Revision 826581 of "క్యూబా క్షిపణి సంక్షోభం" on tewiki

{{యాంత్రిక అనువాదం}}
[[దస్త్రం:Soviet-R-12-nuclear-ballistic missile.jpg|thumb|మాస్కోలోని రెడ్ స్క్వేర్‌లో సోవియట్ R-12 మధ్యంతర-శ్రేణి అణు ప్రాక్షేపిక క్షిపణి (NATO పేరు SS-4)ని సూచించే CIA ఛాయాచిత్రం.]]ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం సందర్భంగా అక్టోబరు 1962లో [[సోవియట్ యూనియన్]], [[క్యూబా]] మరియు [[అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు|అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల]] మధ్య జరిగిన ఒక ఘర్షణను '''క్యూబా క్షిపణి సంక్షోభం''' ([[ఆంగ్లం]]: '''Cuban Missile Crisis''') గా గుర్తిస్తున్నారు, (దీనిని క్యూబాలో ''అక్టోబర్ సంక్షోభం'' లేదా రష్యాలో {{lang-ru|Карибский кризис}} ''కరేబియన్ సంక్షోభం'' గా కూడా సూచిస్తారు). సెప్టెంబరు 1962లో, క్యూబా మరియు సోవియట్ ప్రభుత్వాలు అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల్లోని దాదాపుగా అన్ని ప్రదేశాలపై దాడులు చేయగల సామర్థ్యం ఉన్న మధ్యతరహా మరియు మాధ్యమిక-స్థాయి ప్రాక్షేపిక (బాలిస్టిక్) అణు క్షిపణుల (MRBM మరియు IRBM) కోసం క్యూబాలో రహస్యంగా స్థావరాలు నిర్మించడం మొదలుపెట్టాయి. అమెరికా 1958లో UKలో థోర్ IRBMలను, 1961లో ఇటలీ మరియు టర్కీల్లో జూపిటర్ IRBMలను మోహరించింది, మాస్కో నగరంపై అణు వార్‌హెడ్‌లతో దాడి చేయగల సామర్థ్యం ఉన్న 100కుపైగా అమెరికా నిర్మిత క్షిపణులను పైదేశాల్లో మోహరించడానికి ప్రతిస్పందనగా ఈ చర్యను చేపట్టారు. అక్టోబరు 14, 1962న, అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలకు చెందిన U-2 గూఢచర్య విమానం క్యూబాలో నిర్మాణంలో ఉన్న సోవియట్ క్షిపణి స్థావరాల ఛాయాచిత్రాలు తీసింది.

దీని ఫలితంగా ఏర్పడిన అనిశ్చితి, ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం యొక్క ప్రధాన ఘర్షణల్లో ఒకటైన బెర్లిన్ దిగ్బంధానికి సమానమైన సంక్షోభ పరిస్థితిగా పరిగణించబడుతుంది, అంతేకాకుండా దీనిని సాధారణంగా ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం ఒక అణు యుద్ధంగా మారే పరిస్థితికి దగ్గరగా వచ్చిన సందర్భంగా గుర్తిస్తున్నారు.<ref>{{cite journal|first=B. Gregory |last=Marfleet|title=The Operational Code of John F. Kennedy During the Cuban Missile Crisis: A Comparison of Public and Private Rhetoric |journal=Political Psychology |volume=21|page=545|issue=3}}</ref> అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల యంత్రాంగం క్యూబాపై వాయు మరియు సముద్ర మార్గాల్లో దాడి చేసే ప్రతిపాదనను పరిశీలించింది, క్యూబాపై సైనిక "ముట్టడి" జరపాలని నిర్ణయించింది. క్యూబాకు యుద్ధసంబంధ ఆయుధాలు సరఫరా చేయడాన్ని తాము అనుమతించమని U.S. ప్రకటించింది, క్యూబాలో ఇప్పటికే పూర్తయిన లేదా నిర్మాణంలో ఉన్న క్షిపణి స్థావరాలను సోవియట్ యూనియన్ ధ్వంసం చేయాలని మరియు అక్కడి యుద్ధ సంబంధ ఆయుధాలన్నింటినీ పూర్తిగా తొలగించాలని అమెరికా డిమాండ్ చేసింది. అయితే క్రెమ్లిన్ (సోవియట్ యూనియన్ ప్రభుత్వ ప్రధాన కార్యాలయం) తమ డిమాండ్‌లకు అంగీకరిస్తుందని కెన్నెడీ పాలనా యంత్రాంగం పెద్దగా ఆశలేమీ పెట్టుకోలేదు, సైనిక పోరు తప్పదని భావించింది. ఇదిలా ఉంటే సోవియట్ వైపు, అంతర్జాతీయ జలాల్లో మరియు వాయుతలంలో తమ ప్రయాణాలను దిగ్బంధించడం మానవాళిని ప్రపంచ అణు-క్షిపణి యుద్ధం కోరల్లోకి నెట్టే దూకుడు చర్య అవుతుందని కెన్నెడీకి నికితా క్రుష్చెవ్ ఒక హెచ్చరికతో లేఖ రాశారు. 

U.S. డిమాండ్‌లను సోవియట్ యూనియన్ బహిరంగంగా తిరస్కరించింది, అయితే రహస్య మంతనాల్లో మాత్రం సంక్షోభాన్ని పరిష్కరించేందుకు ఒక ప్రతిపాదనను సూచించింది. ఈ ఘర్షణ అక్టోబరు 28, 1962న ముగిసింది, సమస్య పరిష్కారంపై ఈ రోజు అమెరికా అధ్యక్షుడు జాన్ ఎఫ్. కెన్నెడీ మరియు ఐక్యరాజ్యసమితి ప్రధాన కార్యదర్శి [[యూ థాంట్|యు థాంట్‌]], సోవియట్ యూనియట్ ప్రధానమంత్రి నికితా క్రుష్చెవ్‌‌ల మధ్య ఒక ఒప్పందం కుదిరింది, ఈ ఒప్పందం ప్రకారం క్యూబాను ఎన్నటికీ ఆక్రమించబోమని అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల ప్రభుత్వం ఇచ్చిన హామీకి బదులుగా, ఐక్యరాజ్యసమితి పర్యవేక్షణలో క్యూబాలోని యుద్ధ సంబంధ ఆయుధాలను పూర్తిగా తొలగించి వాటిని తమకు అప్పగించేందుకు సోవియట్ యూనియన్ అంగీకరించింది. నవంబరు 5-9 మధ్య, సోవియట్ సైన్యం తమ క్షిపణి వ్యవస్థలను మరియు వాటి మద్దతు పరికరాలను తొలగించి వాటిని ఎనిమిది సోవియట్ నౌకల్లో తీసుకెళ్లింది. ఒక నెల తరువాత, డిసెంబరు 6 మరియు 6 తేదీల్లో సోవియట్ Il-28 యుద్ధ విమానాలను మూడు సోవియట్ నౌకల్లో ఎక్కించి, వాటిని తిరిగి రష్యా తీసుకెళ్లారు. నవంబరు 20, 1962న సాయంత్రం 6:45 గంటలకు (EDT ప్రకారం) అధికారికంగా ఈ ఉపసంహరణ ముగిసింది. ఒప్పందంలోని ఒక రహస్య భాగం ప్రకారం, ఐరోపాలో మోహరించిన అన్ని US-నిర్మిత థోర్ మరియు జూపిటర్ IRBMలను సెప్టెంబరు 1963నాటికి క్రియారహితం చేసేందుకు అంగీకరించారు.

హాట్‌లైన్ ఒప్పందం సృష్టికి మరియు తద్వారా మాస్కో-వాషింగ్టన్ హాట్ లైన్‌గా పిలిచే మాస్కో మరియు వాషింగ్టన్ D.C. నగరాల మధ్య ఒక ప్రత్యక్ష సమాచార ప్రసార అనుసంధానం ఏర్పాటుకు ఈ క్యూబా క్షిపణి సంక్షోభం దారితీసింది.

== అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల ప్రారంభ చర్యలు ==

1945లో [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం|రెండో ప్రపంచ యుద్ధం]] ముగిసిన తరువాత పెరిగిపోయిన సోవియట్-అమెరికా శత్రుత్వం నేపథ్యంలో, సోవియట్ యొక్క స్టాలినిజం విస్తరణపై భయపడిన అమెరికన్‌లు, ముఖ్యంగా ఒక లాటిన్ అమెరికా దేశం USSRకు ఒక బహిరంగ మద్దతుదారుగా నిలబడటాన్ని సహించలేకపోయారు. ఇటువంటి ఒక జోక్యం ప్రత్యక్షంగా అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలకు చెందిన ఒక విదేశీ విధానమైన మన్రో సిద్ధాంతాన్ని ఉల్లంఘిస్తుంది, పశ్చిమార్ధగోళంలోని దేశాల విషయంలో ఐరోపా రాజ్యాలు జోక్యం చేసుకోరాదని ఈ సిద్ధాంతం సూచిస్తుంది.

ఏప్రిల్ 1961లో బే ఆఫ్ పిగ్స్ ముట్టడితో అమెరికాపై బహిరంగ అసహనం వ్యక్తమైంది, అధ్యక్షుడు జాన్ ఎఫ్. కెన్నెడీ నేతృత్వంలోని [[కేంద్ర నిఘా సంస్థ|CIA]] శిక్షణ ఇచ్చిన దళాలతో ఈ ముట్టడి జరిగింది. మాజీ అధ్యక్షుడు ఈసెన్‌హోవర్ తరువాత కెన్నెడీతో మాట్లాడుతూ క్యూబా విషయంలో కల్పించుకోని సోవియట్ యూనియన్, బే ఆఫ్ పిగ్స్ ముట్టడి విఫలమైతే జోక్యం చేసుకుంటుందని చెప్పారు.<ref name="Absher">{{cite journal |title=Mind-Sets and Missiles: A First Hand Account of the Cuban Missile Crisis |first=Kenneth Michael |last=Absher |publisher=Strategic Studies Institute, United States Army War College |year=2009 |url=http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pubs/display.cfm?pubID=935}}</ref>{{rp|10}} అంతంతమాత్రపు ఉత్సాహంతో జరిగిన ఈ ముట్టడి ఫలితంగా, సోవియట్ ప్రధాన మంత్రి నికితా క్రుష్చెవ్ మరియు ఆయన సలహాదారులు కెన్నెడీని నిర్ణయం తీసుకోలేని వ్యక్తిగా భావించారు, ఒక సోవియట్ సలహాదారు కెన్నెడీ గురించి, "బాగా యువకుడు, మేధావి, అయితే సంక్షోభ పరిస్థితుల్లో నిర్ణయం తీసుకునేందుకు సరిగా సన్నద్ధం కాలేదు ... బాగా తెలివైనవాడు మరియు బాగా బలహీనుడని" రాశారు."<ref name="Absher"/> U.S. రహస్య కార్యకలాపాలు 1961లో కూడా కొనసాగాయి, ఈ సమయంలో జరిగిన మంగూస్ ఆపరేషన్ కూడా విఫలమైంది.<ref name="chronology">{{cite book |archivedate=November 16, 2007 | archiveurl = http://web.archive.org/web/20071116163309/http://ourworld.compuserve.com/homepages/jbfranklins/Cuba.htm  | title = The Cuban Missile Crisis - An In-Depth Chronology | first = Jane | last = Franklin|url=http://ourworld.compuserve.com/homepages/jbfranklins/Cuba.htm}}</ref> ఫిబ్రవరి 1962లో, అమెరికా బహిరంగంగా క్యూబాపై ఒక ఆర్థిక నిరోధాన్ని అమలు చేసింది.<ref>{{cite web | url = http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=58824  | title = Proclamation 3447—Embargo on all trade with Cuba |author=[[John F. Kennedy]]| work= The American Presidency Project |location=Santa Barbara, California }}</ref>

అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల ప్రభుత్వం మరోసారి రహస్య చర్యను పరిగణలోకి తీసుకుంది, దీనిలో భాగంగా CIA ప్రత్యేక కార్యకలాపాల విభాగం నుంచి పారామిలిటరీ అధికారులను క్యూబాకు పంపింది.<ref>{{cite book |title=Shadow Warrior: The CIA Hero of 100 Unknown Battles|last=Rodriguez |publisher=Simon & Schuster |date=October 1989 |isbn=9780671667214 |others= John Weisman}}</ref> వైమానిక దళ జనరల్ కర్టిస్ లెమే సెప్టెంబరులో ముట్టడికి ముందు ఒక బాంబు దాడి ప్రణాళికను కెన్నెడీకి వివరించారు, ఇదిలా ఉంటే గ్వాంటనామో నౌకాదళ స్థావరం వద్ద అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల దళాల యొక్క కొద్దిస్థాయి మిలిటరీ వేధింపులు మరియు గూఢచర్య విమానాలపై U.S. ఫ్రభుత్వానికి దౌత్యమార్గాల్లో క్యూబా ఫిర్యాదులు చేయడం కొనసాగిస్తూ వచ్చింది

ఆగస్టు 1962లో, క్యూబాలో సోవియట్ యూనియన్ క్షిపణి స్థావరాలు నిర్మిస్తున్నట్లు అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల ప్రభుత్వానికి అనుమానం వచ్చింది. ఈ నెలలో, రష్యాకు చెందిన MiG(మిగ్)-21 (NATO (నాటో)లో వీటిని ''ఫిష్‌బెడ్‌'' లుగా గుర్తిస్తారు) యుద్ధ విమానాలు మరియు Il-28 తేలికపాటి యుద్ధవిమానాలను క్షేత్ర పరిశీలకులు చూసినట్లు అమెరికా నిఘా సేవ విభాగాలు సమాచారాన్ని సేకరించాయి. U-2 గూఢచర్య విమానాలు ఎనిమిది వేర్వేరు ప్రదేశాల్లో S-75 డ్వినా (NATOలో వీటి పేరు ''SA-2'' ) ఉపరితలం-నుంచి-గాలిలోని లక్ష్యాలను ఛేదించే క్షిపణి స్థావరాలను గుర్తించాయి. ఫ్లోరిడాలో ఉంటున్న క్యూబా ప్రవాసుల నుంచి పొందిన సమాచారంతో ఆగస్టు 31న, సెనెటర్ కెన్నెత్ బి. కీటింగ్,<ref name="afmag">{{cite news|url=http://www.airforce-magazine.com/MagazineArchive/Pages/2005/August%202005/0805u2.aspx|title=Airpower and the Cuban Missile Crisis |last=Correll |first=John T. |date=August 2005|work=Vol. 88, No. 8|publisher=AirForce-Magazine.com|accessdate=4 May 2010}}</ref> సెనెట్‌లో క్యూబాలో సోవియట్ యూనియన్ క్షిపణి స్థావరాన్ని నిర్మిస్తుండవచ్చని హెచ్చరించారు.<ref name="franklin">{{cite web|url=http://andromeda.rutgers.edu/~hbf/missile.htm| title=The Cuban Missile Crisis: An In-Depth Chronology|last=Franklin |first=H. Bruce |accessdate=3 May 2010}}</ref> CIA డైరెక్టర్ జాన్ ఎ. మెక్‌కోన్ వివిధ నివేదికలను అనుమానించారు. ఆగస్టు 10న, క్యూబాలో సోవియట్ యూనియన్ ప్రాక్షేపిక (బాలిస్టిక్) క్షిపణులను మోహరించనున్నట్లు ఊహిస్తూ అధ్యక్షుడు కెన్నెడీకి ఒక అధికారిక లేఖ రాశారు.<ref name="afmag"/>

== ఆధిపత్య సంతులనం ==

1960లో అధ్యక్ష ఎన్నికలకు పోటీ చేస్తున్న సమయంలో కెన్నెడీ యొక్క ప్రధాన ఎన్నికల ప్రచార అంశాల్లో అమెరికా క్షిపణి అభివృద్ధిలో రష్యన్‌ల కంటే వెనుకబడివుందనే ఒక సందేహాస్పద అంశం కూడా ఉంది. వాస్తవానికి, అమెరికా క్షిపణి అభివృద్ధిలో సోవియట్ యూనియన్ కంటే ముందుంది. 1961లో, సోవియట్ యూనియన్ వద్ద నాలుగు ఖండాతర బాలిస్టిక్ (ప్రాక్షేపిక) క్షిపణులు (ICBMలు) మాత్రమే ఉన్నాయి. అక్టోబరు 1962నాటికి, వారు డజను సంఖ్యలో సమకూర్చుకునే అవకాశం ఉంది, అయితే కొన్ని నిఘా సంస్థలు వారి వద్ద 75 క్షిపణులు ఉండవచ్చని అంచనా వేశారు.<ref name="afmag"/> మరోవైపు అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల వద్ద 170 ICBMలు ఉన్నాయి, వేగంగా మరిన్ని క్షిపణులను నిర్మిస్తుంది. అమెరికా వద్ద {{convert|2200|km}} దూరంలోని లక్ష్యాలను చేధించగల సామర్థ్యం ఉన్న 16 పొలారిస్ క్షిపణులను ప్రయోగించే సామర్థ్యం ఉన్న ఎనిమిది జార్జి వాషింగ్టన్ మరియు ఈథన్ అలెన్ తరగతి బాలిస్టిక్ క్షిపణి జలాంతర్గాములు కూడా ఉన్నాయి. USSR సాసేజ్‌లు (ఒక రకమైన మాంసపు కూర) మాదిరిగా క్షిపణులు తయారు చేస్తుందని, వీటి సంఖ్య మరియు సామర్థ్యాలు వాస్తవానికి ఎక్కడా దగ్గరిలో లేవని బహిరంగంగా ప్రకటించడం ద్వారా క్రుష్చెవ్ ఈ సందేహాస్పద క్షిపణి అంతరాన్ని పెంచేందుకు దోహదపడ్డారు. అయితే, సోవియట్ యూనియన్ వద్ద మధ్యతరహా బాలిస్టిక్ క్షిపణులు పెద్ద సంఖ్యలో ఉన్నాయి, వారి వద్ద 700 వరకు ఇటువంటి క్షిపణులు ఉన్నాయి.<ref name="afmag"/> 1970లో ప్రచురించబడిన తన ఆత్మకథలో, క్రుష్చెవ్, క్యూబాను రక్షించడంతోపాటు, తమ క్షిపణులు పశ్చిమ దేశాలు "ఆధిపత్య సంతులనం"గా పిలిచిన క్షిపణి సంఖ్యను సమం చేశాయని పేర్కొన్నారు.<ref name="afmag"/><ref name="afmag"/>

== తూర్పు దేశాల కూటమి (ఈస్ట్రన్ బ్లాక్) వ్యూహం ==

సోవియట్ ప్రధాన మంత్రి నికితా క్రుష్చెవ్‌కు మే 1962లో క్యూబాలో సొంత మాధ్యమిక-శ్రేణి అణు క్షిపణులను మోహరించడం ద్వారా వ్యూహాత్మక క్షిపణుల అభివృద్ధి మరియు మోహరింపులో పెరుగుతున్న అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల ఆధిపత్యాన్ని అడ్డుకోవాలనే ఆలోచన వచ్చింది. అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు జూపిటర్ మాధ్యమిక-శ్రేణి ప్రాక్షేపిక క్షిపణులను మోహరింపుకు ప్రతిస్పందనగా కూడా ఈ చర్య ఉపయోగపడుతుందని క్రుష్చెవ్ భావించారు, అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల యంత్రాంగం ఏప్రిల్ 1962లో టర్కీలో ఈ క్షిపణి స్థావరాలను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name="afmag"/>

సోవియట్ యొక్క కార్యకలాపం మొదటి నుంచి ఎక్కువగా ఖండన మరియు వంచన విధానంలో సాగేది, రష్యాలో దీనిని ''మాస్కిరోవ్కా'' గా గుర్తిస్తారు.<ref name="hansen"/> క్షిపణుల మోహరింపుకు ప్రణాళిక మరియు సన్నాహాలు మొత్తం అత్యంత రహస్యంగా సాగాయి, అతికొద్ది మందికి మాత్రమే అసలు మిషన్ యొక్క పూర్తి వివరాలు తెలుసు. ఇంకా చెప్పాలంటే, మిషన్ కోసం ఎంపిక చేసిన దళాలకు కూడా తప్పుడు సమాచారం ఇచ్చారు, ఒక శీతల ప్రాంతానికి వెళుతున్నట్లు, స్కీ బూట్లు, ఫ్లీస్-అనుసంధాన పార్కాస్‌, మరియు ఇతర శీతాకాల పరికరాలతో బయలుదేరాలని వారికి సూచించారు.<ref name="hansen">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol46no1/pdf/v46i1a06p.pdf|title=Soviet Deception in the Cuban Missile Crisis|last=Hansen|first=James H.|work=Learning from the Past|accessdate=2 May 2010}}</ref> దీనికి సోవియట్ సంకేత పదం ఆపరేషన్ అనాడైర్, సుదూర తూర్పు ప్రాంతంలోని ఒక వైమానిక స్థావరమైన చుకోత్‌స్కీ జిల్లా రాజధాని పేరు మరియు బేరింగ్ సముద్రంలోకి ప్రవహించే నది పేరు కూడా ఇదే కావడం గమనార్హం. అంతర్గత మరియు బాహ్య వర్గాల నుంచి అసలు కార్యక్రమాన్ని రహస్యంగా ఉంచేందుకు ఈ జాగ్రత్తలన్నీ తీసుకోవడం జరిగింది.<ref name="hansen"/>

1962 ప్రారంభంలో, సోవియట్ సైనిక మరియు క్షిపణి నిర్మాణ నిపుణుల బృందం ఒక వ్యవసాయ బృందంతో కలిసి హవానా వచ్చింది. వారు క్యూబా నేత [[ఫిడెల్ కాస్ట్రో|ఫిడల్ క్యాస్ట్రో]]తో సమావేశమయ్యారు. క్యూబాను మరోసారి U.S. ముట్టడిస్తుందని క్యూబా నాయకత్వం బలంగా విశ్వసించింది, దీంతో వారు క్యూబాలో అణు క్షిపణులను మోహరించేందుకు ఉత్సాహంగా అంగీకరించారు. "యంత్ర నిర్వాహకులు", "నీటిపారుదల నిపుణులు", "వ్యవసాయ నిపుణుల" ముసుగులోని క్షిపణి నిర్మాణ నిపుణులు జులైలో క్యూబా వచ్చారు.<ref name="hansen"/> సోవియట్ రాకెట్ దళాల అధిపతి మార్షల్ సెర్గీ బిర్యుజోవ్ అధ్యయన బృందానికి నేతృత్వం వహించి క్యూబాలో పర్యటించారు. క్షిపణులను తాడి చెట్లు ద్వారా రహస్యంగా ఉంచవచ్చని మరియు కప్పిపుచ్చవచ్చని క్రుష్చెవ్‌కు ఆయన నివేదించారు.<ref name="afmag"/>

అమెరికా ప్రయోజనాలకు బెదిరింపులు ఎదురైనట్లయితే, సైనిక చర్యను చేపట్టేందుకు U.S. ఉమ్మడి తీర్మానం 230ను కాంగ్రెస్ సెప్టెంబరులో ఆమోదించడంతో క్యూబా నాయకత్వం మరింత అసంతృప్తి చెందింది.<ref name="blight"/> అదే రోజు, కరేబియన్ ప్రాంతంలో PHIBRIGLEX-62 పేరుతో ఒక ప్రధాన సైనిక విన్యాసాన్ని U.S. ప్రకటించింది, క్యూబాను ఆక్రమించే U.S. ప్రణాళికలకు ఇది నిదర్శనమని, ఇది ఉద్దేశపూర్వకంగా చేపట్టిన కవ్వింపు చర్య అని క్యూబా ఈ విన్యాసాలను ఖండించింది.<ref name="blight"/><ref>{{cite web|url=http://library.thinkquest.org/10826/cuba.htm |title=The Days the World Held Its Breath |accessdate=4-3-2010 |publisher= |date=1997-07-31}}</ref>

[[దస్త్రం:Jupiter IRBM.jpg|thumb|జూపిటర్ మధ్యంతర-శ్రేణి ప్రాక్షేపిక క్షిపణిఇటలీ మరియు టర్కీ నుంచి ఈ క్షిపణులను ఉపసంహరించేందుకు అమెరికా రహస్యంగా అంగీకరించింది.]]
క్రుష్చెవ్ మరియు క్యాస్ట్రో ఇద్దరూ క్యూబాలో రహస్యంగా వ్యూహాత్మక అణు క్షిపణులను మోహరించేందుకు అంగీకరించారు. క్యాస్ట్రో మాదిరిగానే, క్రుష్చెవ్ కూడా క్యూబాను కచ్చితంగా U.S. ముట్టడిస్తుందని భావించారు, కమ్యూనిస్ట్ ప్రయోజనాలను దృష్టిలో ఉంచుకొని క్యూబాను కోల్పోవడం వలన, ముఖ్యంగా లాటిన్ అమెరికా ప్రాంతంలో పెద్ద నష్టం జరుగుతుందని పరిగణించారు. అమెరికన్‌లతో మాటలకు మించిన ఘర్షణను ఆయన కోరుకున్నారు... దీనికి న్యాయబద్ధమైన సమాధానం క్షిపణులు.<ref>{{cite book|last=Weldes |first=Jutta |title=Constructing National Interests: The United States and the Cuban Missile Crisis |publisher=University of Minnesota Press |year=1999|isbn=0816631115}}</ref>{{rp|29}} సోవియట్ యంత్రాంగం దీనికి సంబంధించిన ప్రణాళికలను అత్యంత గోప్యంగా సిద్ధం చేసింది, ఈ ప్రణాళికలకు రోడియోన్ మాలినోవ్‌స్కీ ఆమోదం జులై 4న, జులై 7న క్రుష్చెవ్ ఆమోదం లభించాయి.

బే ఆఫ్ పిగ్స్ ముట్టడి సందర్భంగా నమ్మకం లేకుండా కెన్నెడీ ఆత్మవిశ్వాసం లేకుండా తీసుకున్న నిర్ణయాన్నిబట్టి ఆయన ఘర్షణకు మొగ్గుచూపడని సోవియట్ నాయకత్వం భావించింది, అంతేకాకుండా కెన్నెడీ క్షిపణులను ఒక ''జరిగిన పని'' గా అంగీకరిస్తారని అంచనా వేసింది.<ref name="Absher"/>{{rp|1}} సెప్టెంబరు 11న, క్యూబాపై U.S. దాడి చేయడాన్ని లేదా ఆ ద్వీపానికి సరుకులు రవాణా చేస్తున్న సోవియట్ నౌకలపై దాడి చేయడాన్ని తాము యుద్ధంగా పరిగణిస్తామని సోవియట్ యూనియన్ బహిరంగంగా హెచ్చరించింది.<ref name="franklin"/> సోవియట్ యంత్రాంగం క్యూబాలో తమ కార్యకలాపాలను రహస్యంగా ఉంచేందుకు ''మాస్కిరోవ్కా''  కార్యక్రమాన్ని కొనసాగించింది. క్యూబాకు తీసుకొస్తున్న తమ ఆయుధాలు యుద్ధసంబంధమైనవి కాదని వారు పదేపదే స్పష్టం చేస్తూ వచ్చారు. సెప్టెంబరు 7న, క్యూబాకు USSR కేవలం రక్షణాత్మక ఆయుధాలను మాత్రమే సరఫరా చేస్తుందని సోవియట్ దౌత్యాధికారి అనటోలీ డోబ్రినిన్ ఐక్యరాజ్యసమితిలో U.S. దౌత్యాధికారి అడ్లాయ్ స్టీవెన్సన్‌కు హామీ ఇచ్చారు. సెప్టెంబరు 11న, సోవియట్ వార్తా సంస్థ TASS, క్యూబాలో ప్రమాదకర అణు ఆయుధాలను మోహరించాల్సిన అవసరం లేదా ఉద్దేశం లేదని సోవియట్ యూనియన్‌కు లేదని పేర్కొంది. అక్టోబరు 13న, క్యూబాలో ప్రమాదకర ఆయుధాలు మోహరించేందుకు సంబంధించిన సోవియట్ ప్రణాళికలపై డోబ్రినిన్‌ను అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల మాజీ సహాయ కార్యదర్శి చెస్టెర్ బౌలెస్ ప్రశ్నించారు. ఆయన అటువంటి ప్రణాళికలను ఖండించారు.<ref name="blight">{{cite book|last=Blight|first=James G.|coauthors=Bruce J. Allyn and David A. Welch|title=Cuba on the Brink|publisher=Rowmand and Littlefield Publishers, Inc.|location=Lanham, Maryland| year=2002| edition=paperback| isbn=0-7425-2269-5}}</ref> అక్టోబరు 17న మరోసారి, సోవియట్ దౌత్య కార్యాలయ అధికారి జార్జి బోల్షకోవ్ అధ్యక్షుడు కెన్నెడీకి క్రుష్చెవ్ వద్ద నుంచి ఒక వ్యక్తిగత సందేశాన్ని తీసుకొచ్చారు, ఎటువంటి పరిస్థితుల్లోనూ ఉపరితలం-నుంచి-ఉపరితలంపై లక్ష్యాలను ఛేదించే క్షిపణులను క్యూబాకు పంపమని దీనిని తిరిగి హామీ ఇవ్వడం జరిగింది.<ref name="blight"/>{{rp|494}}

[[దస్త్రం:U2 Image of Cuban Missile Crisis.jpg|right|thumb|క్యూబాలో సోవియట్ అణు క్షిపణుల యొక్క U-2 గూఢచర్య ఛాయాచిత్రం. ఇంధనం నింపడం మరియు నిర్వహణకు సంబంధించిన క్షిపణి రవాణాలు మరియు టెంట్‌లను దీనిలో చూడవచ్చు.]]
మొదటి వంతు R-12 క్షిపణులు సెప్టెంబరు 8 రాత్రి క్యూబా చేరుకున్నాయి, రెండో దశ క్షిపణుల సరఫరా సెప్టెంబరు 16న జరిగింది. R-12 మొదటిసారి వాడుకలోకి మధ్యంతర-శ్రేణి ప్రాక్షేపిక క్షిపణిగా గుర్తింపు పొందింది, అంతేకాకుండా భారీఎత్తున తయారు చేయబడిన క్షిపణి, ఉష్ణఅణు వార్‌హెడ్‌తో అభివృద్ధి చేసిన మొదట్టమొదటి సోవియట్ క్షిపణి కూడా ఇదే కావడం గమనార్హం. ఇది ఏక-దశ, రోడ్డుపై-రవాణా చేయగల, ఉపరితలం నుంచి ప్రయోగించగల, చోదన ఇంధనం నిల్వచేయదగిన క్షిపణి, ఇది ఒక మెగాటన్-శ్రేణి అణు ఆయుధాన్ని మోసుకెళ్లే సామర్థ్యం కలిగివుంది.<ref>{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/russia/r-12-specs.htm|title=R-12 / SS-4 SANDAL|publisher=Global Security|accessdate=2010-04-30 }}</ref> సోవియట్ సిబ్బంది ఈ క్షిపణుల కోసం తొమ్మిది ప్రదేశాలను నిర్మించారు-ఆరు ప్రదేశాలను {{convert|2000|km}} సమర్థవంతమైన పరిధితో R-12 మధ్యంతర-శ్రేణి క్షిపణుల కోసం (NATO పేరు ''SS-4 శాండల్'' ) మరియు మూడు ప్రదేశాలను {{convert|4500|km}} గరిష్ట పరిధితో R-14 మాధ్యమిక-శ్రేణి ప్రాక్షేపిక క్షిపణుల (NATO పేరు ''SS-5 స్కెయాన్'' ) కోసం నిర్మించారు.<ref>{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/russia/r-14-specs.htm|title=R-14 / SS-5 SKEAN |publisher=Global Security|accessdate=30 April 2010}}</ref>

=== క్యూబా హెచ్చరిక ===

అక్టోబరు 7, సోమవారం రోజున, క్యూబా అధ్యక్షుడు ఒస్వాల్డో డోర్టికోస్ U.N. సాధారణ సభలో మాట్లాడుతూ: తమపై దాడి చేసినట్లయితే, మమ్మల్ని మేము రక్షించుకుంటామన్నారు. మమ్మల్ని మేము కాపాడుకునే శక్తిసామర్థ్యాలు తమ వద్ద ఉన్నాయని చెప్పారు; వాస్తవానికి మా వద్ద తిరుగులేని ఆయుధాలు ఉన్నాయి, అయితే ఈ ఆయుధాలను మేము సమకూర్చుకోవాలని అనుకోవడం లేదు మరియు వాటిని తాము ఉపయోగించాలని కోరుకోవడం లేదన్నారు.

== క్షిపణుల గుర్తింపు ==

ఈ క్షిపణులు అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల్లోని ప్రతి ప్రాంతంపై సమర్థవంతంగా దాడి చేయగల సామర్థ్యాన్ని సోవియట్ యూనియన్‌కు కల్పించాయి. ప్రణాళికల ప్రకారం ఆయుధాగారంలో నలభై లాంచర్‌లు ఉన్నాయి. క్యూబా జనాభా తమ ద్వీపంలోకి క్షిపణుల రాక మరియు మోహరింపును స్పష్టంగా గుర్తించారు, దీనికి సంబంధించి వందలాది నివేదికలు మియామీ చేరుకున్నాయి. U.S. నిఘా విభాగానికి దీనిపై అసంఖ్యాక నివేదికలు వచ్చాయి, అయితే వీటిలో అనేకం సందేహాస్పదంగా ఉండటంతోపాటు, కొన్ని హాస్యాస్పదంగా కూడా ఉన్నాయి, ఎక్కువ భాగం నివేదికలను రక్షణాత్మక క్షిపణులుగా భావిస్తూ తోసిపుచ్చారు. కేవలం ఐదు నివేదికలు మాత్రమే విశ్లేషకులను కలవరపెట్టాయి. పొడవైన వస్త్రం కప్పిన స్థూపాకార వస్తువులను పెద్ద ట్రక్కుల్లో రాత్రిపూట పట్టణాల గుండా రవాణా చేస్తున్నట్లు, ఈ వస్తువులతో పట్టణాల్లో మలుపులు తిరిగేందుకు మద్దతు మరియు ఉపాయాన్ని ఉపయోగిస్తున్నట్లు ఈ నివేదికలు వెల్లడించాయి. రక్షణాత్మక క్షిపణులకు ఇటువంటి మలుపులు తిరిగేందుకు ఎటువంటి మద్దతు అవసరం కాదు. అందువలన ఈ నివేదికలను తోసిపుచ్చలేకపోయారు.<ref name="GWUgraybeal">{{cite web| url = http://www.gwu.edu/~nsarchiv/coldwar/interviews/episode-21/graybeal3.html  | publisher = [[George Washington University]], National Security Archive |work=Cold War Interviews | title = Interview with Sidney Graybeal - 29.1.98 | work=Episode 21 |date=March 14, 1999}}</ref>

=== క్షిపణులను గుర్తించిన U-2 విమానాలు ===

క్యూబాలో సైనిక నిర్మాణాలకు సంబంధించిన ఆధారాలు పెరిగిపోతున్నప్పటికీ, సెప్టెంబరు 5 నుంచి అక్టోబరు 14 వరకు U-2 విమానాలను క్యూబాపై నిఘాపై ఉపయోగించలేదు. నిఘా విమానాల కార్యకలాపాలను నిలిపివేసేందుకు ఆగస్టు 30న ఒక సమస్య తలెత్తింది, వైమానిక దళ వ్యూహాత్మక వాయు దళ U-2 విమానం అనుకోకుండా సుదూర తూర్పు ప్రాంతంలోని సాఖాలిన్ ద్వీపంపైకి వెళ్లడంతో ఈ సమస్య ఉత్పన్నమయింది. సోవియట్ యూనియన్ దీనిపై నిరసన వ్యక్తం చేయడంతో, U.S. క్షమాపణ చెప్పింది. తొమ్మిది రోజుల తరువాత, తైవాన్-కు చెందిన U-2 విమానం ఆచూకీ పశ్చిమ చైనా గగనతలంలో గల్లంతైంది, బహుశా SAM ద్వారా ఇది కూల్చివేయబడినట్లు భావించారు. U.S. అధికారులు క్యూబాలో ఆ దేశానికి చెందిన లేదా సోవియట్ SAMలతో CIA యొక్క U-2ను కూల్చివేస్తారని అనుమానించారు, తద్వారా మరో అంతర్జాతీయ వివాదం చెలరేగుతుందని భావించారు. సెప్టెంబరు మాసాంతంలో, నేవీ నిఘా విమానం సోవియట్ నౌక ''కాసిమోవ్‌'' పై భారీ ఆకారపు Il-28 తేలికపాటి యుద్ధ విమానాలను ఛాయాచిత్రాలు తీసింది.<ref name="afmag"/>

అక్టోబరు 12న, పాలక యంత్రాంగం క్యూబన్ U-2 నిఘా మిషన్‌లను వైమానిక దళానికి బదిలీ చేయాలని నిర్ణయించింది. మరో U-2 విమానాన్ని కూల్చివేసినట్లయితే, CIA విమానాల కంటే వైమానిక దళ విమానాలకు సంబంధించి వివరణ ఇచ్చేందుకు సులభతరమవుతుందని వారు భావించారు. క్యూబన్ విమానాలకు సంబంధించిన బాధ్యతలను పొందేందుకు రక్షణ శాఖ మరియు వైమానిక దళం ప్రత్యేక ఆసక్తి చూపించినట్లు ఆధారం కూడా ఉంది.<ref name="afmag"/> అక్టోబరు 8న నిఘా విభాగానికి తిరిగి అనుమతులు ఇచ్చారు, అయితే వాతావరణ పరిస్థితులు విమానయానానికి అనుకూలంగా లేకపోవడంతో నిఘా కార్యకలాపాలు వెంటనే ప్రారంభించలేదు. అక్టోబరు 14న U.S. మొదటిసారి ఛాయాచిత్ర ఆధారాన్ని సేకరించింది, ఈ రోజు మేజర్ రిచర్డ్ హెసెర్ పైలెట్‌గా ఉన్న ఒక U-2 విమానం 928 ఛాయాచిత్రాలు తీసింది, పశ్చిమ క్యూబాలో పినార్ డెల్ రియో ప్రావీన్స్‌లో శాన్ క్రిస్టోబాల్ వద్ద నిర్మాణంలో ఉన్న SS-4 స్థావరం యొక్క ఛాయాచిత్రాలను ఈ విమానం తీసింది.<ref>{{cite web|url=http://future.state.gov/educators/slideshow/cuba/cuba2.html| title=Cuban Missile Crisis |publisher=U.S. Department of State|accessdate=6 May 2010}}</ref>

=== అధ్యక్షుడికి నివేదన ===

బుధవారం, అక్టోబరు 17న CIA యొక్క జాతీయ ఛాయాచిత్ర నిఘా కేంద్రం U-2 ఛాయాచిత్రాలను పరిశీలించింది, వీటిలో గుర్తించిన ఆయుధాలను మధ్యంతర శ్రేణి ప్రాక్షేపిక క్షిపణులుగా గుర్తించింది. ఈ రోజు సాయంత్రం, CIA విదేశాంగ శాఖకు మరియు రాత్రి 8:30 గంటలకు (EST ప్రకారం) జాతీయ భద్రతా సలహాదారు మెక్‌జార్జి బుండీలకు ఈ విషయాన్ని తెలియజేసింది, అయితే భద్రతా సలహాదారు బుండీ ఈ విషయాన్ని అధ్యక్షుడికి తరువాతి రోజు ఉదయం తెలియజేయాలనుకున్నారు. రక్షణ శాఖ కార్యదర్శి రాబర్ట్ ఎస్. మెక్‌నమరాకు అర్ధరాత్రి తాజా పరిణామం గురించి వివరించడం జరిగింది. గురువారం ఉదయం 8:30 గంటలకు EST, కెన్నెడీని బుండీ కలిశారు, ఆయనకు U-2 ఛాయాచిత్రాలు చూపించి, CIA వీటిపై జరిపిన విశ్లేషణను వివరించారు.<ref>{{cite web|  url=http://www.loc.gov/exhibits/archives/colc.html |title=Revelations from the Russian Archives | publisher=Library of Congress |accessdate=2010-04-20}}</ref> {{Failed verification|date=July 2010}} సాయంత్రం 6:30 గంటలకు. EST, కెన్నెడీ జాతీయ భద్రతా మండలిలోని తొమ్మిది మంది సభ్యులతో మరియు మరో ఐదుగురు ముఖ్య సలహాదారులతో సమావేశమయ్యారు,<ref>{{cite web |url=http://www.jfklibrary.org/jfkl/cmc/cmc_misc_transcripts.html |title=Cuban Missile Crisis: Miscellaneous Transcripts |accessdate=201-5-4|publisher-John F. Kennedy Museum and Presidential Library }}</ref> వీరందరిని కలిపి అధికారికంగా జాతీయ భద్రతా మండలి కార్యవర్గ కమిటీగా సూచిస్తారు, అక్టోబరు 22న జాతీయ భద్రతా కార్యాచరణ ముసాయిదా 196 ద్వారా ఈ కమిటీని ఏర్పాటు చేశారు.<ref>{{cite web| url=http://www.jfklibrary.org/jfkl/cmc/cmc_misc_transcripts.html |title=National Security Action Memorandum 196 |accessdate=2010-05-02|publisher=JFK Presidential Library and Museum}}</ref>

=== పరిశీలించిన ప్రతిస్పందనలు ===

సోవియట్ యూనియన్ ఎన్నటికీ క్యూబాలో అణు క్షిపణులను మోహరించదనే వాదనతో U.S. నిఘా విభాగం ఏకీభవించడంతో U.S. వద్ద తాజా పరిణామంపై ఎటువంటి ప్రణాళికా సిద్ధంగా లేదు. EXCOMM వెంటనే ఐదు సాధ్యనీయ కార్యాచరణలను చర్చించింది, అవి:<ref>{{cite book | last = Allison | first = Graham | authorlink = Graham Allison | title = Essence of Decision | publisher = Pearson Education | pages = 111–116 | isbn = 0-321-01349-2 | year = 1999 }}</ref>
# ఏమీ చేయకుండా ఉండటం.
# క్షిపణులను తొలగించేందుకు సోవియట్ యూనియన్‌పై దౌత్యపరమైన ఒత్తిళ్లను ఉపయోగించడం.
# క్షిపణులపై వైమానిక దాడి.
# పూర్తిగా సైనిక ముట్టడి.
# క్యూబాను నావికా దళంతో ముట్టడించడం, మరింత ప్రత్యేకించిన దిగ్బంధంగా ఇది పునర్నిర్వచించబడింది.

జాయింట్ చీఫ్స్ ఆఫ్ స్టాఫ్ ఏకగ్రీవంగా పూర్తిస్థాయి దాడి మరియు ముట్టడి మాత్రమే ఏకైక పరిష్కారమని తీర్మానించింది. క్యూబాను ఆక్రమించుకోనే U.S. చర్యను సోవియట్ యూనియన్ అడ్డుకునే ప్రయత్నం చేయదని వారు భావించారు. కెన్నెడీ మాత్రం ఈ విషయంలో సందేహాస్పదంగా ఉన్నారు.

{{bquote|They, no more than we, can let these things go by without doing something. They can't, after all their statements, permit us to take out their missiles, kill a lot of Russians, and then do nothing. If they don't take action in Cuba, they certainly will in Berlin.<ref name=rfkennedy>{{cite book  | last = Kennedy | first = Robert | authorlink = Robert F. Kennedy  | title = Thirteen Days: A Memoir of the Cuban Missile Crisis  | publisher = W.W. Norton & Company  | pages = 14  | isbn = 0-393-09896-6  | year = 1971 }}</ref>}}

క్యూబాపై వాయు మార్గంలో దాడి చేసినట్లయితే, సోవియట్ యూనియన్ బెర్లిన్ నగరాన్ని స్వాధీనం చేసుకునేందుకు ప్రయత్నించడం ఖాయమని కెన్నెడీ భావించారు. అంతేకాకుండా క్యూబా పరిస్థితిని శాంతియుతంగా పరిష్కరించుకోలేకపోయారనే నిందతో, అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల మిత్రదేశాలు మనల్ని హింసాత్మకమైన దేశంగా పరిగణిస్తాయని కెన్నెడీ విశ్వసించారు.<ref>{{cite book|last=Axelrod|first=Alan |title=The Real History of the Cold War: A New Look at the Past |publisher=Sterling Publishing Co.|location=New York|year=2009| isbn=978-1-4027-6302-1| url=http://books.google.com/?id=ZnYHG1eK-2AC| accessdate=22 April 2010}}</ref>{{rp|332}}
[[దస్త్రం:McNamara and Kennedy.jpg|left|thumb|EXCOMM సమావేశంలో అధ్యక్షుడు కెన్నెడీ మరియు రక్షణ శాఖ కార్యదర్శి మెక్‌నమరా.]]

EXCOMM తరువాత రాజకీయంగా మరియు సైనికపరంగా వ్యూహాత్మక ఆధిపత్య సంతులనం ప్రభావంపై చర్చించింది. క్యూబాలో మోహరించిన క్షిపణులు సైనిక సంతులనాన్ని తీవ్రంగా ప్రభావితం చేస్తాయని జాయింట్ చీఫ్స్ ఆఫ్ స్టాఫ్ అభిప్రాయపడింది, అయితే రక్షణ శాఖ కార్యదర్శి రాబర్ట్ మెక్‌నమరా ఈ వాదనతో విభేదించారు. ఈ క్షిపణులు వ్యూహాత్మక సంతులనాన్ని ఏ విధంగానూ ప్రభావితం చేయలేవని ఆయన సూచించారు. మొత్తంమీద వ్యూహాత్మక సంతులనంపై సుమారుగా నలభై క్షిపణులు అతికొద్ది వ్యత్యాసాన్ని మాత్రమే చూపుతాయని ఆయన పేర్కొన్నారు. U.S. వద్ద సుమారుగా అప్పటికే 5,000 వ్యూహాత్మక వార్‌హెడ్‌లు ఉన్నాయి,<ref>{{cite book|first=Robert Evan |last=Ornstein |title=New world new mind: moving toward conscious evolution|publisher=The University of Michigan, Doubleday |year=1989|unused_data=others}}</ref>{{rp|261}} సోవియట్ యూనియన్ వద్ద అవి 300 వరకు మాత్రమే ఉన్నాయి. అందువలన సోవియట్ యూనియన్ వద్ద ఉన్న 340 వార్‌హెడ్‌లు వ్యూహాత్మక సంతులనాన్ని గణనీయమైన స్థాయిలో ఏమాత్రం ప్రభావితం చేయలేవని ఆయన వాదించారు. 1990లో కూడా ఇది ఎటువంటి వ్యత్యాసాన్ని చూపించేది ''కాదని''  ఆయన పునరుద్ఘాటించారు...సైనిక సంతులనం ఏమాత్రం మారలేదు. అప్పుడు కూడా నేను దీనిని నమ్మలేదు, ఇప్పుడు కూడా దానిని నేను విశ్వసించబోనని చెప్పారు."<ref>{{cite book|last=Blight| first=J.|coauthors=Welch, D. |title=On the Brink: Americans and Soviets Reexamine the Cuban Missile Crisis |publisher= Noonday Press |year=1990}}</ref>

అయితే EXCOMM ఈ క్షిపణులు ''రాజకీయ''  సంతులనాన్ని దెబ్బతీస్తాయని అంగీకరించింది. మొదట, కెన్నెడీ అమెరికా పౌరులను ఉద్దేశించి ఈ సంక్షోభానికి నెల రోజుల ముందు మాట్లాడుతూ... అమెరికాపై క్యూబా ప్రమాదకర కార్యకలాపాలు సాగించే సామర్థ్యాన్ని కలిగివున్నట్లయితే, తమ ప్రభుత్వం చర్యలు తీసుకుంటుందని హామీ ఇచ్చారు.<ref>{{cite journal|unused_data=DUPLICATE DATA: title=In Public Papers of the Presidents: John F Kennedy, 1962|last=Kennedy |first=J. |title=The President's News Conference of September 13, 1962 |location=Washington, DC |publisher= Government Printing Office |year=1963}}</ref>{{rp|674-681}} రెండో అంశం ఏమిటంటే, క్యూబాలో క్షిపణులను మోహరించడం ద్వారా వ్యూహాత్మక సంతులనాన్ని ''అడ్డుకునేందుకు''  సోవియట్ యూనియన్‌ను అనుమతించినట్లయితే, మిత్రదేశాల్లో మరియు అమెరికా పౌరుల్లో U.S. ప్రభుత్వ విశ్వసనీయత దెబ్బతింటుంది. సంక్షోభం తరువాత కెన్నెడీ ఒక సందర్భంలో మాట్లాడుతూ, ఈ పరిణామం రాజకీయంగా ఆధిపత్య సంతులనాన్ని మార్చివుండేదని వివరించారు. ఇది అటువంటి ప్రభావం చూపే అవకాశం కనిపించిందని పేర్కొన్నారు.<ref>{{cite journal|last=Kennedy, J. |title=After Two Years: A conversation with the president |format=Television and radio interview |date=December 17, 1962  |work=In 'Public Papers of the Presidents: John F. Kennedy, 1962'  |location=Washington, DC. |publisher=Government Printing Office |year=1963}}</ref>{{rp|889-904}}

[[దస్త్రం:CMC Gromyko.jpg|thumb|ఒవెల్ కార్యాలయంలో సోవియట్ దౌత్యాధికారి ఆండ్ర్యూ గ్రోమైకోను కలిసిన అధ్యక్షుడు కెన్నెడీ]]గురువారం, అక్టోబరు 18న, అధ్యక్షుడు కెన్నెడీ సోవియట్ విదేశీ వ్యవహారాల శాఖ మంత్రి ఆండ్రీ గ్రోమైకోతో భేటీ అయ్యారు, సోవియట్ మంత్రి ఈ సందర్భంగా అక్కడి ఆయుధాలు రక్షణాత్మక ప్రయోజనం కోసమేనని పేర్కొన్నారు. తనకు అప్పటికే తెలిసిన నిజాలను బయటపెట్టడం మరియు అమెరికా ప్రజానీకాన్ని భయాందోళనలకు గురి చేయడం ఇష్టంలేని,<ref>{{cite web|url=http://www.u-s-history.com/pages/h1736.html|title=Cuban  Missile Crisis|publisher=Online Highways LLC|accessdate=5 May 2010}}</ref> కెన్నెడీ ఈ సమావేశంలో తనకు క్షిపణి స్థావరాల నిర్మాణం గురించి తెలిసిన వాస్తవాన్ని వెల్లడించలేదు.<ref name="historyplace">{{cite web|url=http://www.historyplace.com/speeches/jfk-cuban.htm|title=JFK on the Cuban Missile Crisis|publisher=The History Place|accessdate=3 May 2010}}</ref>

శుక్రవారం, అక్టోబరు 19న, తరచుగా U-2 గూఢచర్య విమానాలు నాలుగు నిర్మాణ ప్రదేశాలపై తిరిగాయి. దిగ్బంధంలో భాగంగా, U.S. సైన్యాన్ని అందుకు సన్నద్ధం చేయడం ద్వారా అప్రమత్తం చేశారు, అనుమతులు వచ్చిన వెంటనే క్యూబాను ముట్టడించేందుకు వారిని సిద్ధం చేయడం జరిగింది. ఇందులో భాగంగా మొదటి సాయుధ దళ విభాగాన్ని [[జార్జియా]] పంపారు, ఐదు సైనిక విభాగాలను తక్షణ చర్య కోసం అప్రమత్తం చేశారు. వ్యూహాత్మక వైమానిక దళం (SAC)కు తన యొక్క స్వల్ప-దూర B-47 స్ట్రాటోజెట్ మధ్యతరహా యుద్ధ విమానాలను పౌర విమానాశ్రయాలకు అందించింది, తన యొక్క B-52 స్ట్రాటోఫోర్‌ట్రెస్ భారీ యుద్ధ విమానాలను నౌకలపైకి పంపింది.<ref name="global"/>

== సన్నాహక ప్రణాళికలు ==

రెండు సన్నాహక ప్రణాళికలను (OPLAN) పరిగణలోకి తీసుకున్నారు. OPLAN 316 ప్రకారం క్యూబాను నావికా దళం, ఆపై వైమానిక దళం మరియు నౌకా దళ వాయు దాడుల మద్దతుతో సైన్యం మరియు మెరైన్ విభాగాలతో పూర్తిగా స్వాధీనం చేసుకోవాలని నిర్ణయించారు. అయితే, అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల్లో యాంత్రిక మరియు సరుకు ఆస్తులను మోహరించడంలో సైనిక విభాగాలకు సమస్యలు ఎదురయ్యాయి, ఇదిలా ఉంటే U.S. నావికా దళం తగిన స్థఆయిలో రవాణా సౌకర్యాలు అందించలేకపోయింది, ఆర్మీ నుంచి ఒక చిన్నస్థాయి సాయుధ విభాగాన్ని కూడా తరలించలేకపోయింది. OPLAN 312 ప్రకారం, వైమానిక దళం మరియు యుద్ధనౌకల ద్వారా దాడి చేయాలనుకున్నారు, ఒక్కో క్షిపణి ప్రదేశాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకొని సమర్థవంతమైన దాడులు చేసే వెసులుబాటు కోసం ఈ ప్రణాళికను రచించారు, OPLAN 316 యొక్క పదాతి దళాలకు వైమానిక మద్దతు అందించేందుకు కూడా ఇది ఉద్దేశించబడింది.<ref name="Kamps, Charles Tustin 2007, page 88">కాంప్స్, ఛార్లస్ టుస్టిన్, "''ది క్యూబన్ మిస్సైల్ క్రీసిస్'' ", ఎయిర్ &amp; స్పేస్ పవర్ జర్నల్, AU ప్రెస్, ఎయిర్ యూనివర్శిటీ, మాక్స్‌వెల్ ఎయిర్ ఫోర్స్ బేస్, అలేబామా, ఫాల్ 2007, వాల్యూమ్ XXI, నెంబరు 3, పేజి 88.</ref>

== దిగ్బంధం ==

{{listen|filename=John F Kennedy Address on the Buildup of Arms in Cuba.ogg|title=Address on the Buildup of Arms in Cuba|description=Kennedy addressing the nation on October 22, 1962 about the buildup of arms on Cuba}}
[[దస్త్రం:P-2H Neptune over Soviet ship Oct 1962.jpg|thumb|Il-28 యుద్ధ విమానాలు గల సోవియట్ సరుకు రవాణ నౌక కాసిమోవ్‌పై ఎగురుతున్న VP-18 యొక్క ఒక US నేవీ P-2H నెప్ట్యూన్ యుద్ధ విమానం.]]

కెన్నెడీ ఆదివారం, అక్టోబరు 21న EXCOMM సభ్యులు మరియు ఇతర ఉన్నత సలహాదారులతో రోజు మొత్తం చర్చలు జరిపారు, మిగిలిన రెండు ప్రత్యామ్నాయాలను దీనిలో పరిగణనలోకి తీసుకున్నారు; అవి క్యూబా క్షిపణి స్థావరాలపై ప్రధానంగా వైమానిక దాడులు చేయడం లేదా క్యూబాను నావికా దళంతో దిగ్బంధించడం.<ref name="historyplace"/> పూర్తిస్థాయి ముట్టడి పాలక యంత్రాంగం యొక్క మొదటి ప్రత్యామ్నాయంగా లేదు, అయితే ఏదో ఒకటి చేయాలని మాత్రం అనుకున్నారు. రాబర్ట్ మెక్‌నమరా నౌకాదళంతో దిగ్బంధం బలమైన చర్య అని, దానికి మద్దతు ఇచ్చారు, అయితే పరిమిత సైనిక చర్య U.S.ను నియంత్రణలో ఉంచుతుందని చెప్పారు. అంతర్జాతీయ చట్టం ప్రకారం, దిగ్బంధం ఒక యుద్ధ చర్య అవుతుంది, అయితే ఒక పాక్షిక దిగ్బంధాన్ని దాడికి దిగేందుకు కవ్వింపు చర్యగా USSR పరిగణించదని కెన్నెడీ పాలనా యంత్రాంగం భావించింది.{{Citation needed|date=March 2008}}

చీఫ్ ఆఫ్ నావెల్ ఆపరేషన్స్ అడ్మిరల్ ఆండర్సన్ ప్రమాదకర ఆయుధాల దిగ్బంధం మరియు అన్ని పదార్థాల ముట్టడి మధ్య వ్యత్యాసాన్ని వివరించడంలో కెన్నెడీకి సాయపడే ఒక స్థాయీ పత్రాన్ని రాశారు, ఒక సాంప్రదాయిక ముట్టడి అసలు ఉద్దేశం కాదని సూచించారు. అంతర్జాతీయ జలాల్లో ఈ ముట్టడి జరుగుతుందని కాబట్టి, అధ్యక్షుడు కెన్నెడీ రియో ఒప్పందం యొక్క గోళ రక్షణా నిబంధనల పరిధిలో సైనిక చర్య కోసం OAS నుంచి అనుమతి పొందారు.

{{bquote|Latin American participation in the quarantine now involved two Argentine destroyers which were to report to the U.S. Commander South Atlantic [COMSOLANT] at Trinidad on 9 November. An Argentine submarine and a Marine battalion with lift were available if required. In addition, two Venezuelan destroyers and one submarine had reported to COMSOLANT, ready for sea by November 2. The Government of Trinidad and Tobago offered the use of [[Chaguaramas, Trinidad|Chaguaramas]] Naval Base to warships of any OAS nation for the duration of the quarantine. The Dominican Republic had made available one escort ship. Colombia was reported ready to furnish units and had sent military officers to the U.S. to discuss this assistance. The Argentine Air Force informally offered three [[Grumman SA-16|SA-16]] aircraft in addition to forces already committed to the quarantine operation.<ref name=NHC-Intro>{{cite journal | unused_data = DUPLICATE DATA: title=Chief of Naval Operations | title = The Naval Quarantine of Cuba, 1962 | first = George Whelan Jr. | last = Anderson  | chapter = The Naval Quarantine of Cuba, 1962: Abeyance and Negotiation, 31 October-13 November | authorlink = George Whelan Anderson, Jr. | work = Report on the Naval Quarantine of Cuba, Operational Archives Branch, Post 46 Command File, Box 10, Washington, DC  | publisher = U.S. Naval Historical Center | url = http://www.history.navy.mil/faqs/faq90-5c.htm }}</ref>}}

{{bquote|This initially was to involve a naval blockade against offensive weapons within the framework of the [[Organization of American States]] and the [[Inter-American Treaty of Reciprocal Assistance|Rio Treaty]]. Such a blockade might be expanded to cover all types of goods and air transport. The action was to be backed up by surveillance of Cuba. The CNO's scenario was followed closely in later implementing the quarantine.}}

అక్టోబరు 19న, EXCOMM ప్రత్యేక కార్యాచరణ బృందాలను ఏర్పాటు చేసింది, వైమానిక దాడి మరియు ముట్టడి ప్రత్యామ్నాయాలను పరిశీలించేందుకు ఈ బృందాలు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి, మధ్యాహ్నం సమయానికి EXCOMMలో ఎక్కువ మంది ముట్టడి ప్రత్యామ్నాయానికి మద్దతు పలికారు.

[[దస్త్రం:President Kennedy signs Cuba quarantine proclamation, 23 October 1962.jpg|right|thumb|అక్టోబరు 23, 1962న ఒవెల్ కార్యాలయంలో క్యూబాలో ప్రమాదకర ఆయుధాల సరఫరా నిషేధం కోసం ప్రకటనపై సంతకం చేస్తున్న అధ్యక్షుడు కెన్నెడీ.]]
అక్టోబరు 22, సోమవారం మధ్యాహ్నం 3:00 గంటల ESTకు అధ్యక్షుడు కెన్నెడీ అధికారికంగా జాతీయ భద్రతా చర్య ముసాయిదా (NSAM) 196తో ఒక కార్యనిర్వహణా కమిటీ (EXCOMM)ని ఏర్పాటు చేశారు. సాయంత్రం 5:00 గంటలకు, ముట్టడిని వ్యతిరేకిస్తూ, బలమైన జవాబును డిమాండ్ చేస్తున్న కాంగ్రెస్ నేతలతో కెన్నెడీ భేటీ అయ్యారు. మాస్కోలో, దౌత్యాధికారి కోహ్లెర్ ఛైర్మన్ క్రుష్చెవ్‌కు ముట్టిడిపై మరియు జాతినుద్దేశించి కెన్నెడీ చేసిన ప్రసంగంపై వివరాలు తెలియజేశారు. ప్రపంచవ్యాప్తంగా దౌత్యాధికారులు ఈస్ట్రన్ బ్లాక్ యేతర దేశాల నేతలకు ముందస్తు సమాచారం ఇచ్చారు. ప్రసంగానికి ముందు, U.S. ప్రతినిధులు కెనడా ప్రధానమంత్రి జాన్ డీఫెన్‌బేకెర్, బ్రిటీష్ ప్రధాన మంత్రి హారోల్డ్ మాక్‌మిలన్, పశ్చిమ జర్మనీ ఛాన్సులర్ కోన్‌రాడ్ అడెన్యెర్ మరియు ఫ్రాన్స్ అధ్యక్షుడు ఛార్లస్ డి గాలేలను కలిసి U.S. నిఘా మరియు తమ ప్రతిపాదిత ప్రతిస్పందనపై వివరాలు తెలియజేశారు. U.S. నిర్ణయంపై వారందరూ మద్దతుగా నిలిచారు.<ref>{{cite web|url=http://www.cubacrisis.net/angl/pages/aubord01.html|title=The Cuban Missile Crisis—Brinkmanship
| last=Buffet |first=Cyril |coauthors=Vincent Touze|accessdate=3 May 2010}}</ref>

అక్టోబరు 22, సోమవారం సాయంత్రం 7:00 గంటలకు EST, అధ్యక్షుడు కెన్నెడీ జాతినుద్దేశించి టెలివిజన్‌లో ప్రసంగించారు, అన్ని భద్రతా వ్యవస్థలు క్యూబాలో క్షిపణులను గుర్తించాయని ప్రజలకు తెలియజేసేందుకు ఈ ప్రసంగం చేశారు.

{{bquote|It shall be the policy of this nation to regard any nuclear missile launched from Cuba against any nation in the Western Hemisphere as an attack on the United States, requiring a full retaliatory response upon the Soviet Union.<ref name=upi/>}}

పాలనా యంత్రాంగం యొక్క ప్రణాళికను కెన్నెడీ వర్ణించారు:

{{bquote|To halt this offensive buildup, a strict quarantine on all offensive military equipment under shipment to Cuba is being initiated. All ships of any kind bound for Cuba from whatever nation and port will, if found to contain cargoes of offensive weapons, be turned back. This quarantine will be extended, if needed, to other types of cargo and carriers. We are not at this time, however, denying the necessities of life as the Soviets attempted to do in their Berlin blockade of 1948.<ref name=upi>{{cite news|url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1962/Cuban-Missile-Crisis/12295509437657-6/ |title=1962 Year In Review: Cuban Missile Crisis |year=1962|publisher= United Press International, Inc.|accessdate=22 April 2010}}</ref>}}

ఈ ప్రసంగం సందర్భంగా ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న మొత్తం US దళాలను DEFCON 3లో ఉంచుతూ ఆదేశం జారీ చేయబడింది.

=== ముదిరిన సంక్షోభం ===

[[దస్త్రం:Khrushchev letter to kennedy.gif|thumb|left|క్యూబా క్షిపణి సంక్షోభానికి సంబంధించిన చేపట్టిన దిగ్బంధాన్ని కవ్వింపు చర్యగా పరిగణిస్తామని హెచ్చరిస్తూ అధ్యక్షుడు కెన్నెడీకి నికితా క్రుష్చెవ్ రాసిన లేఖ]]
అక్టోబరు 23, గురువారం ఉదయం 11:24 గంటలకు EST టర్కీలో U.S. దౌత్యాధికారికి మరియు NATOకు U.S. దౌత్యాధికారికి జార్జి బాల్ పంపిన ఒక టెలిగ్రామ్‌లో క్యూబా నుంచి సోవియట్ యూనియన్ క్షిపణులను ఉపసంహరించుకుంటే, ఇటలీ మరియు టర్కీ దేశాల్లో విలుప్తంగా ఉన్న తమ క్షిపణులను తొలగిస్తామనే ప్రతిపాదనను తాము పరిశీలిస్తున్నట్లు తెలియజేశారు. తమ దేశంలో ఉన్న U.S. క్షిపణులను తొలగించడం తమకు తీవ్ర విచారం కలిగించే విషయమని టర్కీ అధికారులు బదులిచ్చారు.<ref>{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/nsa/cuba_mis_cri/621026_621115%20Chronology%201.pdf|title=The Cuban Missile Crisis|publisher=National Security Archives|accessdate=3 May 2010}}</ref> రెండు రోజుల తరువాత, గురువారం ఉదయం, అక్టోబరు 25న విలేకరి వాల్టర్ లిప్‌మ్యాన్ తన వ్యాసంలో ఇదే విషయాన్ని ప్రతిపాదించారు. ఇదిలా ఉంటే క్యాస్ట్రో మాట్లాడుతూ, క్యూబా స్వీయరక్షణ హక్కును ఉద్ఘాటించారు, తమ వద్ద ఉన్న ఆయుధాలు అన్నీ స్వీయరక్షణకు ఉద్దేశించినవేనని, క్యూబా వాటిపై ఎటువంటి పరిశీలనకు అనుమతించదని స్పష్టం చేశారు.<ref name="franklin"/>

=== అంతర్జాతీయ స్పందన ===

కెన్నెడీ చేసిన ప్రసంగంపై బ్రిటన్‌లో పెద్దగా సంతృప్తి వ్యక్తం కాలేదు. ప్రసంగం చేసిన తరువాతి రోజు, బ్రిటన్ పత్రికలు, గతంలో CIA చేసిన తప్పిదాలను జ్ఞప్తికి తీసుకురావడంతోపాటు, క్యూబాలో సోవియట్ యూనియన్ స్థావరాలు ఉండటంపై కూడా నిరసన వ్యక్తం చేశాయి, కెన్నెడీ యొక్క చర్యలను ఆయన పునరెన్నికకు సంబంధించినవిగా ఊహాగానాలు వెల్లడించాయి.<ref name="cubacrisis"/>

కెన్నెడీ ప్రసంగించిన రెండు రోజుల తరువాత, చైనీస్ ''పీపుల్స్ డైలీ''  650,000,000 మంది చైనా పురుషులు మరియు మహిళలు క్యూబా పౌరులకు అండగా నిలబడతారని ప్రకటించింది.<ref>{{cite web|url=http://www.cubacrisis.net/angl/pages/aubordset_02.html|title=The Cuban Missile Crisis -- Brinkmanship|accessdate=3 May 2010}}</ref>

జర్మనీలో, వార్తాపత్రికలు అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల ప్రతిస్పందనకు మద్దతుగా నిలిచాయి, దీనికి ముందు మాసాల్లో క్యూబా విషయంలో విఫలమైన బలహీన చర్యలకు ఇది భిన్నంగా ఉండాలని భావించాయి. ఇదిలా ఉంటే సోవియట్ యూనియన్, బెర్లిన్‌పై ప్రతీకారం తీర్చుకుంటుందేమోనని ఆందోళన వ్యక్తం చేశారు.<ref name="cubacrisis">{{cite web|url=http://www.cubacrisis.net/angl/pages/aubord_rfa11.html| title=The Cuban Missile Crisis—Brinkmanship |last=Buffet |first=Cyril |coauthors=Vincent Touze|accessdate=3 May 2010}}</ref> ఫ్రాన్స్‌లో అక్టోబరు 23న, అన్ని దినపత్రికల మొదటి పేజీలో ఈ సంక్షోభం దర్శనమిచ్చింది. తరువాతి రోజు, ''లే మండే''  సంపాదకీయంలో CIA యొక్క ఛాయాచిత్ర ఆధారల వాస్తవికతపై సందేహం వ్యక్తం చేయబడింది. రెండు రోజుల తరువాత, ఉన్నత-స్థాయి CIA ప్రతినిధి పర్యటనతో, వారు ఛాయాచిత్రాల విశ్వసనీయతను అంగీకరించారు. ఫ్రాన్స్‌లో అక్టోబరు 29న వెలువడిన ''లే ఫిగారో''  సంచికలో రేమండ్ అరోన్ అమెరికా ప్రతిస్పందనకు మద్దతుగా రాశారు.<ref name="cubacrisis"/>

=== సోవియట్ ప్రసారం ===

సంక్షోభం బాగా తీవ్రరూపం దాలుస్తున్న సమయంలో, బుధవారం, అక్టోబరు 24న, సోవియట్ వార్తా సంస్థ టెలిగ్రాఫ్‌నోయ్ ఏజెంట్‌స్త్వో సోవెట్‌స్కోగో సోయుజా (TASS) క్రుష్చెవ్ నుంచి కెన్నెడీకి వెళ్లిన ఒక టెలిగ్రామ్‌ను ప్రసారం చేసింది, దీనిలో క్రుష్చెవ్ సముద్రంపై దాడి ప్రయత్నాలు యుద్ధానికి దారితీస్తాయని అమెరికాను హెచ్చరించారు. ఇదిలా ఉంటే, దీని తరువాత రాత్రి 9:24 గంటలకు మరో టెలిగ్రామ్ పంపడం జరిగింది, ఇది రాత్రి 10:52 గంటలకు EST అమెరికా అధ్యక్షుడు కెన్నెడీకి చేరుకుంది, దీనిలో ఆవేశాలకు చోటు ఇవ్వకుండా, ఏర్పడిన పరిస్థితిని నిబ్బరంగా పరిశీలిస్తే, అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల నిరంకుశమైన డిమాండ్‌లను తోసిపుచ్చడానికి సోవియట్ యూనియన్ ఏమాత్రం ఆలోచించదని మీరు గ్రహించవచ్చు, దిగ్బంధాన్ని తాము దూకుడు చర్యగానే పరిగణలోకి తీసుకుంటామని క్రుష్చెవ్ వివరించారు.

=== U.S. అప్రమత్త స్థాయి పెంపు ===

[[దస్త్రం:Adlai_Stevenson_shows_missiles_to_UN_Security_Council_with_David_Parker_standing.jpg|right|thumb|నవంబరు 1962లో ఐక్యరాజ్యసమితిలో క్యూబా క్షిపణుల యొక్క ఛాయాచిత్రాలను చూపిస్తున్న అడలాయ్ స్టీవెన్సన్.]]
గురువారం, అక్టోబరు 25న అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల ప్రభుత్వం ఒక అత్యవసర ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి సమావేశానికి పిలుపునిచ్చింది. U.N.కు U.S. దౌత్యాధికారి అడ్లాయ్ స్టీవెన్సన్ సోవియట్ దౌత్యాధికారి వాలెరియన్ జోరిన్‌తో ఈ అత్యవసర SC (భద్రతా మండలి) సమావేశంలో క్యూబాలో క్షిపణులు మోహరించిన విషయాన్ని అంగీకరించాలని డిమాండ్ చేయడంతోపాటు, ఆయనతో వాగ్యుద్ధానికి దిగారు. దీనికి సమాధానమిచ్చేందుకు దౌత్యాధికారి జోరిన్ నిరాకరించారు. తరువాత రోజు రాత్రి 10:00 గంటలకు EST, SAC దళాల సన్నద్ధ స్థాయిని U.S. ప్రభుత్వం DEFCON 2కు పెంచింది. వివిధ ప్రాంతాల్లో B-52 యుద్ధ విమానాలు అదృశ్యమయ్యాయి మరియు కొన్ని 15 నిమిషాల కాలవ్యవధితో పూర్తిస్థాయి ఆయుధసంపత్తితో టేకాఫ్ తీసుకునేందుకు సిద్ధం చేయబడ్డాయి, U.S. చరిత్రలో ఏకైక ధ్రవీకృత కాలంగా ఇది పరిగణించబడుతుంది.<ref name="hpol">{{cite web|url=http://www.hpol.org/jfk/cuban/ |title=The Cuban Missile Crisis, October 18–29, 1962|accessdate=6 May 2010|publisher=History Out Loud |date=August 21 , 1997}}</ref> SAC యొక్క 1436 యుద్ధవిమానాల్లో ఎనిమింట ఒక వంతు విమానాలు ఎయిర్‌బోర్న్ అప్రమత్తత కలిగివున్నాయి, దాదాపుగా 145 ఖండాంతర ప్రాక్షేపిక క్షిపణులను కూడా సన్నద్ధం చేశారు, ఇదిలా ఉంటే ఎయిర్ డిఫెన్స్ కమాండ్ (ADC)లోని 16 విభాగాలకు తొమ్మిద గంటల వ్యవధిలోనే 161 అణ్వాయుధ ఇంటర్‌సెప్టెర్‌లను తిరిగి సరఫరా చేశారు, మూడింట ఒక వంతు దళాలు 15 నిమిషాల్లోనే దాడిని ప్రారంభించగల సన్నద్ధతను కలిగివున్నాయి.<ref name="Kamps, Charles Tustin 2007, page 88"/>

అక్టోబరు 22నాటికి, టాక్టికల్ ఎయిర్ కమాండ్ (TAC) 511 యుద్ధ విమానాలను కలిగివుంది, అంతేకాకుండా మద్దతుగా ఉండే ట్యాంకర్‌లు, నిఘా విమానాలను కూడా దీనికి సరఫరా చేయబడ్డాయి, క్యూబాకు వెళ్లేందుకు దీనికి ఒక గంట అప్రమత్తత ఉంది. ఇదిలా ఉంటే, TAC మరియు మిలిటరీ ఎయిర్ ట్రాన్స్‌పోర్ట్ సర్వీస్‌కు సమస్యలు ఎదురయ్యాయి. ఫ్లోరిడాలోని వైమానిక దళానికి నిర్దేశం మరియు శ్రేణీ వ్యూహం మద్దతు కొరవడింది; భద్రతా, పరికరాలు మరియు సమాచార ప్రసారాల విషయంలో వనరుల కొరత కారణంగా వారు తీవ్రమైన సమస్యలు ఎదుర్కొన్నారు; సాంప్రదాయిక ఆయుధాలను యుద్ధం కోసం నిల్వ చేసేందుకు ప్రాథమికంగా అధికారిక ఆదేశాలు లేకపోవడంతో TAC సేకరణ మొదలుపెట్టింది: వైమానిక దాడికి అవసరమైన మద్దతుకు వైమానిక ఆస్తుల కొరత ఉండటంతో 24 రిజర్వ్ స్క్వాడ్రన్స్‌కు పిలుపునిచ్చారు. <ref name="Kamps, Charles Tustin 2007, page 88"/>

అక్టోబరు 25 గురువారం ఉదయం 1:45 గంటలకు EST, కెన్నెడీ రష్యా ప్రభుత్వాధిపతి క్రుష్చెవ్ టెలిగ్రామ్‌కు స్పందించారు, క్యూబాలో ఎటువంటి ప్రమాదకర ఆయుధాలు లేవని మీరు పదేపదే ఇచ్చిన హామీలు ఇచ్చారు, అయితే ఈ హామీల్లో ఏ మాత్రం వాస్తవం లేదని నిర్ధారించుకున్న తరువాత U.S. రంగంలోకి దిగింది, క్షిపణుల మోహరింపుకు ప్రతిస్పందనలను నేను ప్రకటించడం జరిగిందన్నారు... సోవియట్ ప్రభుత్వం పూర్వ స్థితిని పునరుద్ధరించేందుకు అవసరమైన చర్యలు తీసుకుంటుందని కెన్నెడీ తన స్పందనలో ఆశాభావం వ్యక్తం చేశారు.
[[దస్త్రం:Location of Navy and Soviet ships during the Cuban Missile Crisis.jpg|right|thumb|సంక్షోభం బాగా తీవ్రస్థాయికి చేరుకున్నప్పుడు అట్లాంటిక్ మహాసముద్రంలో అమెరికా మరియు సోవియట్ నౌకల స్థానాలను చూపిస్తున్న పటాన్ని ఇటీవల బహిర్గతం చేశారు, దీనిని U.S. నేవీ అట్లాంటిక్ ఫ్లీట్ సంక్షోభ సమయంలో ఉపయోగించింది.]]

=== దిగ్బంధానికి సవాలు ===

గురువారం ఉదయం 7:15 గంటలకు EST, USS ''ఎసెక్స్''  and USS ''గేరింగ్''  యుద్ధ నౌకలు ''బుచారెస్ట్‌'' ను అడ్డగించేందుకు ప్రయత్నించాయి, అయితే అవి విఫలమయ్యాయి. ఈ నౌకలో ఎటువంటి సైనిక పదార్థాలు లేకపోవడంతో, దిగ్బంధం లేకుండా విడిచిపెట్టారు. అదే రోజు, సాయంత్రం 5:43 గంటలకు, దిగ్బంధ కార్యకలాపాల కమాండర్ USS ''కెన్నెడీ''  యుద్ధ నౌకకు లెబనాన్‌కు చెందిన సరుకు రవాణా నౌక ''మారుక్లా'' ను అడ్డగించాలని ఆదేశించారు. ఇది తరువాతి రోజు జరిగింది, ''మారుక్లా'' ను కూడా దానిలో సరుకును సోదా చేసిన తరువాత విడిచిపెట్టారు.<ref>{{cite web|url=http://www.battleshipcove.org/news-boarding-marucla.htm|title=Boarding MARUCLA: A personal account from the Executive Officer of USS Joseph P. Kennedy, Jr.|last=Reynolds|first=K.C.|accessdate=2010-06-22}}</ref>

అక్టోబరు 25, గురువారం సాయంత్రం 5:00 గంటలకు EST, విలియమ్ క్లెమెంట్స్ క్యూబాలో ఉన్న క్షిపణులు ఇప్పటికీ క్రియాశీలంగానే ఉన్నాయని ప్రకటించారు. ఈ నివేదిక తరువాత CIA నివేదికతో పోల్చిచూసి, ప్రతిపాదిత చర్యల విషయంలో వెనక్కు తగ్గరాదని సూచించారు. దీనికి స్పందనగా, కెన్నెడీ భద్రతా కార్యాచరణ ముసాయిదా 199ని జారీ చేశారు, దీని ద్వారా SACEUR యొక్క కమాండ్ నేతృత్వంలో విమానాల్లోకి అణ్వాయుధాలను ఎక్కించేందుకు అనుమతులు ఇవ్వబడ్డాయి (సోవియట్ యూనియన్‌పై మొట్టమొదటి వైమానిక దాడులు చేసే బాధ్యతలు దీనికి అప్పగించారు). ఈ రోజు, సోవియట్ యూనియన్ యుద్ధసంబంధ ఆయుధాలను తీసుకొస్తున్న 14 నౌకలను వెనక్కు మళ్లించడం ద్వారా దిగ్బంధంపై స్పందించింది.<ref name="hpol"/>

=== సంక్షోభం ప్రతిష్టంభన ===

తరువాతి రోజు, అంటే అక్టోబరు 26 శుక్రవారం ఉదయం, క్యూబాలో క్షిపణులను ముట్టడి ద్వారా మాత్రమే తొలగించవచ్చని తాను భావిస్తున్నట్లు EXCOMMకు కెన్నెడీ తెలియజేశారు. అయితే, సైనికపరంగా మరియు దౌత్యమార్గంలో ఒత్తిడి కొనసాగించాలని, కొంత సమయంపాటు ఈ మార్గాల్లో చర్యలు చేపట్టాలని ఆయన నచ్చజెప్పారు. ద్వీపంపై తక్కువ-స్థాయి పోరాటాలకు అంగీకరించడంతోపాటు, వాటికి అనుమతి ఇచ్చారు, రోజుకు రెండు పోరాటల నుంచి ప్రతి రెండు గంటలకు ఒకసారి పోరాటం జరిపేందుకు అనుమతులు ఇవ్వడం జరిగింది. ముట్టడి కొనసాగినట్లయితే, క్యూబాలో ఒక కొత్త పౌర ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసే వేగవంతమైన కార్యక్రమానికి ఆయన ఆదేశాలు జారీ చేశారు.

ఈ సమయంలో, సంక్షోభం పూర్తిగా ప్రతిష్టంభన దశకు చేరుకుంది. USSR తాము వెనక్కు తగ్గే సంకేతాలేవీ సూచించలేదు, దీనికి విరుద్ధంగా అనేక ప్రకటనలు చేసింది. మరో విధంగా భావించేందుకు U.S.కు కూడా ఎటువంటి కారణం కనిపించలేదు, ముట్టడికి సిద్ధమవుతున్న ప్రారంభ దశల్లో ఉంది, సైనిక చర్యకు దిగినట్లయితే సోవియట్ యూనియన్‌పై అణు దాడులు చేయాలని నిర్ణయించారు.<ref name="GWUCubaAG">{{cite web
 | url = http://www.gwu.edu/~nsarchiv/nsa/cuba_mis_cri/620119%20Meeting%20with%20the%20Attorney%20Gen..pdf
 | date = 19 January 1962 | title = Memorandum for the Director of Central Intelligence: Meeting with the Attorney General of the United States Concerning Cuba | author = Helms, Richard (Deputy Director for Plans, CIA) | publisher = [[George Washington University]], National Security Archive }}</ref>

== రహస్య చర్చలు ==
{{Unreferenced section|date=July 2009}}
అక్టోబరు 26, శుక్రవారం మధ్యాహ్నం 1:00 గంటలకు EST, అలెగ్జాంజర్ ఫోమిన్ విజ్ఞప్తిపై ఆయనతో కలిసి ABC న్యూస్‌కు చెందిన జాన్ ఎ స్కాలీ భోజనం చేశారు. ఫోమిన్ ఈ సందర్భంగా యుద్ధం వచ్చేటట్లు కనిపిస్తుందని చెప్పారు, చర్చల ద్వారా పరిష్కారం కోసం U.S. ఆసక్తితో ఉందా లేదా అనే విషయాన్ని ఉన్నత అధికారిక వర్గంలో ఉన్న మిత్రులను అడిగి తెలుసుకోవాలని స్కాలీని కోరారు. UN పర్యవేక్షణలో ఆయుధాలు తొలగించేందుకు సోవియట్ యూనియన్ నుంచి హామీ పొందడం మరియు భవిష్యత్‌లో అటువంటి ఆయుధాలను తమ భూభాగంలోకి అనుమతించమని క్యాస్ట్రో బహిరంగ ప్రకటనలతో కూడిన ఒక ఒప్పందాన్ని ఆయన సూచించారు, ఈ హామీలకు బదులుగా U.S. ఎన్నటికీ క్యూబాను ఆక్రమించమని బహిరంగ ప్రకటన చేయాలని ఆయన ప్రతిపాదించారు. క్షిపణులు తొలగించినట్లయితే, క్యూబాపై U.S. దాడి చేయబోదనే సందేశాన్ని క్యాస్ట్రోకి తెలియజేయాలని [[బ్రెజిల్]] ప్రభుత్వాన్ని అమెరికా కోరింది.

అక్టోబరు 26 శుక్రవారం సాయంత్రం 6:00 గంటలకు EST, విదేశాంగ శాఖ క్రుష్చెవ్ స్వయంగా రాసిన ఒక సందేశాన్ని పొందింది. అప్పుడు మాస్కోలో సమయం శనివారం ఉదయం 2:00 గంటలు. వచ్చేందుకు కొన్ని నిమిషాల సమయంపట్టిన ఈ పెద్ద లేఖను అనువదించేందుకు అనువాదకులకు మరింత ఎక్కువ సమయం పట్టింది.

రాబర్ట్ కెన్నెడీ ఈ లేఖ బాగా పెద్దదిగా మరియు ఉద్వేగభరితంగా ఉందని వర్ణించారు. జాన్ స్కాలీ ముందు రోజు చెప్పిన ప్రతిపాదనలను క్రుష్చెవ్ తాజా లేఖలో పునరుద్ఘాటించారు, తమవైపు నుంచి క్యూబాకు వెళ్లే తమ నౌకలు ఎటువంటి యుద్ధసామాగ్రిని కలిగివుండవని ప్రతిపాదించారు. క్యూబాను అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు ముట్టడించవని మీరు ప్రకటించాలని కోరారు, అంతేకాకుండా క్యూబాను ముట్టడించేందుకు ప్రయత్నించే మరే ఇతర సైన్యానికి మీరు మద్దతు ఇవ్వరాదని ప్రతిపాదించారు. అప్పుడు క్యూబాలో తమ సైనిక నిపుణులు ఉండాల్సిన అవసరం లేకుండా పోతుందని చెప్పారు. సాయంత్రం 6:45 గంటలకు EST, స్కాలీకి ఫోమిన్ యొక్క ప్రతిపాదన వార్తలను చివరిగా విన్నారు, క్రుష్చెవ్ యొక్క లేఖ రాకకు ముందు సూచనగా ఇది వర్ణించబడింది. లేఖను తరువాత అధికారికంగా మరియు కచ్చితమైనదిగా పరిగణించారు, ఎటువంటి అధికారిక మద్దతు లేకుండా ఫోమిన్ సొంత సమ్మతిపై పనిచేస్తున్నట్లు తెలిసింది. ఈ లేఖ సారాంశంపై అదనపు పరిశీలన జరపాలని ఆదేశించడం జరిగింది, ఇది రాత్రిపూట కూడా కొనసాగింది.

=== కొనసాగిన సంక్షోభం ===

{{bquote|Direct aggression against Cuba would mean nuclear war. The Americans speak about such aggression as if they did not know or did not want to accept this fact. I have no doubt they would lose such a war. —[[Ernesto "Che" Guevara]], October 1962<ref>{{cite news|url= http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article5062895.ece |title=Attack us at your Peril, Cocky Cuba Warns US |first= Henry |last=Brandon |publisher=The Sunday Times |date=October 28, 1962}}</ref>}}

[[దస్త్రం:S-75 Dzwina RB2.jpg|thumb|V-750V 1D క్షిపణితో ఒక లాంచర్‌పై S-75 డ్వినాఇటువంటి ఒక క్షిపణితోనే మేజర్ ఆండర్సన్ పైలెట్‌గా ఉన్న U-2 విమానాన్ని క్యూబాలో కూల్చివేశారు.]]
మరోవైపు క్యాస్ట్రో త్వరలోనే తమ దేశంపై సైనిక చర్య ప్రారంభం కావచ్చని భావించారు, దీనిపై క్రుష్చెవ్‌కు ఒక లేఖ రాశారు, U.S.పై రక్షణాత్మక దాడికి ఆయన దీనిలో పిలుపునిచ్చారు. అయితే, ఒక 2010 ఇంటర్వ్యూలో, క్యాస్ట్రో అమెరికాపై బాంబు దాడికి సోవియట్ యూనియన్ ప్రభుత్వానికి తాను చేసిన సిఫార్సుపై స్పందిస్తూ నేను చూసిన దానినిబట్టి, తెలుసుకున్న దానినిబట్టి, ఇప్పుడు అది పెద్ద విషయం కాదన్నారు.<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-11226158 |first= Jeffrey |last=Goldberg |publisher=BBC |date=September 8, 2010}}</ref> U.S.కు చెందిన అన్ని విమానాలపై దాడి చేసేందుకు విమాన-విధ్వంసక ఆయుధాలను సన్నద్ధం చేయాలని క్యూబాలో క్యాస్ట్రో ఆదేశాలు జారీ చేశారు,<ref>{{cite web|url=http://www.marxists.org/history/cuba/subject/missile-crisis/ch03.htm|title=Cuban History Missile Crisis|last=Baggins.|first=Brian |work=Marxist History: Cuba (1959 - present)|publisher=Marxists Internet Archive|accessdate=7 May 2010}}</ref> దీనికి ముందు రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ విమానాలు కలిసి కనిపిస్తే వాటిపై దాడి చేయాలని ఆదేశాలు ఉన్నాయి. అక్టోబరు 27, శనివారం ఉదయం 6:00 గంటలకు EST, శాన్ క్రిస్టోబాల్‌లో నాలుగు క్షిపణి స్థావరాలు మరియు సాగువా లా గ్రాండే వద్ద రెండు స్థావరాలు పూర్తిస్థాయిలో పనిచేస్తున్నాయని CIA ఒక అధికారిక పత్రాన్ని జారీ చేసింది. క్యూబా సైన్యం యుద్ధ సన్నాహక చర్యలను కొనసాగిస్తుందని కూడా దీనిలో పేర్కొన్నారు, అయితే దాడి జరగకుండా ఎటువంటి చర్యలు చేపట్టరాదని వారికి ఆదేశాలు ఉన్నాయి.{{Citation needed|date=May 2010}}

అక్టోబరు 27 శనివారం ఉదయం 9:00 గంటలకు EST, రేడియో మాస్కో దేశ ప్రధానమంత్రి క్రుష్చెవ్ యొక్క సందేశాన్ని ప్రసారం చేయడం ప్రారంభించింది. ముందురోజు రాత్రి పంపిన లేఖకు విరుద్ధంగా, ఈ సందేశంలో కొత్త ప్రతిపాదనలు తెరపైకి వచ్చాయి, ఇటలీ మరియు టర్కీ దేశాల్లో మోహరించిన జూపిటర్ క్షిపణులను ఉపసంహరిస్తేనే క్యూబాలో మోహరించిన క్షిపణులను తొలగిస్తామనే ప్రతిపాదన దీనిలో ప్రసారమైంది. ఉదయం 10:00 గంటలకు EST, కార్యవర్గ కమిటీ తాజా పరిస్థితిపై చర్చించేందుకు మరోసారి సమావేశమైంది, క్రుష్చెవ్ మరియు ఇతర పార్టీ అధికారుల మధ్య క్రెమ్లిన్‌లో జరిగిన అంతర్గత చర్చ కారణంగా సందేశంలో ఈ మార్పు చోటుచేసుకుందని నిర్ధారణకు వచ్చారు.<ref>{{cite book |title=For the President's Eyes Only: Secret Intelligence and the American Presidency from Washington to Bush |last=Christopher |first= Andrew |pages=688 |isbn=0060921781|publisher=Harper Perennial |date=March 1, 1996}}</ref>{{rp|300}} మెక్‌నమరా {{convert|600|mi|km|-1}} దూరంలో ఉన్న మరో నౌక ''గ్రోజ్నీ'' ని అడ్డగించాలని సూచించారు. వారు దిగ్బంధ రేఖపై USSRకు ఎటువంటి సమాచారం ఇవ్వలేదని ఆయన సూచించారు, ఐక్యరాజ్యసమితిలో [[యూ థాంట్|యు థాంట్]] ద్వారా తమకు వచ్చిన సమాచారంపై ఆధారపడి ఈ నిర్ణయం తీసుకున్నారు.

[[దస్త్రం:U-2F refueling from KC-135Q.jpg|thumb|left|లాక్‌హీడ్ U-2F, ఇది బాగా ఎత్తులో గూఢచర్య కార్యకలాపాలు సాగించే నిఘా విమానం, ఇటువంటి ఒక విమానాన్ని క్యూబాలో కూల్చివేశారు, ఈ విమానం బోయింగ్ KC-135Q ద్వారా ఇంధనం నింపుకుంటున్న దృశ్యం. 1962లో ఈ విమానానికి పూర్తిగా బూడిద రంగులో పేయింట్ వేసేవారు, దానిపై USAF సైనిక చిహ్నాలు మరియు జాతీయ చిహ్నం ఉంటాయి.]]
ఉదయం 11:03 గంటలకు EST సమావేశం కొనసాగుతున్నప్పుడు క్రుష్చెవ్ నుంచి కొత్త సందేశం రావడం మొదలైంది. ఈ సందేశం సారాంశం ఏమిటంటే,

{{bquote|You are disturbed over Cuba. You say that this disturbs you because it is ninety miles by sea from the coast of the United States of America. But... you have placed destructive missile weapons, which you call offensive, in Italy and Turkey, literally next to us... I therefore make this proposal: We are willing to remove from Cuba the means which you regard as offensive... Your representatives will make a declaration to the effect that the United States ... will remove its analogous means from Turkey ... and after that, persons entrusted by the United Nations Security Council could inspect on the spot the fulfillment of the pledges made.}}

కార్యవర్గ కమిటీ ఈ రోజు మొత్తం చర్చలు కొనసాగిస్తూ వచ్చింది.

సంక్షోభ కాలం మొత్తం, టర్కీ తమ దేశం నుంచి జూపిటర్ క్షిపణులను తొలగించడంపై అసంతృప్తి వ్యక్తం చేస్తూ వచ్చింది. ''తాత్కాలిక''  విదేశాంగ మంత్రిగా కూడా సేవలు అందిస్తున్న ఇటలీ ప్రధానమంత్రి ఫాన్‌ఫానీ సంప్రదింపుల ద్వారా అపూలియాలో మోహరించిన క్షిపణులను ఉపసంహరించేందుకు అంగీకారం తెలిపారు. తనకు అత్యంత సన్నిహిత మిత్రుల్లో ఒకరైన RAI-TV జనరల్ మేనేజర్ ఎట్టోర్ బెర్నాబీతో ఆర్థూర్ ఎం. ష్లెసింగర్, జూనియర్‌కు ఈ సందేశాన్ని తెలియజేయనున్నట్లు చెప్పారు. శాటిలైట్ TV ప్రసారంపై అంతర్జాతీయ సదస్సుకు హాజరయ్యేందుకు బెర్నాబీ న్యూయార్క్ వచ్చారు. సోవియట్ యూనియన్‌కు తెలియకుండా, పనిచేయని స్థితిలో ఉన్న జూపిటర్ క్షిపణుల స్థానంలో U.S. పొలారిస్ అణు ప్రాక్షేపిక సబ్‌మెరైన్ క్షిపణులను మోహరించింది.<ref name="afmag"/>

[[దస్త్రం:Engine u2.jpg|thumb|క్యూబాలో కూల్చివేసిన లాక్‌హీడ్ U-2 విమానం యొక్క ఇంజిన్, హవానాలోని మ్యూజియం ఆఫ్ రెవల్యూషన్‌లో దీనిని ప్రదర్శిస్తున్నారు.]]
అక్టోబరు 27 ఉదయం, U-2F (మూడో CIA U-2A, గాలిలోనే ఇంధన నింపుకునే సామర్థ్యంతో ఆధునికీకరించిన విమానం ఇది) USAF మేజర్ రుడాల్ఫ్ ఆండర్సన్ పైలెట్‌గా <ref>పోకాక్, క్రిస్, "50 ఇయర్స్ ఆఫ్ ది U-2: ది కంప్లీట్ ఇల్ల్యుస్ట్రేటెడ్ హిస్టరీ ఆఫ్ ది 'డ్రాగన్ లేడీ' ", షిఫెర్ పబ్లిషింగ్, Ltd., అట్‌గ్లెన్, పెన్సిల్వేనియా, లైబ్రరీ ఆఫ్ కాంగ్రెస్ కార్డ్ నెంబర్ 2005927577, ISBN 0-7643-2346-6, పేజ్ 406.</ref>, ఫ్లోరిడాలోని మెక్‌కోయ్ AFB నుంచి తన బయలుదేరి వెళ్లింది, సుమారుగా మధ్యాహ్నం 12:00 గంటల EST సమయానికి క్యూబా నుంచి ప్రయోగించిన S-75 డ్వినా SAM క్షిపణి ఈ విమానాన్ని (NATO పేరు ''SA-2 గైడ్‌లైన్'' ) ఢీకొట్టింది. ఈ విమానం కూలిపోవడంతోపాటు, మేజర్ ఆండర్సన్ మరణించారు. USSR మరియు U.S. మధ్య చర్చలు వేగవంతం చేయబడ్డాయి, తరువాత కొంత సమయానికి క్యూబాలో పనిచేస్తున్న గుర్తుతెలియని ఒక సోవియట్ కమాండర్ సొంత అధికారంతో ఈ విమానాన్ని క్షిపణితో కూల్చివేయాలని ఆదేశించినట్లు తెలిసింది. ఈ రోజు మధ్యాహ్నం 3:41 గంటలకు EST U.S. నేవీకి చెందిన RF-8A క్రూసేడర్ విమానం తక్కువ ఎత్తులో ప్రయాణిస్తూ నిఘా కోసం వెళ్లింది, దీనిపై కాల్పులు జరిగాయి, దీనికి 37 mm తూటా తగిలినప్పటికీ, తిరిగి స్థావరానికి చేరుకుంది.

సాయంత్రం 4:00 గంటలకు EST, కెన్నెడీ EXCOMM సభ్యులను [[శ్వేత సౌధం|వైట్ హౌస్‌]]కు పిలిపించారు, చర్చలు జరుగుతున్నప్పుడు క్షిపణులకు సంబంధించిన పనులను నిలిపివేయాలని సోవియట్ యూనియన్‌ను కోరుతూ యు థాంట్‌కు ఒక సందేశం పంపాలని ఆదేశించారు. ఈ సమావేశం సందర్భంగా, మాక్స్‌వెల్ టేలర్ U-2ను కూల్చివేసిన వార్తను అధ్యక్షుడికి తెలియజేశారు. కాల్పులు జరిపినట్లయితే అటువంటి ప్రదేశాలపై దాడికి ఆదేశాలు ఇస్తానని కెన్నెడీ దీనికి ముందు చెప్పారు, అయితే ఇప్పుడు మరోసారి దాడి జరిగే వరకు చర్యలేవీ తీసుకోవద్దని సూచించారు. 40 ఏళ్ల తరువాత ఒక ఇంటర్వ్యూలో, మెక్‌నమరా మాట్లాడుతూ:

{{bquote| We had to send a U-2 over to gain reconnaissance information on whether the Soviet missiles were becoming operational. We believed that if the U-2 was shot down that—the Cubans didn't have capabilities to shoot it down, the Soviets did—we believed if it was shot down, it would be shot down by a Soviet surface-to-air-missile unit, and that it would represent a decision by the Soviets to escalate the conflict. And therefore, before we sent the U-2 out, we agreed that if it was shot down we wouldn't meet, we'd simply attack. It was shot down on Friday [...]. Fortunately, we changed our mind, we thought "Well, it might have been an accident, we won't attack." Later we learned that Khrushchev had reasoned just as we did: we send over the U-2, if it was shot down, he reasoned we would believe it was an intentional escalation. And therefore, he issued orders to Pliyev, the Soviet commander in Cuba, to instruct all of his batteries not to shoot down the U-2.<ref name=mcnamara group=notes>McNamara mistakenly dates the shooting down of USAF [[Major]] [[Rudolf Anderson]]'s U-2 on Friday, October 26.</ref><ref>{{cite video | people = Robert McNamara | title = Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb | medium = DVD   | publisher = Columbia Tristar Home Entertainment | location =   | date = }}</ref> }}

=== జవాబు రూపకల్పన ===

అక్టోబరు 27, శనివారం సాయంత్రం వాషింగ్టన్ D.C. పొరుగున ఉన్న క్లీవ్‌ల్యాండ్ పార్కులో (ఇది 2009లో మూసివేయబడింది) ఉన్న చెన్‌చింగ్ ప్యాలస్ చైనీస్ రెస్టారెంట్ వద్ద కెన్నెడీ మరియు నికితా క్రుష్చెవ్ పంపిన రహస్య ప్రతినిధులు సమావేశానికి ఇరుపక్షాలు అంగీకరించాయి.<ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/01/13/AR2007011301272.html|title=At Yenching Palace, Five Decades of History to Go|last=Frey|first=Jennifer |date=January 14, 2007|publisher=Washington Post|accessdate=2008-12-27}}</ref> క్షిపణులను పరస్పరం ఉపసంహరించుకునేందుకు క్రుష్చెవ్ చేసిన ప్రతిపాదనకు తాము అంగీకరిస్తామని కెన్నెడీ సూచించారు. EXCOMMలోని ఎక్కువ మంది సభ్యులకు తెలియకుండా, రాబర్ట్ కెన్నెడీ వాషింగ్టన్‌లో USSR దౌత్యాధికారితో సమావేశమయ్యారు, అసలు ఈ ఉద్దేశాలు నిజమైనవా కాదా తెలుసుకునేందుకు ఆయన ఈ సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. EXCOMM అప్పటికే సాధారణంగా సోవియట్ యూనియన్ ప్రతిపాదనను వ్యతిరేకిస్తుంది, ఇది NATO యొక్క అధికారాన్ని తక్కువ చేస్తుందని, అంతేకాకుండా క్షిపణుల ఉపసంహరణ ప్రతిపాదనను టర్కీ తీవ్రంగా వ్యతిరేకిస్తున్న కాఱణంగా వీరు ఈ ప్రతిపాదనలపట్ల సుముఖంగా లేరు.

సమావేశం కొనసాగేకొద్ది, కొత్త ప్రణాళిక తెరపైకి వచ్చింది, కెన్నెడీ నెమ్మదిగా మద్దతు పొందారు. తాజా సందేశాన్ని విస్మరించి, క్రుష్చెవ్ ఇంతకుముందు చేసిన ప్రతిపాదనను పరిగణలోకి తీసుకొవాలని కొత్త ప్రణాళిక పిలుపునిచ్చింది. కొత్త ప్రతిపాదనను ప్రతిపాదించిన కారణంగా క్రుష్చెవ్ ఒప్పందానికి అంగీకరించరని భావిస్తూ కెన్నెడీ మొదట సంశయించారు, అయితే లెవెలైన్ థాంప్సన్ ఆయన దీనిని ఏ విధంగానైనా అంగీకరిస్తారని వాదించారు. వైట్ హౌస్ ప్రత్యేక న్యాయవాది మరియు సలహాదారు టెడ్ సోరెన్సేన్ మరియు రాబర్ట్ కెన్నెడీ సమావేశం నుంచి వెళ్లిపోయారు, దీనికి సంబంధించిన ఒక ముసాయిదా పత్రంతో 45 నిమిషాల తరువాత తిరిగి వచ్చారు. అధ్యక్షుడు దీనిలో పలు మార్పులు చేసి, పంపించారు.

EXCOMM సమావేశం తరువాత, ఒవెల్ కార్యాలయంలో ఒక చిన్నస్థాయి సమావేశం జరిగింది. క్షిపణులను ఉపసంహరించనట్లయితే, వాటిని తొలగించేందుకు సైనిక చర్యను ఉపయోగిస్తామనే సందేశాన్ని దౌత్యాధికారి డోబ్రినిన్‌కు లేఖతోపాటు నేరుగా చెప్పి ఉండాల్సిందని ఈ బృందం వాదించింది. డీన్ రస్క్ ఒప్పందానికి సంబంధించిన ముసాయిదాలో ఎక్కడా టర్కీకి సంబంధించిన ప్రస్తావనను తీసుకురావద్దని ఒక షరతును జోడించారు, అయితే సంక్షోభానంతరం తక్షణమే స్వచ్ఛందంగా క్షిపణులను తొలగించేందుకు ఒక అవగాహనకు రావాలని సూచించారు. అధ్యక్షుడు దీనికి అంగీకరించారు, తరువాత సందేశాన్ని పంపడం జరిగింది.

[[దస్త్రం:ExComm Meeting 29 OCT 1962.jpg|left|thumb|క్యూబా క్షిపణి సంక్షోభ సమయంలో అక్టోబరు 29, 1962న వైట్‌హౌస్ కాబినెట్ రూములో EXCOMM సమావేశం.అమెరికా జాతీయ పతాకానికి ఎడమవైపు అధ్యక్షుడు కెన్నెడీ ఉన్నారు; ఆయనకు ఎడమవైపు రక్షణ శాఖ కార్యదర్శి రాబర్ట్ ఎస్ మెక్‌నమరా మరియు కుడివైపు విదేశాంగ శాఖ కార్యదర్శి డీన్ రస్క్ ఉన్నారు.]]

జువాన్ బ్రిటో విజ్ఞప్తిపై, ఫోమిన్ మరియు స్కాలీ మరోసారి కలుసుకున్నారు. క్రుష్చెవ్ నుంచి వచ్చిన రెండు లేఖలు ఎందుకు భిన్నంగా ఉన్నాయని స్కాలీ అడిగారు, సమాచార ప్రసారంలో దొర్లిన తప్పులు కారణంగా ఇలా జరిగిందని వివరించారు. స్కాలీ దీనికి బదులిస్తూ ఈ వివరణ విశ్వసనీయంగా లేదన్నారు, ఇది రెండు నాలుకల ధోరణిగా తాను భావించానని చెప్పారు. ముట్టిడికి మరికొన్ని గంటల సమయం మాత్రమే ఉందని కూడా ఆయన చెప్పారు, ఆ సమయంలో U.S. పంపిన సందేశానికి త్వరలోనే క్రుష్చెవ్ స్పందన పంపుతారని చెప్పారు, విదేశాంగ శాఖకు తాము ఎటువంటి నమ్మకద్రోహాన్ని ఊహించడం లేదని విజ్ఞప్తి చేశారు. తాను చెప్పే విషయాలు నమ్ముతారని నేను భావించడం లేదని, అయితే సందేశాన్ని తెలియజేస్తానని స్కాలీ చెప్పారు. అక్కడి నుంచి వారిద్దరూ వారి మార్గాల్లో వెళ్లిపోయారు, స్కాలీ వెంటనే EXCOMMకు ఒక సందేశాన్ని పంపించారు.{{Citation needed|date=May 2010}}

U.S. యంత్రాంగంలో, రెండో ప్రతిపాదనను విస్మరించాలని, మొదటి ప్రతిపాదనకు వెళ్లడం వలన క్రుష్చెవ్ క్లిష్ట పరిస్థితిలో ఉంటారని భావించారు. మరోవైపు సైనిక సన్నాహాలు మాత్రమే కొనసాగాయి, క్రియాశీలంగా ఉన్న అందరు వైమానిక దళ సిబ్బందిని సంభావ్య చర్యను దృష్టిలో ఉంచుకొని వారి స్థావరాలకు పిలిపించడం జరిగింది. రాబర్ట్ కెన్నెడీ తరువాత మేము ఇప్పటికీ సమస్య శాంతియుత పరిష్కారంపై పూర్తిగా ఆశలు వదులుకోలేదని చెప్పారు, అయితే ఇప్పుడు నిర్ణయం ఏదైనా తరువాతి కొన్ని గంటల్లో క్రుష్చెవ్ తీసుకునే చర్యలపై ఆధారపడి ఉంటుందని వెల్లడించారు. ఇది కేవలం ఆశ మాత్రమేనని, ఆకాంక్ష కాదని చెప్పారు. మంగళవారంనాటికి మరియు లేదా రేపటికి సైనిక యుద్ధాన్ని ఊహించారు...."{{Citation needed|date=May 2010}}

రాత్రి 8:05 గంటల EST సమయానికి, అప్పటివరకు తయారు చేసిన లేఖను పంపించారు. ఈ లేఖలో ఉన్న ప్రతిపాదనలు-ఈ విధంగా ఉన్నాయి: 1) ఐక్యరాజ్యసమితి పరిశీలన మరియు పర్యవేక్షణలో క్యూబా నుంచి ఈ ఆయుధ వ్యవస్థలను తొలగించేందుకు మీరు అంగీకరించాలి; మరియు తగిన భద్రతా ప్రమాణాలతో, క్యూబాలోకి అటువంటి ఆయుధ వ్యవస్థలను తిరిగి ప్రవేశపెట్టడాన్ని నిలిపివేస్తామని హామీ ఇవ్వాలని ప్రతిపాదించారు. 2) మావైపు నుంచి, ఐక్యరాజ్యసమితి ద్వారా ఈ కట్టుబాట్లను పాటించేందుకు మరియు కొనసాగించేందుకు తగిన చర్యలు ఏర్పాటు చేసేందుకు అంగీకరిస్తాము (a) తక్షణమే దిగ్బంధ చర్యలను నిలిపివేస్తాము (b) క్యూబాను ముట్టడించబోమని హామీ ఇస్తాము. జాప్యం జరగరాదని భావిస్తూ, ఈ లేఖను నేరుగా ప్రసార మాధ్యమాలకు కూడా విడుదల చేశారు.{{Citation needed|date=May 2010}}

లేఖ చేరడంతో, ఒక ఒప్పందం తెరపైకి వచ్చింది. అయితే, రాబర్ట్ కెన్నెడీ సూచించిన విధంగా, ఈ ప్రతిపాదనలకు సోవియట్ యూనియన్ అంగీకరించడంపై అతి తక్కువ నమ్మకం మాత్రమే ఉంది. రాత్రి 9:00 గంటల EST సమయంలో EXCOMM మరోసారి సమావేశమైంది, తరువాతి రోజు చర్యలను సమీక్షించేందుకు ఈ సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. క్షిపణి స్థావరాలు మరియు ఆర్థిక ప్రదేశాలు, ముఖ్యంగా పెట్రోలియం నిల్వ ప్రాంతాలపై వైమానిక దాడులు చేసేందుకు ప్రణాళికలు రచించారు. మెక్‌నమరా తాము రెండు విషయాల్లో సన్నద్ధమై ఉండాలని చెప్పారు: క్యూబాకు ఒక ప్రభుత్వం, ఎందుకంటే మాకు అటువంటి ప్రభుత్వ అవసరం ఏర్పడుతుంది; మరియు రెండోది, ఐరోపాలో సోవియట్ యూనియన్‌తో ఏ విధంగా స్పందించాలనే దానిపై ప్రణాళికలు, ఎందుకంటే వారు అక్కడ ఏదో ఒకటి చేయాలనుకుంటున్నారు.{{Citation needed|date=May 2010}}

అక్టోబరు 27, శనివారం ఉదయం 12:12 గంటల EST సమయంలో NATOలోని తమ మిత్రదేశాలకు తమకు సమయం దగ్గరపడుతుందని సమాచారమిచ్చింది, స్వీయ ప్రయోజనాలను దృష్టిలో ఉంచుకొని అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు అతికొద్ది సమయంలోనే సాయం కోరవచ్చని తెలియజేసింది, పశ్చిమార్ధగోళంలో తోడి దేశాలు అవసరమైన సైనిక చర్య తీసుకోవాల్సిన అవసరం ఏర్పడవచ్చని పేర్కొంది. ఆ ఆందోళనకు ఆజ్యం పోస్తూ, CIA ఉదయం 6 గంటలకు క్యూబాలోని అన్ని క్షిపణులు సన్నద్ధం చేయబడి ఉన్నాయని నివేదించింది.

ఇదే రోజును, వైట్ హౌస్ "బ్లాక్ శాటర్‌డే"గా పిలిచింది, US నావికా దళం దిగ్బంధ రేఖ వద్ద వరుసగా సిగ్నలింగ్ డెప్త్ ఛార్జ్‌లను (ఉపయోగించే డెప్త్ ఛార్జ్‌లు చేతి గ్రెనెడ్‌ల పరిమాణంలో ఉంటాయి<ref>{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB75/|title=The Submarines of October|accessdate=1 May 2010|publisher= [[George Washington University]], National Security Archive }}</ref>) ఒక సోవియట్ జలాంతర్గామి (B-59)పై జారవిడిచింది, ఈ జలాంతర్గామిలో అణ్వాయుధ క్షిపణులను కలిగివున్న విషయం అమెరికా నావికా దళానికి తెలియదు, అంతేకాకుండా సబ్‌మెరైన్‌పై దాడి జరిగినట్లయితే (డెప్త్ ఛార్జ్‌లు ద్వారా లేదా ఉపరితలం నుంచి కాల్పుల ద్వారా జలాంతర్గామికి రంధ్రం ఏర్పడినట్లయితే) ఈ ఆయుధాలను ఉపయోగించేందుకు దానికి అనుమతి ఇవ్వబడింది.<ref>{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/nsa/cuba_mis_cri/press3.htm|title=The Cuban Missile Crisis, 1962: Press Release, 11 October 2002, 5:00 PM|date=2002-10-11|publisher= [[George Washington University]], National Security Archive |accessdate=2008-10-26}}</ref> ఇదే రోజు, US U-2 నిఘా విమానం అనుకోకుండా అనధికారికంగా సోవియట్ యూనియన్ యొక్క తూర్పు తీరంలో 90 నిమిషాలపాటు ప్రయాణించింది.<ref>{{cite web|url=http://www.usip.org/files/resources/sr205.pdf|title=Why We Should Still Study the Cuban Missile Crisis|last=Dobbs|first=Michael|date=June 2008|work=Special Report 205|publisher=United States Institute of Peace|accessdate=2 May 2010}}</ref>
సోవియట్ యంత్రాంగం MIG యుద్ధ విమానాలను వ్రాంజెల్ ద్వీపం నుంచి పంపింది. దీనికి స్పందనగా అమెరికా యంత్రాంగం బేరింగ్ సముద్రంపైకి వాయుతలం-నుంచి-వాయుతలంలో లక్ష్యాలను ఛేదించే అణు క్షిపణులతో ఉన్న F-102 యుద్ధ విమానాలను పంపారు.<ref>{{cite web|url=http://history.sandiego.edu/gen/filmnotes/thirteendays4.html|title=The Thirteen Days, October 16–28, 1962 |last=Schoenherr|first=Steven |date=April 10, 2006|accessdate=3 May 2010}}</ref>

== సంక్షోభానికి ముగింపు ==

సోవియట్ యూనియన్ మరియు కెన్నెడీ మంత్రివర్గం మధ్య ఉన్నతస్థాయి చర్చల తరువాత, కెన్నెడీ రహస్యంగా ఇటలీలో మరియు సోవియట్ యూనియన్ సరిహద్దులో ఉన్న టర్కీలో ఉన్న అన్ని క్షిపణులను తొలగించేందుకు అంగీకరించారు, దీనికి బదులుగా క్రుష్చెవ్ క్యూబాలో మోహరించిన అన్ని క్షిపణులను తొలగించడానికి సముఖత వ్యక్తం చేశారు.

అక్టోబరు 29, సోమవారం ఉదయం 9:00 గంటల. EDT సమయంలో క్రుష్చెవ్ నుంచి కొత్త సందేశం రేడియో మాస్కోలో ప్రసారం చేయబడింది. ఆయుధాల కోసం నిర్మాణ ప్రదేశాల్లో పనుల విరమణకు గతంలో ఇచ్చిన ఆదేశాలతోపాటు, ప్రమాదకర ఆయుధాలుగా వర్ణించినవాటిని తొలగించేందుకు కొత్త ఆదేశాలను క్రుష్చెవ్ జారీ చేశారు, తద్వారా వాటిని తిరిగి సోవియట్ యూనియన్‌కు తీసుకొచ్చేందుకు సిద్ధం చేశారు.

కెన్నెడీ ఈ లేఖకు వెంటనే స్పందించారు, తాజా ప్రకటన శాంతికి ముఖ్యమైన మరియు నిర్మాణాత్మక పరిణామం అని వర్ణించారు. ఆయన ఒక అధికారిక లేఖతో ఈ ప్రక్రియను ముందుకు తీసుకెళ్లారు: అక్టోబరు 27న నేను మీకు పంపిన లేఖ మరియు ఈరోజు నాకు చేరిన లేఖల ద్వారా రెండు ప్రభుత్వాలు ఒక మంచి అవగాహనకు వచ్చాయని భావిస్తున్నాను, దీనిని ఇలాగే ముందుకు తీసుకెళదామని కెన్నెడీ తాజా సందేశంలో స్పందించారు... క్యూబాకు సంబంధించి భద్రతా మండలి నియమావళిలో ఈ కింది విధంగా U.S. ఒక ప్రకటన చేయనుంది: క్యూబా సరిహద్దును, సార్వభౌమత్వాన్ని గౌరవిస్తున్నామని అమెరికా ప్రభుత్వం ప్రకటిస్తుంది, అంతేకాకుండా ఆ దేశ అంతర్గత వ్యవహారాల్లో జోక్యం చేసుకోబోమని హామీ ఇవ్వనుంది, క్యూబా ఆక్రమణకు తాము ప్రయత్నించమని, అదే విధంగా దీని ఆక్రమణకు ప్రయత్నించే దేశాలు తమ భూభాగాన్ని ఉపయోగించుకోనివ్వబోమని ప్రతిజ్ఞ చేయనుంది, అదే విధంగా U.S. భూభాగం నుంచి లేదా క్యూబా పరిసర ప్రాంతాల్లోని ఇతర దేశాల భూభాగం నుంచి వారిపై దూకుడు చర్యలను నియంత్రిస్తామని హామీ ఇవ్వనుందని కెన్నెడీ వెల్లడించారు.<ref name="Faria">{{cite web|last=Faria |first=Miguel |title=Cuba in Revolution—Escape from a Lost Paradise |year=2002 |publisher= Hacienda Publishing |location=Macon, Georgia | ISBN=0-9641077-3-2}}</ref>{{rp|103}}

U.S. తరువాతి రోజుల్లోనూ దిగ్బంధాన్ని కొనసాగించింది, అంతేకాకుండా సోవియట్ యూనియన్ తమ క్షిపణి వ్యవస్థల తొలగింపు కొనసాగిస్తున్నట్లు నిఘా విభాగాలు నిర్ధారించాయి. 42 క్షిపణులు మరియు వాటి మద్దతు పరికరాలు ఎనిమిది సోవియట్ నౌకల్లో ఎక్కించారు. నవంబరు 5-6 తేదీల్లో ఈ నౌకలు క్యూబాను విడిచివెళ్లాయి. అన్ని నౌకలు దిగ్బంధ రేఖను దాటి వెళ్లాయో లేదో U.S. చివరగా మరోసారి పరిశీలించింది. సోవియట్ IL-28 యుద్ధవిమానాలను తొలగించేందుకు తదుపరి దౌత్య చర్యలు జరిగాయి, వీటిని డిసెంబరు 5 మరియు 6 తేదీల్లో మూడు సోవియట్ నౌకల్లో ఎక్కించారు. దిగ్బంధం అధికారంగా నవంబరు 20, 1962న సాయంత్రం 6:45 గంటల EDT సమయంలో ముగిసింది.<ref name="global">{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/ops/cuba-62.htm|title=Cuban Missile Crisis|publisher=Global Security|accessdate=6 May 2010}}</ref> 

సోవియట్ దౌత్యాధికారి అనటోలీ డోబ్రినిన్‌తో జరిపిన చర్చల్లో, U.S. అటార్నీ జనరల్ రాబర్ట్ కెన్నెడీ అనధికారికంగా [[టర్కీ]]లో మోహరించిన జూపిటర్ క్షిపణులను సంక్షోభం ముగిసిన కొద్దికాలానికి ఉపసంహరించుకుంటామని ప్రతిపాదించారు.<ref>{{cite book | last=Glover |first=Jonathan |title=Humanity: a moral history of the twentieth century  |url=http://books.google.com/?id=xtqFJVhmuowC |accessdate=2009-07-02 |year=2000 |publisher=Yale University Press |isbn=0300087004 |pages=464 }}</ref>{{rp|222}} ఏప్రిల్ 24, 1963న U.S. యొక్క చివరి క్షిపణిని టర్కీలో తొలగించారు, తరువాత కొద్దికాలానికి దానిని అమెరికాకు తరలించారు.<ref>{{cite book |last=Schlesinger |first=Arthur  |title=Robert Kennedy and his times  |url=http://books.google.com/?id=0xqrU5lnD7AC&pg=PA528&dq=robert+kennedy+ambassador++cuban+missile |accessdate=July 2, 2009 |year=2002 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |isbn=0618219285 |page=523  |pages=1088 }}</ref>

కెన్నెడీ-క్రుష్చెవ్ ఒప్పందం యొక్క ప్రత్యక్ష ప్రభావం ఫలితంగా, U.S.తమపై దాడి చేయమని హామీ పొందడంతో, క్యూబాలో క్యాస్ట్రో స్థితి బాగా పటిష్టపరచబడింది. ఇటలీ మరియు టర్కీల్లో అమెరికా మోహరించిన క్షిపణులను తొలగించేలా చేసేందుకు మాత్రమే క్యూబాలో క్రుష్చెవ్ క్షిపణులను మోహరించారు, అమెరికన్‌లు తమపై ఆధిక్యం సాధించిన పరిస్థితుల్లో కూడా, సోవియట్ యూనియన్‌కు అణు యుద్ధం ప్రారంభించే ఉద్దేశం లేదు.{{Citation needed|date=May 2010}} అయితే, దక్షిణ ఇటలీ మరియు టర్కీల్లోని NATO స్థావరాల నుంచి జూపిటర్ క్షిపణులను ఉపసంహరించిన విషయాన్ని అప్పట్లో బహిరంగపరచలేదు, దీంతో క్రుష్చెవ్ ఈ ఘర్షణలో ఓడిపోయారని భావించారు మరియు తద్వారా బలహీనపడ్డారు. అగ్రరాజ్యాల మధ్య జరిగిన ఈ పోటీలో కెన్నెడీ విజయం సాధించినట్లు అభిప్రాయాలు వ్యక్తమయ్యాయి, క్రుష్చెవ్ అవమానాలు ఎదుర్కోవాల్సి వచ్చింది. అయితే, వాస్తవానికి అసలు విషయం అది కాదు, కెన్నెడీ మరియు క్రుష్చెవ్ ఇద్దరూ తమతమ ప్రభుత్వాలు పూర్తిస్థాయి యుద్ధం కోసం ఒత్తిడి తీసుకొచ్చినప్పటికీ, దానిని నిరోధించేందుకు అన్ని ప్రత్యామ్నాయాలను ఉపయోగించారు. క్రుష్చెవ్ దీని తరువాత మరో రెండేళ్లపాటు అధికారంలో ఉన్నారు.<ref name="Faria"/>{{rp|102-105}}

=== తదనంతర పరిస్థితి ===

ఇటలీ మరియు టర్కీ దేశాల నుంచి అమెరికా క్షిపణులను ఉపసంహరించిన విషయాన్ని బహిరంగపరచకపోవడంతో క్రుష్చెవ్ మరియు సోవియట్ యూనియన్‌లకు సంకట పరిస్థితి ఎదురైంది, కెన్నెడీ మరియు క్రుష్చెవ్ మధ్య రహస్య ఒప్పందం ప్రకారం వీటిని ఉపసంహరించడం జరిగింది. సోవియట్ యూనియన్ తాను సృష్టించిన పరిస్థితుల నుంచి వెనుకడుగు వేసినట్లు అభిప్రాయాలు వ్యక్తమయ్యాయి. రెండేళ్ల తరువాత క్రుష్చెవ్ అధికారం కోల్పోయారు, క్రుష్చెవ్ చివరకు అమెరికాకు దాసోహమన్నాడం మరియు మొదట సంక్షోభం విషయంలో తొందరపడటంలో ఆయన అసంగత్వం కారణంగా పొలిట్‌బ్యూరోలో ఇబ్బందికర పరిస్థితి ఎదుర్కొన్నారు. అయితే, క్రుష్చెవ్ అధికారం నుంచి దిగిపోవడానికి క్యూబా క్షిపణి సంక్షోభం ఒక్కటే కారణం కాదు.{{Citation needed|date=May 2010}}

క్యూబా ఈ సంక్షోభం విషయంలో సోవియట్ యూనియన్ తమను పాక్షికంగా మోసం చేసినట్లు భావించింది, కెన్నెడీ మరియు క్రుష్చెవ్‌ల ద్వారా ప్రత్యేకంగా సంక్షోభాన్ని పరిష్కరించేందుకు తీసుకున్న నిర్ణయాలు క్యూబాకు ఇటువంటి అభిప్రాయాన్ని కలుగజేశాయి. క్యాస్ట్రో కొన్ని క్యూబా ప్రయోజనాల విషయంలో అసంతృప్తి చెందారు, గ్వాంటనామో సమస్యకు పరిష్కారం రాకపోవడం కూడా ఆయన అసంతృప్తి చెందిన అంశాల్లో ఒకటి. ఇది క్యూబా-సోవియట్ సంబంధాలు తరువాతి సంవత్సరాల్లో దెబ్బతినడానికి కారణమైంది.<ref name="Ramonet">{{cite book|first=Ramonet|last=Ignacio |title=Fidel Castro: My Life |publisher=Penguin Books |year=2007|isbn=978-0-1410-2626-8}}</ref>{{rp|278}} మరోవైపు, ముట్టడి నుంచి క్యూబాకు రక్షణ లభించింది.

U.S. యొక్క ఒక సైనిక కమాండర్ కూడా తాజా ఫలితంపై అసంతృప్తి చెందారు. జనరల్ లెమే దేశ అధ్యక్షుడితో మన చరిత్రలో ఇది అతిపెద్ద పరాజయామని పేర్కొన్నారు, U.S. వెంటనే క్యూబాను ఆక్రమించి ఉండాల్సిందని అభిప్రాయపడ్డారు.

క్యూబా క్షిపణి సంక్షోభం ఫలితంగా హాట్‌లైన్ ఒప్పందం కుదిరింది, దీనిలో భాగంగా మాస్కో-వాషింగ్టన్ హాట్ లైన్‌ను నిర్మించారు, మాస్కో మరియు వాషింగ్టన్ D.C.ల మధ్య ఏర్పాటు చేసిన ఒక ప్రత్యక్ష సమాచార ప్రసార అనుసంధానికి ఈ పేరు పెట్టారు. రెండు ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ దేశాల నేతలు ఇటువంటి ఒక సంక్షోభాన్ని పరిష్కరించేందుకు నేరుగా మాట్లాడటానికి దీనిని ఏర్పాటు చేశారు. నవంబరు 20, 1962న ప్రపంచవ్యాప్తంగా US దళాల DEFCON 3 అప్రమత్త స్థాయిని DEFCON 4కు తగ్గించారు. U-2 పైలెట్ మేజర్ ఆడర్సన్ మృతదేహాన్ని అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలకు అప్పగించారు, దక్షిణ కారోలినాలో పూర్తి సైనిక గౌరవాలతో ఆయన అంత్యక్రియలు జరిగాయి. కొత్తగా సృష్టించిన ఎయిర్ ఫోర్స్ క్రాస్ పొందిన మొదటి వ్యక్తిగా ఆయన గుర్తింపు పొందారు, ఆయనకు మరణం తరువాత ఈ క్రాస్ ఇవ్వడం జరిగింది.

మేజర్ రుడాల్ఫ్ ఆండర్సన్ ఒక్కరే ఈ సంక్షోభం సమయంలో ప్రత్యర్థుల చేతిలో మరణించారు, ఇదిలా ఉంటే సెప్టెంబరు 27 మరియు నవంబరు 11, 1962 మధ్యకాలంలో 55వ వ్యూహాత్మక నిఘా విభాగానికి చెందిన మూడు బోయింగ్ RB-47 స్ట్రాటోజెట్ విమానాలు కూలిపోవడంతో పదకొండు మంది సిబ్బంది మరణించారు.<ref>లాయిడ్, ఆల్విన్ టి., "బోయింగ్స్ B-47 స్ట్రాటోజెట్", స్పెషాలిటీ ప్రెస్, నార్త్ బ్రాంచ్, మిన్నెసోటా, 2005, ISBN 978-1-58007-071-3, పేజి 178.</ref>

సైమోర్ మెల్మాన్‌<ref>{{cite book |first=Seymour |last=Melman |title=The Demilitarized Society: Disarmament and Conversion |publisher=Harvest House |year=1988|authorlink=Seymour Melman |location=Montreal}}</ref> మరియు సైమోర్ హెర్ష్<ref>{{cite book|first=Seymour |last=Hersh |title= The Dark Side of Camelot |year=1978|authorlink=Seymour Hersh}}</ref>లతోపాటు పలువురు విమర్శకులు క్యూబా క్షిపణి సంక్షోభం వియత్నాం యుద్ధం వంటి సంఘర్షణల్లో U.S. సైనిక చర్యలు ఉపయోగించడాన్ని ప్రోత్సహించిందని సూచించారు. క్యూబా యొక్క U.S. సైనిక దిగ్బంధం ప్రారంభమైన రోజు నుంచి [[భారత్ చైనా యుద్ధం 1962|చైనా-భారత్ యుద్ధం]] మరియు రష్యా-అమెరికా ఘర్షణలను అసమకాలికమైనవి అయినప్పటికీ: చరిత్రకారులు{{Who|date=May 2010}} వివాదాస్పద భూమి కోసం భారతదేశంపై చైనా దాడి మరియు క్యూబా క్షిపణి సంక్షోభం ఏకకాలానికి చెందినవిగా పరిగణించారు.<ref>{{cite web|url=http://journal.frontierindia.com/index.php?option=com_content&task=section&id=7&Itemid=53 |title=Frontier India India-China Section| quote= Note alleged connections to Cuban Missile Crisis}}</ref>{{Dead link|date=May 2010}}

=== సంక్షోభం తరువాత చరిత్ర ===

చరిత్రకారుడు మరియు జాన్ ఎఫ్ కెన్నెడీ సలహాదారుడు ఆర్థూర్, ష్లెసింగర్ అక్టోబరు 16, 2002న నేషనల్ పబ్లిక్ రేడియోకు ఇచ్చిన ఒక ఇంటర్వ్యూలో మాట్లాడుతూ, క్యాస్ట్రో తమ దేశంలో క్షిపణులు మోహరించాలని కోరుకోలేదని, అయితే క్రుష్చెవ్ క్షిపణుల మోహరింపుకు అంగీకరించేలా ఆయనపై ఒత్తిడి తీసుకొచ్చారని చెప్పారు. U.S. దాడి నుంచి క్యూబాను రక్షించేందుకు క్యూబా నేషనల్ డైరెక్టరేట్ ఆఫ్ ది రెవల్యూషన్ సోవియట్ యూనియన్ క్షిపణుల మోహరింపుకు అంగీకరించడంపై మరియు తమ మిత్రదేశం  సోవియట్ యూనియన్‌కు సాయపడాలనే నిర్ణయంపై క్యాస్ట్రో పూర్తిగా సంతృప్తి వ్యక్తం చేయలేరు.<ref name="Ramonet"/>{{rp|272}} క్షిపణులను తొలగించిన తరువాత క్రుష్చెవ్‌పై, తరువాత కెన్నెడీపై క్యాస్ట్రో ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశారు, ఎందుకంటే క్రుష్చెవ్ తమ దేశం నుంచి వాటిని తొలగించాలని నిర్ణయించడంలో తనతో ఎటువంటి సంప్రదింపులు జరపకపోవడం క్యాస్ట్రో ఆగ్రహం చెందివుండవచ్చని ష్లెసింగర్ భావించారు.<ref name="castro" group="notes">ఇన్ హిజ్ బయోగ్రఫీ, క్యాస్ట్రో డజ్‌నాట్ కంపార్ హిజ్ ఫీలింగ్స్ ఫర్ ఎయిదర్ లీడర్ ఎట్ దట్ మూమెంట్, హవెవర్ హి మేక్స్ ఇట్ క్లియర్ దట్ హి వాజ్ యాంగ్రీ విత్ క్రుష్చెవ్ ఫర్ ఫెయిలింగ్ టు కన్సల్ట్ విత్ హిమ్.{రామోనెట్ 1978}</ref>

సంక్షోభం సమయంలో క్యూబాలోని సోవియట్ దళాలు తమ శతఘ్నిదళాల రాకెట్‌లు మరియు Il-28 యుద్ధ విమానాలకు వ్యూహాత్మక అణు వార్‌హెడ్‌లు కూడా పొందాయని 1992లో ధ్రువీకరించబడింది.<ref name="aca">{{cite web |url=http://www.armscontrol.org/act/2002_11/cubanmissile.asp |title=Arms Control Association: Arms Control Today}}</ref> U.S. ముట్టడితో క్యూబాలో విధ్వంసం విధ్వంసం జరుగుతుందని తెలిసినట్లయితే, తాను ఆ ఆయుధాలను ఉపయోగించేమని సిఫార్సు చేసేవాడినని క్యాస్ట్రో పేర్కొన్నారు.<ref name="aca"/>

[[దస్త్రం:Soviet b-59 submarine.jpg|thumb|క్యూబా సమీపంలో కరేబియన్ సముద్రంలో U.S. నావికా దళం ఉపరితలంపైకి వచ్చేలా చేసిన సోవియట్ B-59 జలాంతర్గామి, దీనిపై U.S. నేవీకి చెందిన HSS-1 సీబోట్ హెలికాఫ్టర్‌ను చూడవచ్చు]]అక్టోబరు 2002లో క్యూబా క్షిపణి సంక్షోభంపై హవానాలో సదస్సు జరిగింది, దీనిలో సంక్షోభ సమయంలో అత్యంత ప్రమాదకర ఘట్టాన్ని గుర్తించారు. సంక్షోభ సమయంలో కీలకంగా వ్యవహించిన అధికారులు ఈ సదస్సులో పాల్గొన్నారు, అక్టోబరు 26, 1962న సోవియట్ ప్రాజెక్ట్ 641 (NATO పేరు ''ఫాక్స్‌ట్రోట్'' ) B-59 జలాంతర్గామిపై USS బీలే సిగ్నలింగ్ డెప్త్ ఛార్జర్‌లు జారవిడిచింది, అయితే ఈ జలాంతర్గామిలో 15 కిలోటన్నుల అణు టోర్పెడో ఉన్న విషయం U.S.కు తెలియదు, ఈ సందర్భాన్ని వీరు అత్యంత ప్రమాదకర ఘట్టంగా అధికారులు గుర్తించారు. సోవియట్ జలాంతర్గామిలో గాలి ఖాళీ అవడంతో, అమెరికా యుద్ధనౌకలు నడుమ అది ఉపరితలానికి చేరుకోవాల్సి వచ్చింది. B-59 జలాంతర్గామిలో కెప్టెన్ వాలెటిన్ సావిట్‌స్కీ, రాజకీయ అధికారి ఇవాన్ సెమోనోవిచ్ మాస్లెన్నికోవ్ మరియు డిప్యూటీ బ్రిగేడ్ కమాండర్ ద్వితీయ సారథి వాసిలీ ఆర్ఖీపోవ్‌ల మధ్య తీవ్ర వాగ్యుద్ధం జరిగింది. ఆగ్రహం చెందిన సావిట్‌స్కీ సిబ్బందికి అణ్వాయుధాన్ని యుద్ధానికి సిద్ధం చేయాలని ఆదేశాలు జారీ చేశాడు. కమాండర్ ఆర్ఖీపోవ్ తరువాత దాడికి దిగకుండా ఉండేందుకు సావిట్‌స్కీని శాంతపరిచాడని లేదా సావిట్‌స్కీ తనంతటతానుగానే చివరకు జలాంతర్గామిని ఉపరితలానికి తీసుకెళ్లడం సరైన చర్యగా భావించారని భిన్న కథనాలు ప్రచారంలో ఉన్నారు.<ref>{{cite book | last=Dobbs |first=Michael |title=One Minute to Midnight: Kennedy, Khrushchev, and Castro on the Brink of Nuclear War |publisher=Alfred A. Knopf |location=New York |year=2008 |isbn=978-1-4000-4358-3}}</ref>{{rp|303, 317}} రాబర్ట్ మెక్‌నమరా ఈ సమావేశం సందర్భంగా, ఆ సమయంలో ప్రజలు ఊహించినదాని కంటే అణు యుద్ధం చాలా సమీపంలోకి వచ్చిందని పేర్కొన్నారు. నేషనల్ సెక్యూరిటీ ఆర్కైవ్ డైరెక్టర్ థామస్ బ్లాన్‌టోన్ మాట్లాడుతూ వాసిలీ ఆర్ఖీపోవ్ అనే వ్యక్తి ప్రపంచాన్ని కాపాడాడని పేర్కొన్నారు.

ఆస్కార్ అవార్డు గెలుచుకున్న ''ది ఫాగ్ ఆఫ్ ది వార్''  అనే 2003 లఘుచిత్రం ఈ సంక్షోభం నేపథ్యంలో రూపొందించబడింది.

== వీటిని కూడా చూడండి ==
{{Portal|Cuba}}
* [[కేంద్ర నిఘా సంస్థ|సెంట్రల్ ఇంటెలిజెన్స్ ఏజెన్సీ]]
* అంతర్జాతీయ సంక్షోభం
* ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం
* కవ్వించి తప్పుకునే నేర్పు (ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం)
* యుద్ధవిమాన అంతరం
* క్షిపణి అంతరం
* డినో బ్రూగియోనీ
* క్యూబా - అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల సంబంధాలు
* క్యూబా - సోవియట్ యూనియన్ సంబంధాలు
* స్టానిస్లావ్ పెట్రోవ్
* [[భారత్ చైనా యుద్ధం 1962|చైనా -భారత్ యుద్ధం]]
* ఎబుల్ ఆర్చర్ 83
* నార్వే రాకెట్ వివాదం

=== ప్రసార సాధనాలు (మీడియా) ===
* ''ది మిస్సైల్స్ ఆఫ్ అక్టోబర్'' , ఒక నాటకీకరణ
* ''థర్టీన్ డేస్ (పుస్తకం)'' 
* ''థర్టీన్ డేస్ (చలనచిత్రం)'' 
* ''ది ఫాగ్ ఆఫ్ వార్'' , U.S. రక్షణ శాఖ కార్యదర్శి రాబర్ట్ ఎస్ మెక్‌నమరా యొక్క ఒక చలనచిత్ర ఆత్మకథ.
* ''[[Cuban Missile Crisis: The Aftermath]]'' , ఈ కాలంలో రూపొందించబడిన ఒక వీడియోగేమ్
* ''ది వరల్డ్ నెక్స్ట్ డోర్'' , ఈ కాలంలో వెలువడిన ఒక నవల
* "అన్‌ఆర్మ్‌డ్ కాన్‌ఫ్లిక్ట్", బెర్‌ట్రెండ్ రసెల్, రూస్కిన్ హోస్- జార్జి అలెన్ &amp; అన్‌విన్ లిమిటెడ్, లండన్, 1963

== గమనికలు ==
{{Reflist|group=notes }}

== సూచనలు ==
{{Reflist|2}}

== అదనంగా చదవడానికి ==

* {{cite book|last=Allison|first=Graham |coauthors=Zelikow, P.| title=Essence of Decision: Explaining the Cuban Missile Crisis |location=New York |publisher=Longman |year=1999}}
* {{cite book|last=Blight|first=James G.|coauthors=David A. Welch.| title=On the Brink: Americans and Soviets Reexamine the Cuban Missile Crisis |location= New York |publisher=Hill and Wang |year=1989}}
* {{cite book|last=Chayes |first=Abram.| title=The Cuban Missile Crisis, International Crisis and the Role of Law |publisher=Oxford University Press |year= 1974 |edition= second}}
* {{cite book|last=Diez Acosta |first=Tomás, ''October 1962: The 'Missile' Crisis As Seen From Cuba |publisher=Pathfinder Press |location=New York|year=2002}}
* {{cite book|last=Divine |first= Robert A.| title=The Cuban Missile Crisis''; New York: M. Wiener Pub.,1988}}
* {{cite book|last=Dobbs |first= Michael.| title=One Minute to Midnight: Kennedy, Khrushchev, and Castro on the Brink of Nuclear War|publisher= Alfred A. Knopf |location=New York |year=2008|isbn=978-1-4000-4358-3}}
* {{cite book|last=Faria |first= Miguel| title=Cuba in Revolution—Escape from a Lost Paradise |year=2002 |publisher=Hacienda Publishing |location=Macon, Georgia |isbn=0-9641077-3-2}}
* {{cite book|last=Feklisov |first= Alexander and Sergei Kostin.| title=The Man Behind the Rosenbergs|publisher= Enigma Books |year= 2005 |isbn= 978-1-929631-24-7}}
* {{cite book|last=Frankel |first= Max | title=High Noon in the Cold War |publisher= Presidio Press (reprint)|year=2005 |isbn=0-345-46671-3}}
* {{cite book|last=Fursenko |first= Aleksandr |coauthors= Naftali, Timothy | title=One Hell of a Gamble - Khrushchev, Castro and Kennedy 1958-1964|publisher= W.W. Norton |location=New York |year=1998}}
* {{cite book|last=Fursenko |first= Aleksandr |url=http://www.nwc.navy.mil/press/Review/2006/summer/pdfs/art6-su06.pdf | title=Night Session of the Presidium of the Central Committee |date=22–23 October|publisher= Naval War College Review| volume= 59 |number= 3 |issue=Summer 2006}}
* {{cite book|last=George|first=Alice L.|title=Awaiting Armageddon: How Americans Faced the Cuban Missile Crisis|year=2006|publisher=University of North Carolina Press|isbn=0807828289}}
* {{cite book|last=Gonzalez |first= Servando | title=The Nuclear Deception: Nikita Khrushchev and the Cuban Missile Crisis|publisher= IntelliBooks year=2002 |isbn=0-971-1391-5-6}}
* {{cite book|last=Kennedy |first=Robert F.| title=Thirteen Days: A Memoir of the Cuban Missile Crisis|isbn=0-393-31834-6}}
* {{cite book|last=Khrushchev |first= Sergei | title=How my father and President Kennedy saved the world|publisher= American Heritage magazine |date=October 2002}}
* {{cite book|last= May |first= Ernest R. (editor)|coauthors= Zelikow, Philip D. (editor)| title=The Kennedy Tapes: Inside the White House during the Cuban Missile Crisis |publisher=Belknap Press|year=1997|isbn=0-674-17926-9}}
* {{cite book|last=Polmar |first= Norman |coauthors=Gresham, John D. (foreword by Clancy, Tom) | title=DEFCON – 2: Standing on the Brink of Nuclear War During the Cuban Missile Crisis|publisher=Wiley |year=2006|isbn=0-471-67022-7}}
* {{cite book|last=Pope |first= Ronald R.| title=Soviet Views on the Cuban Missile Crisis: Myth and Reality in Foreign Policy Analysis |publisher= University Press of America |year=1982}}
* {{cite journal|last=Pressman |first= Jeremy | title=September Statements, October Missiles, November Elections: Domestic Politics, Foreign-Policy Making, and the Cuban Missile Crisis|work=Security Studies |volume= 10|edition=Spring, 2001 |pages=80–114 |issue= 3}}
* {{cite book|last=Stern |first= Sheldon M. | title=Averting the Final Failure: John F. Kennedy and the Secret Cuban Missile Crisis Meetings|publisher=  Stanford University Press |year=2003|isbn= 0-804-74846-2}}
* {{cite book|last=Trahair |first= Richard C.S. |coauthors=Robert Miller | title=Encyclopedia of Cold War Espionage, Spies, and Secret Operations|publisher= Enigma Books |year=2009 |isbn=978-1-929631-75-9}}
* {{cite book|last=Stern|first=Sheldon M.|title=The Week The World Stood Still: Inside The Secret Cuban Missile Crisis (Stanford Nuclear Age Series)|publisher=Stanford University Press|year=2005|isbn=0804750777}}
* {{cite video|title=The Cuban Missile Crisis: Declassified|format= Television Program}}
=== చారిత్రక సాహిత్యం ===
* అలీసోన్, గ్రాహమ్. "కాన్సెప్చువల్ మోడల్స్ అండ్ ది క్యూబన్ మిస్సైల్ క్రీసిస్." ''ది అమెరికన్ పొలిటకల్ సైన్స్ రివ్యూ,''  వాల్యూమ్ 63, నెం. 3 (సెప్టెంబరు, 1969), పేజీలు 689-718, ఫేమస్ పొలిటకల్ సైన్స్ ఆర్టికల్ యూజెస్ త్రీ మోడల్స్, ది రేషనల్ యాక్టర్ (ది స్టేట్ ఈజ్ ట్రీటెడ్ లైక్ ఎన్ ఇండివిడ్యువల్), ఆర్గనైజేషనల్ బిహేవియర్ మోడల్ (ది ఏజెన్సీస్ ఇన్వాల్వ్‌డ్ హావ్ దెయిర్ వోన్ ప్రొసీజర్స్), గవర్నమెంట్ పాలిటిక్స్ (రిజర్ట్ కమ్స్ ఆఫ్టర్ నెగోషియేషన్స్ ఎమాంగ్ యాక్టర్స్) [http://www.jstor.org/pss/1954423 ఇన్ JSTOR]
* అలీసోన్, గ్రాహమ్, మరియు ఫిలిప్ జెలికోవ్. ''ఎసెన్స్ ఆఫ్ డెసిషన్: ఎక్స్‌ప్లైనింగ్ ది క్యూబన్ మిస్సైల్ క్రీసిస్,''  (2nd ఎడిషన్. (1999), 440pp
* చాంగ్, లారెన్స్, అండ్ పీటర్ కార్న్‌బ్లూ. "ఇంట్రడక్షన్" టు చాంగ్ అండ్ కార్న్‌బ్లూ, eds. ''క్యూబన్ మిస్సైల్ క్రీసిస్, 1962: ఎ నేషనల్ సెక్యూరిటీ ఆర్కైవ్ డాక్యుమెంట్స్ రీడర్''  (1998) [http://www.gwu.edu/~nsarchiv/nsa/cuba_mis_cri/declass.htm Introduction online 
* గార్తోఫ్, రేమండ్ ఎల్. "ఫారిన్ ఇంటెలిజెన్స్ అండ్ ది హిస్టరియోగ్రఫీ ఆఫ్ ది కోల్డ్ వార్," ''జర్నల్ ఆఫ్ కోల్డ్ వార్ స్టడీస్''  - వాల్యూమ్ 6, నెంబర్ 2, స్ప్రింగ్ 2004, pp. 21-56 ఇన్ ప్రాజెక్ట్ మ్యూజ్
* జోన్స్, జాన్ ఎ., అండ్ వర్జీనియా హెచ్. జోన్స్. "ఫైవ్ పెర్‌స్పెక్టివ్స్ ఆన్ ది క్యూబన్ మిస్సైల్ క్రీసిస్," ''రెటోరిక్ &amp; పబ్లిక్ ఎఫైర్స్''  8.1 (2005) 133-144 ఇన్ ప్రాజెక్ట్ మ్యూజ్
* లెబో, రిచర్డ్ నెడ్. "డొమెస్టిక్ పాలిటిక్స్ అండ్ ది క్యూబన్ మిస్సైల్ క్రీసిస్: ది ట్రెడిషనల్ అండ్ రివిజనిస్ట్ ఇంటర్‌ప్రెటేషన్స్ రివాల్యువేటెడ్," ''డిప్లమాటిక్ హిస్టరీ,''  వాల్యూమ్ 14, నెం. 4 (ఫాల్ 1990), pp. 471–492

=== ప్రాథమిక మూలాలు ===
* [http://www.state.gov/www/about_state/history/frusXI/index.html ''ఫారిన్ రిలేషన్స్ ఆఫ్ ది యునైటెడ్ స్టేట్స్: 1961-1963: వాల్యూమ్ XI క్యూబన్ మిస్సైల్ క్రీసిస్ అండ్ ఆఫ్టర్‌మాత్''  (1997)] అఫీషియల్ U.S. స్టేట్ డిపార్ట్‌మెంట్ కంపెండియం, ఇన్‌క్లూడ్స్ ప్రైమరీ సోర్సెస్ ఫ్రమ్ స్టేట్, వైట్ హోస్, డిఫెన్స్, CIA, etc. 390 డాక్యుమెంట్స్ ఫ్రమ్ అక్టోబర్ 1, 1962 టు డిసెంబర్ 1963
** [http://www.state.gov/www/about_state/history/frusXI/persons.html లైయోస్ట్ ఆఫ్ కీ అమెరికన్ లీడర్స్]
* ఛాంగ్, లారెన్స్ అండ్ పీటర్ కార్న్‌బ్లూ, eds. ''క్యూబన్ మిస్సైల్ క్రీసిస్, 1962: ఎ నేషనల్ సెక్యూరిటీ ఆర్కైవ్ డాక్యుమెంట్స్ రీడర్''  (1998) [http://www.amazon.com/Cuban-Missile-Crisis-1962-Documents/dp/1565844742/ref=sr_1_2?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1211430494&amp;sr=1-2 ఎక్సెరప్ట్ అండ్ టెక్స్ట్ సెర్చ్]; ఆల్సో [http://www.gwu.edu/~nsarchiv/nsa/cuba_mis_cri/declass.htm ఇంట్రడక్షన్ ఆన్‌లైన్ ]
* కెన్నెడీ, రాబర్ట్ ఎఫ్. ''థర్టీన్ డేస్: ఎ మెమైర్ ఆఫ్ ది క్యూబన్ మిస్సైల్ క్రీసిస్''  (2001) [http://www.amazon.com/Thirteeen-Days-Memoir-Missile-Crisis/dp/0783893566/ref=sr_1_7?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1211430494&amp;sr=1-7 ఎక్సెరప్ట్ అండ్ టెక్స్ట్ సెర్చ్] 
* మే, ఎర్నెస్ట్ ఆర్. అండ్ ఫిలిప్ డి. జెలికోవ్, eds. ''ది కెన్నెడీ టేప్స్: ఇన్‌సైడ్ ది వైట్ హౌస్ డ్యూరింగ్ ది క్యూబన్ మిస్సైల్ క్రీసిస్.''  (2nd ed. (2001). 514pp.
* [http://www.gwu.edu/~nsarchiv/nsa/cuba_mis_cri/index.htm "ది క్యూబన్ మిస్సైల్ క్రీసిస్: 1962"] ప్రైమరీ డాక్యుమెంట్స్, ఫోటోస్, ఫ్రమ్ నేషనల్ సెక్యూరిటీ ఆర్కైవ్ (ఎ యూనివర్శిటీ సెంటర్, నాట్ ఎ గవర్నమెంట్ ఏజెన్సీ)

=== పాఠ్య ప్రణాళికలు ===
* [http://edsitement.neh.gov/view_lesson_plan.asp?id=683  "ది మిస్సైల్ ఆఫ్ అక్టోబర్: ది క్యూబన్ మిస్సైల్ క్రీసిస్, 1962" బై జాన్ మోసెర్ అండ్ లోరీ హాన్ (2006) ఫ్రమ్ NEH ఎడ్‌సైట్‌మెంట్], వెరీ డీటైల్డ్ లెసెన్ ఫ్రమ్ గ్రేడ్స్ 9-12, విత్ లింక్స్ టు ప్రైమరీ డాక్యుమెంట్స్
* [http://future.state.gov/educators/lessons/cuba/ క్యూమన్ మిస్సైల్ క్రీసిస్, మిడల్ స్కూల్ లెసన్ ప్లాన్ ఫ్రమ్ US స్టేట్ డిపార్ట్‌మెంట్]

== బాహ్య లింకులు ==
* [http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&amp;fuseaction=va2.browse&amp;sort=Collection&amp;item=Cuban%20Missile%20Crisis ది CWIHP ఎట్ ది విల్సన్ సెంటర్ ఫర్ ఇంటర్నేషనల్ స్కాలర్స్ డాక్యుమెంట్ కలెక్షన్ ఆన్ ది క్యూబన్ మిస్సైల్ క్రీసిస్]
* [http://www.flickr.com/photos/martintrolle/sets/72157621696357587/ న్యూ ఫోటోస్ (2009) ఆఫ్ ది మిస్సైల్ సైట్స్ ఆఫ్ ది క్యూబన్ మిస్సైల్ క్రీసిస్]
* [http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB75/subchron.htm IV. క్రానాలజీ ఆఫ్ సబ్‌మెరైన్ ][http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB75/subchron.htm కాంటాక్ట్ డ్యూరింగ్ క్యూబన్ మిస్సైల్ క్రీసిస్. ][http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB75/subchron.htm అక్టోబర్ 1, 1962 - నవంబరు 14, 1962. ][http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB75/subchron.htm ప్రిపేర్డ్ బై జెరేమీ రాబిన్సన్-లియోన్ అండ్ విలియమ్ బుర్.]
* [https://www.cia.gov/csi/books/cubamis/book1.pdf CIA Documents on the Cuban Missile Crisis, 1962](.pdf, 354 pgs.) U.S. సెంట్రల్ ఇంటెలిజెన్స్ ఏజెన్సీ, మెక్‌ఆలిఫీ, ఎం. ed., CIA హిస్టరీ స్టాఫ్, 1992.
* [http://www.state.gov/www/about_state/history/frusXI/index.html క్యూబన్ మిస్సైల్ క్రీసిస్ అండ్ ఆఫ్టర్‌మాత్, 1961 - 1963, వాల్యూమ్ XI] ఆఫ్ ది కెన్నెడీ ఆడ్మినిస్ట్రేషన్ ఇన్ ది [http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/ ఫారిన్ రిలేషనస్ ఆఫ్ ది యునైటెడ్ స్టేట్స్] సిరీస్, U.S. డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ స్టేట్, ఆఫీస్ ఆఫ్ ది హిస్టారియన్, కీఫెర్, ఇ., సింప్సన్ , సి., &amp; స్మిత్, ఎల్., Eds., U.S. గవర్నమెంట్ ప్రింటింగ్ ఆఫీస్, వాషింగ్టన్, D.C., 1996. ది అఫీషియల్ U.S. డాక్యుమెంటరీ హిస్టారికల్ రికార్డ్.
* [http://www.gwu.edu/~nsarchiv/nsa/cuba_mis_cri/index.htm డీక్లాసిఫైడ్ డాక్యుమెంట్స్, etc.] - ప్రొవైడెడ్ బై ది నేషనల్ సెక్యూరిటీ ఆర్కైవ్ ఎట్ ది జార్జ్ వాషింగ్టన్ యూనివర్శిటీ.
* డీక్లాసిఫైడ్ మెమొరాండమ్ ఫర్ ది సెక్రటరీ ఆఫ్ డిఫెన్స్ ఆన్ జస్టిఫికేషన్ ఫర్ US మిలిటరీ ఇంటర్వెన్షన్ ఇన్ క్యూబా, ఫ్రమ్ ది జాయింట్ చీఫ్స్ ఆఫ్ స్టాఫ్, వాషింగ్టన్, D.C., మార్చి 13, 1962, [http://cryptome.quintessenz.at/mirror/jcs-corrupt.htm html టెక్స్ట్ ఫ్రమ్ క్రిప్టోమ్] [http://www.gwu.edu/~nsarchiv/news/20010430/northwoods.pdf .pdf ఫ్రమ్] నేషనల్ సెక్యూరిటీ ఆర్కైవ్, ఎట్ ది జార్జ్ వాషింగ్టన్ యూనివర్శిటీ.
* [http://www.whitehousetapes.org/pages/trans_jfk2.htm ట్రాన్‌స్క్రిప్ట్స్ అండ్ ఆడియో ఆఫ్ EXCOMM మీటింగ్స్] - ఫ్రమ్ ది [http://www.whitehousetapes.org మిల్లెర్ సెంటర్స్ ప్రెసిడెన్షియల్ రికార్డింగ్స్ ప్రోగ్రామ్, యూనివర్శిటీ ఆఫ్ వర్జీనియా].
* [http://www.hpol.org/jfk/cuban/ ది క్యూబన్ మిస్సైల్ క్రీసిస్, అక్టోబర్ 18-29, 1962] ఇన్‌క్లూడ్స్ రియల్‌ప్లేయర్ స్ట్రీమింగ్ ఆడియో ఆఫ్ డిబేట్స్ బిట్వీన్ JFK అండ్ హిజ్ అడ్వైజర్స్ డ్యూరింగ్ ది క్రీసిస్
* [http://www.jfklibrary.org/jfkl/cmc/j102262.htm ప్రెసిడెంట్ కెన్నెడీస్ అడ్రస్ టు ది నేషన్ ఆన్ ది సోవియట్ ఆర్మ్స్ బిల్డప్ ఇన్ క్యూబా]
* [http://www.jfklibrary.org/Historical+Resources/JFK+in+History/Cuban+Missile+Crisis.htm ది వరల్డ్ ఆన్ ది బ్రింక్. జాన్ ఎఫ్. కెన్నెడీ అండ్ ది క్యూబన్ మిస్సైల్ క్రీసిస్]
* [http://library.thinkquest.org/11046/ 14 డేస్ ఇన్ అక్టోబర్: ది క్యూబన్ మిస్సైల్ క్రీసిస్] హై-స్కూల్ లెవల్ కరికులమ్
* [http://www.nuclearfiles.org/menu/key-issues/nuclear-weapons/history/cold-war/cuban-missile-crisis/ Nuclear Files.org] ఇంట్రడక్షన్, టైమ్‌లైన్ అండ్ ఆర్టికల్స్ ఎబౌట్ ది క్యూబన్ మిస్సైల్ క్రీసిస్
* [http://www.documentary-film.net/search/video-listings.php?e=21 క్యూబా హవానా డాక్యుమెంటరీ] డాక్యుమెంటరీ ఎబౌట్ వాట్ క్యూబన్స్ ఆర్ థింకింగ్ టుడే
* [http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=warfare/Cuban+Missile+Crisis అన్నోటేటెడ్ బైబిలోగ్రఫీ ఆన్ ది క్యూబన్ మిస్సైల్ క్రీసిస్ ఫ్రమ్ ది ఆల్సోస్ డిజిటల్ లైబ్రరీ.]
* [http://www.usarmygermany.com/Units/HqUSAREUR/USAREUR_HqUSAREUR%201.htm అక్టోబరు, 1962: DEFCON 4, DEFCON 3]
* [http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/COLDcubanmissile.htm స్పార్టాకస్ ఎడ్యుకేషనల్(UK): ''క్యూబన్ మిస్సైల్ క్రీసిస్'' ]
* [http://www.ussmullinnix.org/1962Cruise.html లాటిన్ అమెరికన్ టాస్క్ ఫోర్స్]
* [http://blog.washingtonpost.com/fact-checker/2008/06/what_the_president_didnt_know.html వాట్ ది ప్రెసిడెంట్ డిడ్‌నాట్ నో]
* [http://www.bbc.co.uk/radio/aod/radio4_aod.shtml?radio4/document డాక్యుమెంట్-''బ్రిటన్స్ క్యూబన్'' ]
* [http://www.alternatehistory.com/discussion/showthread.php?t=65071 ది క్యూబన్ మిస్సైల్ వార్]: ఎన్ ఆల్టర్నేట్ హిస్టరీ టైమ్‌లైన్
* [http://www.october1962.com నో టైమ్ టు టాక్: ది క్యూబన్ మిస్సైల్ క్రీసిస్]
* [http://www.airforce.ru/history/cold_war/cuba/index_en.htm ది 32nd గార్డ్స్ ఎయిర్ ఫైటర్ రెజిమెంట్ ఇన్ క్యూబా (1962-1963)] ఎస్.ఐసివ్.

[[వర్గం:క్యూబా]]
[[వర్గం:జాన్ ఎఫ్. కెన్నెడీ అధ్యక్ష పాలన]]
[[వర్గం:అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల చరిత్ర]]
[[వర్గం:సోవియట్ యూనియన్ - అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల సంబంధాలు]]
[[వర్గం:1962లో అంతర్జాతీయ సంబంధాలు]]
[[వర్గం:1962లో ఘర్షణలు]]
[[వర్గం:దిగ్బంధాలు]]

{{Link GA|ru}}