక రంగం
* {{Wikitravel}}
* [http://www.gilaflora.com న్యూ మెక్సికోలోని గిలా నేషనల్ ఫారెస్ట్ యొక్క వృక్షజాలం]

{{Geographic Location (8-way)
 | Northwest = {{flag|Utah}}
 | North = {{flag|Colorado}}
 | Northeast = {{flag|Kansas}}
 | West = {{flag|Arizona}}
 | Centre = '' New Mexico'': [[Outline of New Mexico|Outline]] • [[Index of New Mexico-related articles|Index]]
 | East = {{flag|Oklahoma}}<br />{{flag|Texas}}
 | Southwest = {{flag|Sonora}}
 | South = {{flag|Chihuahua}}<br />{{flag|Mexico}}
 | Southeast = 
}}


{{New Mexico|expand}}
{{United States}}
{{succession
| preceded = [[Oklahoma]]
| office = [[List of U.S. states by date of statehood]]
| years = Admitted on January 6, 1912 (47th)
| succeeded = [[Arizona]]
}}

{{Coord|display=title|34|N|106|W|region:US-NM_type:adm1st_scale:3000000}}
{{United States topics}}

[[వర్గం:న్యూ మెక్సికో]]
[[వర్గం:యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో రాష్ట్రాలు]]
[[వర్గం:1912లో ఏర్పడిన రాష్ట్రాలు మరియు ప్రాదేశిక ప్రాంతాలు]]
[[వర్గం:మాజీ స్పానిష్ కాలనీలు]]

[[en:New Mexico]]
[[hi:नया मेक्सिको]]
[[ta:நியூ மெக்சிகோ]]
[[ml:ന്യൂ മെക്സിക്കോ]]
[[af:Nieu-Meksiko]]
[[an:Nuevo Mexico]]
[[ang:Nīwe Mexico]]
[[ar:نيومكسيكو]]
[[arc:ܢܝܘ ܡܝܟܣܝܟܘ]]
[[arz:نيو مكسيكو]]
[[ast:Nuevu Méxicu]]
[[ay:New Mïxiku suyu]]⏎
[[az:Nyu Meksiko]]
[[bat-smg:Nauja Meksėka]]
[[bcl:Nueva Mehiko]]
[[be:Штат Нью-Мексіка]]
[[be-x-old:Нью-Мэксыка]]
[[bg:Ню Мексико]]
[[bi:Niu Mexico]]
[[bn:নিউ মেক্সিকো]]
[[bo:མེག་སི་ཀོ་གསར་མ།]]
[[bpy:নিউ মেক্সিকো]]
[[br:New Mexico]]
[[bs:New Mexico]]
[[ca:Nou Mèxic]]
[[chr:ᏍᏆᏂᏤᏍᏛᎢ]]
[[ckb:نیومەکسیکۆ]]
[[cs:Nové Mexiko]]
[[cv:Çĕнĕ Мексика]]
[[cy:New Mexico]]
[[da:New Mexico]]
[[de:New Mexico]]
[[diq:New Mexico]]
[[el:Νέο Μεξικό]]
[[eo:Nov-Meksiko]]
[[es:Nuevo México]]
[[et:New Mexico]]
[[eu:Mexiko Berria]]
[[fa:نیومکزیکو]]
[[fi:New Mexico]]
[[fo:New Mexico]]
[[fr:Nouveau-Mexique]]
[[frp:Novél-Mexique]]
[[frr:New Mexico]]
[[fy:Nij Meksiko]]
[[ga:Nua-Mheicsiceo]]
[[gag:New Mexico]]
[[gd:Meagsago Nuadh]]
[[gl:Novo México]]
[[gn:Pyahu Méjiko]]
[[gv:New Mexico]]
[[hak:Néu Me̍t-sî-kô]]
[[haw:Nū Mekiko]]
[[he:ניו מקסיקו]]
[[hif:New Mexico]]
[[hr:Novi Meksiko]]
[[ht:Nou Meksiko]]
[[hu:Új-Mexikó]]
[[hy:Նյու Մեքսիկո]]
[[ia:New Mexico]]
[[id:New Mexico]]
[[ig:Nú Mézíkọ]]
[[ik:Tchiaq Mexiqo]]
[[ilo:New Mexico]]
[[io:Nova-Mexikia]]
[[is:New Mexico]]
[[it:Nuovo Messico]]
[[ja:ニューメキシコ州]]
[[jv:New Mexico]]
[[ka:ნიუ-მექსიკო]]
[[ko:뉴멕시코 주]]
[[ku:New Mexico]]
[[kw:Meksiko Nowydh]]
[[la:Novum Mexicum]]
[[lad:Nuevo México]]
[[lb:New Mexico]]
[[li:New Mexico]]
[[lij:Noeuvo Mescico]]
[[lmo:Növ Messich]]
[[lt:Naujoji Meksika]]
[[lv:Ņūmeksika]]
[[mg:New Mexico]]
[[mi:New Mexico]]
[[mk:Ново Мексико]]
[[mn:Нью-Мексико]]
[[mr:न्यू मेक्सिको]]
[[mrj:Нью-Мексико]]
[[ms:New Mexico]]
[[my:နယူးမက္ကဆီကိုပြည်နယ်]]
[[nah:Yancuīc Mēxihco]]
[[nds:Nee-Mexiko]]
[[nds-nl:Niej Mexiko (stoat)]]
[[nl:New Mexico]]
[[nn:New Mexico]]
[[no:New Mexico]]
[[nv:Yootó Hahoodzo]]
[[oc:Nòu Mexic]]
[[os:Нью-Мексико]]
[[pam:New Mexico]]
[[pl:Nowy Meksyk]]
[[pms:Neuv Méssich]]
[[pnb:نیو میکسیکو]]
[[pt:Novo México]]
[[qu:Musuq Mishiku suyu]]
[[rm:New Mexico]]
[[ro:New Mexico]]
[[ru:Нью-Мексико]]
[[sah:Нью Мексико]]
[[scn:New Mexico]]
[[sco:New Mexico]]
[[se:New Mexico]]
[[sh:Novi Meksiko]]
[[simple:New Mexico]]
[[sk:Nové Mexiko]]
[[sl:Nova Mehika]]
[[sq:New Mexico]]
[[sr:Нови Мексико]]
[[sv:New Mexico]]
[[sw:New Mexico]]
[[szl:Nowy Meksyk]]
[[th:รัฐนิวเม็กซิโก]]
[[tl:New Mexico]]
[[tr:New Mexico]]
[[tt:Нью-Мексико]]
[[ug:Yéngi Méksika Shitati]]
[[uk:Нью-Мексико]]
[[ur:نیو میکسیکو]]
[[uz:N'yu-Meksiko]]
[[vi:New Mexico]]
[[vo:New Mexico]]
[[war:New Mexico]]
[[xal:Шин Меексик]]
[[yi:ניו מעקסיקא]]
[[yo:Ìpínlẹ̀ Titun Mẹ́ksíkò]]
[[zh:新墨西哥州]]
[[zh-min-nan:New Mexico]]