Difference between revisions 42652 and 42653 on thwikibooks

{{:พระไตรปิฎก/อธิบายงาน}}
<div id="91"></div>
{| class="toccolours" style="text-align: center; width: 99%; padding: 3px; border: 1px solid gray; margin: 0 auto;"
|-
|<div><br>
</div>[[ไฟล์:Black open book.png|91px|link=]]
{{fs|143%|[[#เล่ม -|'''พระไตรปิฎก เล่มที่ ๗๕ ''']]}}<br>
(contracted; show full)บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ  บรรลุปัญจมฌาน เป็นทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ฯลฯ
เป็นทุกขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา ฯลฯ  เป็นสุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ฯลฯ  เป็น
สุขาปฏิปทา   ขิปปาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีใน
สมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ปฏิปทา  ๔  จบ
 
อารมณ์  ๒
<div id="180/502"/>
 
[๑๘๐]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ
รูปนั้น    สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน  มี

<div id="503"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 503]]
กำลังน้อย    มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ    อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ    อวิกเขปะ
มีในสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ
รูปนั้น    สงัดจากกาม     สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน
มีกำลังมาก   มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ   อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ   อวิกเขปะ
มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ
รูปนั้น   บรรลุทุติยฌาน ฯลฯ    บรรลุตติยฌาน ฯลฯ   บรรลุจตุตถฌาน ฯลฯ
บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ   บรรลุปัญจมฌาน  มีกำลังน้อย  มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ
มีกำลังมาก   มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ   อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ    อวิกเขปะ
มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
อารมณ์  ๒  จบ

<div id="504"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 504]]
แจกฌานอย่างละ  ๘<div id="181/504"/>
 
[๑๘๑]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ   ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ
รูปนั้น     สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน เป็น
ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา  มีกำลังน้อย  มีอารมณ์เล็กน้อย   ฯลฯ  อยู่
ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ
(contracted; show full)โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์   ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป
นั้น   บรรลุทุติยฌาน  ฯลฯ   บรรลุตติยฌาน  ฯลฯ   บรรลุจตุตถฌาน  ฯลฯ
บรรลุปฐมฌาน  ฯลฯ  บรรลุปัญจมฌาน  ฯลฯ   อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ  ฯลฯ
อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
 
ปฏิปทา  ๔
<div id="184/508"/>
 
[๑๘๔]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน   เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์   ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป
นั้น     สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน   เป็น

<div id="509"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 509]]
(contracted; show full)บรรลุปฐมฌาน   ฯลฯ   บรรลุปัญจมฌาน  ฯลฯ  เป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธา-
ภิญญา  ฯลฯ  เป็นทุกขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา  ฯลฯ  เป็นสุขาปฏิปทา  ทันธา-
ภิญญา   ฯลฯ  เป็นสุขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ
อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ปฏิปทา  ๔  จบ
 
อารมณ์  ๒
<div id="185/510"/>
 
[๑๘๕]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์  ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป
นั้น    สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน  มีกำลัง

<div id="511"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 511]]
น้อย  มีอารมณ์ไพบูลย์   ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มี
ในสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป
นั้น    สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน มีกำลัง
มาก   มีอารมณ์ไพบูลย์   ฯลฯ   อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ   ฯลฯ   อวิกเขปะ
มีในสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป
นั้น   บรรลุทุติยฌาน  ฯลฯ  บรรลุตติยฌาน  ฯลฯ   บรรลุจตุตถฌาน  ฯลฯ
บรรลุปฐมฌาน  ฯลฯ  บรรลุปัญจมฌาน  มีกำลังน้อย  มีอารมณ์ไพบูลย์  ฯลฯ
มีกำลังมาก  มีอารมณ์ไพบูลย์ ฯลฯ   อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ   ฯลฯ   อวิกเขปะ
มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
อารมณ์  ๒  จบ

<div id="512"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 512]]
แจกฌานอย่างละ  ๘  อีกอย่างหนึ่ง<div id="186/512"/>
 
[๑๘๖]   ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์  ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป
นั้น    สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน   เป็น
ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา  มีกำลังน้อย    อารมณ์ไพบูลย์   ฯลฯ อยู่ใน
ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น    ฯลฯ
(contracted; show full)ในนีลกสิณนี้   ซึ่งมีคำเป็นต้นว่า   พระโยคาวจรผู้ศึกษานีลกสิณ   ย่อมถือเอา
นิมิตเขียวในดอกไม้   หรือในวัตถุ   หรือในวรรณธาตุ   ทั้งหมดข้าพเจ้ากล่าว
ไว้โดยพิสดาร  ในวิสุทธิมรรคนั่นแล.  ในอภิภายตนะแต่ละอย่างในนีลกสิณนี้
พึงทราบนวกะ ๒๕ นั่นแหละ  เหมือนในปฐวีกสิณแล.
อภิภายตนกถาจบ

<div id="521"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 521]]
วิโมกข์  ๓
<div id="189/521"/>
 
[๑๘๙]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     เป็นผู้ได้ฌาน
มีรูปภายในเป็นอารมณ์   เห็นรูปทั้งหลาย   สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรม
ทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ    อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ ฯลฯ    อวิกเขปะ
มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล   เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอก    สงัดจากกาม    สงัดจากอกุศลธรรม
ทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ   อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ ฯลฯ   อวิกเขปะ
มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล   เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ ผูกใจอยู่ในวรรณ-
กสิณว่างาม   สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌาน
ฯลฯ  อยู่ ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
แม้วิโมกข์ ๓ นี้  ก็แจกอย่างละ ๑๖

<div id="522"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 522]]
พรหมวิหารฌาน  ๔<div id="190/522"/>
 
[๑๙๐]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     สงัดจากกาม
สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน   ที่สหรคตด้วยเมตตา ฯลฯ
อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
(contracted; show full)อัปปมัญญา ๓ ข้างต้นเป็นธรรมสลัดพยาบาทเป็นต้น  อันมีโทมนัสเป็นสมุฏฐาน
ออกไป  ส่วนอัปปมัญญาข้อสุดท้ายฌานเดี่ยวที่ไม่มีโสมนัสเหลือ  เพราะเหตุไร
เพราะประกอบด้วยอุเบกขาเวทนา  จริงอยู่   อุเบกขาในพรหมวิหารเป็นไปโดย
อาการเป็นกลางในสัตว์ทั้งหลาย  เว้นอุเบกขาเวทนา  ย่อมเป็นไปไม่ได้เลย.
พรหมวิหารกถาจบ

<div id="538"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 538]]
อสุภฌาน
<div id="191/538"/>
 
[๑๙๑ ]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ  สงัดจากกาม  สงัด
จากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน  ที่สหรคตด้วยอุทธุมาตกสัญญา
ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล   เป็นไฉน ?
(contracted; show full)วรรณะในป่าช้า  ๙  ชนิด  ก็ย่อมเป็นอันทรงถือเอาแล้วเหมือนกัน.   อัปปนา
ที่เป็นรูปาวจรแม้ทั้งหมด  ย่อมเป็นอันตรัสไว้แล้วในที่นี้    ด้วยประการฉะนี้.
รูปาวจรกถาจบ

<div id="546"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 546]]
อรูปาวจรกุศล
 
อรูปฌาน ๔
<div id="192/546"/>
 
[๑๙๒]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงอรูปภูมิ    เพราะก้าวล่วง
รูปสัญญาโดยประการทั้งปวง    เพราะความดับไปแห่งปฏิฆสัญญา    เพราะไม่
มนสิการซึ่งนานัตตสัญญา    จึงบรรลุจตุตถฌาน    อันสหรคตด้วยอากาสานัญ-
จายตนสัญญา  สหรคตด้วยอุเบกขา  ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข   เพราะละสุขและทุกข์ได้
เพราะโสมนัสและโทมนัสดับสนิทในก่อน    มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา  อยู่ใน
(contracted; show full)สู่ภูเขาศิลา    ก็ต้องอาศัยเข่าของตนเท่านั้น
ฉะนั้น.
อรูปาวจรกุศล  จบ

<div id="568"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 568]]
เตภูมิกกุศลธรรม  ๓  ประเภท
 
กามาวจรกุศล
<div id="193/568"/>
 
[๑๙๓]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
กามาวจรกุศลจิต   สหรคตด้วยโสมนัส  สัมปยุตด้วยญาณ  เกิดขึ้นเป็น
อย่างต่ำ ฯลฯ  เป็นอย่างกลาง ฯลฯ   เป็นอย่างประณีต  ฯลฯ   เป็นฉันทาธิบดี
ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดี ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดี ฯลฯ   เป็นวิมังสาธิบดี ฯลฯ   เป็น
ฉันทาธิบดีอย่างต่ำ  ฯลฯ    เป็นฉันทาธิบดีอย่างกลาง  ฯลฯ    เป็นฉันทาธิบดี
อย่างประณีต ฯลฯ   เป็นวิริยาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ
(contracted; show full)เป็นฉันทาธิบดีอย่างกลาง  ฯลฯ   เป็นฉันทาธิบดีอย่างประณีต   ฯลฯ  เป็นวิริยา-
ธิบดีอย่างต่ำ  ฯลฯ   เป็นวิริยาธิบดีอย่างกลาง  ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดีอย่างประณีต
ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดีอย่างต่ำ  ฯลฯ   เป็นจิตตาธิบดีอย่างกลาง  ฯลฯ   เป็นจิตตา-
ธิบดีอย่างประณีต  อยู่ในสมัยใด ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
กามาวจรกุศล  จบ
 
รูปาวจรกุศล
<div id="194/569"/>
 
[๑๙๔]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ      สงัดจากกาม
สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌานที่มีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์ ฯลฯ
เป็นอย่างต่ำ ฯลฯ   เป็นอย่างกลาง ฯลฯ   เป็นอย่างประณีต  ฯลฯ  เป็นฉันทา-
อธิบดี  ฯลฯ   เป็นวิริยาธิบดี  ฯลฯ   เป็นจิตตาธิบดี  ฯลฯ   เป็นวิมังสาธิบดี  ฯลฯ
เป็นฉันทาธิบดีอย่างต่ำ  ฯลฯ   เป็นฉันทาธิบดีอย่างกลาง  ฯลฯ    เป็นฉันทาธิบดี
(contracted; show full)ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ เป็นจิตตา-
ธิบดีอย่างประณีต ฯลฯ   เป็นวิมังสาธิบดีอย่างต่ำ  ฯลฯ    เป็นวิมังสาธิบดีอย่าง
กลาง ฯลฯ เป็นวิมังสาธิบดีอย่างประณีต อยู่ในสมัยใด ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ
มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
รูปาวจรกุศล จบ
 
อรูปาวจรกุศล
<div id="195/570"/>
 
[๑๙๕]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงอรูปภูมิ    เพราะก้าวล่วง
รูปสัญญาโดยประการทั้งปวง    เพราะความดับไปแห่งปฏิฆสัญญา    เพราะไม่
มนสิการซึ่งนานัตตสัญญา  จึงบรรลุจตุตถฌาน  อันสหรคตด้วยอากาสานัญจาย-
ตนสัญญาไม่มีทุกข์ไม่มีสุข  เพราะละสุขและทุกข์ได้  เพราะโสมนัสและโทมนัส
ดับสนิทในก่อน มีสติบริสุทธิ์  เพราะอุเบกขาเป็นอย่างต่ำ ฯลฯ  เป็นอย่างกลาง
(contracted; show full)กล่าวในญาณสัมปยุต   และคูณด้วย  ๑๖  ในญาณวิปปยุต   ๔  ดังนี้    นี้ชื่อว่า
ปกิณณกถา  ในกุศลเป็นไปในภูมิ ๓ ดังนี้แล.
กุศลที่เป็นไปในภูมิ  ๓  จบ

<div id="577"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 577]]
โลกุตตรกุศลจิต
 
มรรคจิตดวงที่  ๑
<div id="196/577"/>
 
[๑๙๖]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพาน  เพื่อละทิฏฐิ  เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น  สงัดจากกาม    สงัดจาก
อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว     บรรลุปฐมฌาน  เป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา
ประกอบด้วยวิตก  วิจาร  มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก    อยู่ในสมัยใด    ผัสสะ
เวทนา  สัญญา  เจตนา  จิต  วิตก  วิจาร  ปีติ  สุข  เอกัคคตา  สัทธินทรีย์
(contracted; show full)เว้นเวทนาขันธ์  สัญญาขันธ์  วิญญาณขันธ์ มีอยู่ในสมัยนั้น   นี้ชื่อว่า สังขารขันธ์
มีในสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

<div id="593"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 593]]
มหานัย  ๒๐
 
สุทธิกปฏิปทา
<div id="260/593"/>
 
[๒๖๐]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ  อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ  เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น   สงัดจากการ  สงัดจากอกุศล-
ธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน   เป็นทุกขาปฏิปทา   ทันธาภิญญา ฯลฯ
อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
(contracted; show full)นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ    เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น     บรรลุทุติยฌาน  ฯลฯ
บรรลุตติยฌาน  ฯลฯ  บรรลุจตุตถฌาน  ฯลฯ  บรรลุปฐมฌาน  ฯลฯ บรรลุ
ปัญจมฌานเป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา ฯลฯ  เป็นทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา
ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น     ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
สุทธิกปฏิปทา จบ
 
สุญญตะ
<div id="265/594"/>
 
[๒๖๕]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ    เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น   สงัดจากกาม    สงัดจาก
อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน  ชนิดสุญญตะ  ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด
ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

<div id="595"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 595]]
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น  บรรลุทุติยฌาน ฯลฯ บรรลุ
ตติยฌาน ฯลฯ  บรรลุจุตตถฌาน ฯลฯ  บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ  บรรลุปัญจม-
ฌาน   ชนิดสุญญตะ    ฯลฯ   อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัย
นั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
สุญญตะ  จบ
 
สุญญตมูลกปฏิปทา<div id="266/595"/>
 
[๒๖๖]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ    เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น    สงัดจากกาม    สงัดจาก
อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน   ชนิดสุญญตะ   เป็นทุกขาปฏิปทา
ทันธาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
(contracted; show full)ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา ฯลฯ  ชนิดสุญญตะ  เป็นสุขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา
ฯลฯ  ชนิดสุญญตะ  เป็นสุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ
ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
สุญญตมูลกปฏิปทา  จบ

<div id="597"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 597]]
อัปปณิหิตะ
<div id="267/597"/>
 
[๒๖๗]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฎฐิ     เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น     สงัดจากกาม    สงัดจาก
อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน  ชนิดอัปปณิหิตะ  ฯลฯ  อยู่ในสมัย
ใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ  เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น  บรรลุทุติยฌาน ฯลฯ บรรลุ
ตติยฌาน ฯลฯ  บรรลุจตุตถฌาน ฯลฯ  บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ  บรรลุปัญจมฌาน
ชนิดอัปปณิหิตะ ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
อัปปณิหิตะ  จบ
 
อัปปณิหิตมูลกปฏิปทา<div id="268/598"/>
 
[๒๖๘]  ธรรมเป็นกุศล   เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ     เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น    สงัดจากกาม    สงัดจาก
อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน  ชนิดอัปปณิหิตะ เป็นทุกขาปฏิปทา
ทันธาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

(contracted; show full)บรรลุภูมิเบื้องต้น    สงัดจากกาม    สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุ
ปฐมฌาน   เป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ
อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล  ฯลฯ
มหานัย  ๒๐  จบ

<div id="600"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 600]]
อธิบดี
<div id="270/600"/>
 
[๒๗๐]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพาน  เพื่อละทิฏฐิ  เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น    สงัดจากกาม   สงัดจาก
อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน  เป็นฉันทาธิบดี ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดี
ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดี ฯลฯ  เป็นวิมังสาธิบดี   เป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา
ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล ฯลฯ
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพาน   เพื่อละทิฏฐิ   เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น     บรรลุทุติยฌาน ฯลฯ
บรรลุตติยฌาน ฯลฯ    บรรลุจตุตถฌาน ฯลฯ   บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ   บรรลุ
ปัญจมฌาน  เป็นฉันทาธิบดี ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดี ฯลฯ   เป็นจิตตาธิบดี ฯลฯ
เป็นวิมังสาธิบดี   เป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ
ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล ฯลฯ
ธรรมเป็นกุศล   เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคเป็นโลกุตระ  ฯลฯ    เจริญสติปัฏฐานเป็น
โลกุตระ ฯลฯ   เจริญสัมมัปปธานเป็นโลกุตระ ฯลฯ   เจริญอิทธิบาทเป็น
โลกุตระ ฯลฯ   เจริญอินทรีย์เป็นโลกุตระ ฯลฯ    เจริญพละเป็นโลกุตระ ฯลฯ
เจริญโพชฌงค์เป็นโลกุตระ ฯลฯ    เจริญสัจจะเป็นโลกุตระ ฯลฯ   เจริญสมถะ
เป็นโลกุตระ ฯลฯ   เจริญธรรมเป็นโลกุตระ ฯลฯ   เจริญขันธ์เป็นโลกุตระ ฯลฯ

<div id="601"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 601]]
เจริญอายตนะเป็นโลกุตระ ฯลฯ    เจริญธาตุเป็นโลกุตระ ฯลฯ    เจริญอาหาร
เป็นโลกุตระ ฯลฯ    เจริญผัสสะเป็นโลกุตระ ฯลฯ    เจริญเวทนาเป็นโลกุตระ
ฯลฯ   เจริญสัญญาเป็นโลกุตระ ฯลฯ  เจริญเจตนาเป็นโลกุตระ  ฯลฯ  เจริญจิต
เป็นโลกุตระ ฯลฯ     อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก   นำไปสู่นิพพาน    เพื่อละทิฏฐิ
เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น   สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุ
ปฐมฌาน  เป็นฉันทาธิบดี ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดี  ฯลฯ  เป็นวิมังสาธิบดี  เป็น
ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ มีใน
สมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล ฯลฯ
อธิบดี  จบ
มรรคจิตดวงที่  ๑  จบ
 
อรรถกถาจิตตุปปาทกัณฑ์
 
อธิบายโลกุตรกุศล
 
พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้นทรงแสดงกุศลที่ยังสมบัติในสามภพให้เกิดขึ้น
อย่างนี้แล้ว   บัดนี้   เพื่อแสดงโลกุตรกุศลเพื่อก้าวล่วงภพทั้งหมดจึงเริ่มพระบาลี
มีอาทิว่า  กตเม   ธมฺมา   กุสลา  (ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน)  อีก.
พึงทราบวินิจฉัยในคำว่า   กตเม   ธมฺมา  เป็นต้นต่อไป.
บทว่า  โลกุตฺตร  ถามว่า  ธรรมที่ชื่อว่า    โลกุตระ   เพราะอรรถ
ว่ากระไร  ? ตอบว่า ที่ชื่อว่า  โลกุตระ เพราะอรรถว่า  ย่อมข้ามโลก  ชื่อว่า

<div id="602"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 602]]
โลกุตระ   เพราะอรรถว่า   ข้ามพ้นโลกไป   ชื่อว่า  โลกุตระ  เพราะอรรถว่า
ก้าวล่วง  ครอบงำโลกทั้งสามตั้งอยู่.
บทว่า  ฌาน   ภาเวติ  (เจริญฌานโลกุตระ)  ได้แก่.  พระโยคาวจรยัง
อัปปนาฌานอันประกอบด้วยขณะจิตดวงหนึ่งให้เกิด   คือให้เจริญ.    อธิบายว่า
โลกุตรฌาน     ชื่อว่า  นิยยานิกะ  เพราะอรรถว่า  ออกไปจากโลก  ออกไป
จากวัฏฏะ  อีกนัยหนึ่ง  ที่ชื่อว่า  นิยยานิกะ  เพราะอรรถว่า  เป็นเครื่องออก
ไปจากโลกและจากวัฏฏะนั้น     จริงอยู่    บุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยโลกุตรฌานนั้น
เมื่อกำหนดรู้ทุกข์  ชื่อว่า  ย่อมออกไป  เมื่อละสมุทัยชื่อว่าย่อมออกไป  เมื่อ
กระทำให้แจ้งซึ่งนิโรธชื่อว่าย่อมออกไป     เมื่อเจริญมรรคก็ชื่อว่าย่อมออกไป
เพราะฉะนั้น  โลกุตรฌานนั้น    จึงชื่อว่า  นิยยานิกะ.
ก็กุศลอันเป็นไปในภูมิสามย่อมก่อจุติและปฏิสนธิทำให้เจริญในวัฏฏะ
เพราะฉะนั้น   กุศลนั้นจึงชื่อว่า    อาจยคามี    ฉันใด    โลกุตรกุศลนี้เป็น
เช่นนั้นหามิได้   ก็โลกุตรกุศลนี้    รื้ออยู่ทำลายอยู่ซึ่งจุติและปฏิสนธิ  อันกุศล
ในภูมิสามสร้างไว้    โดยกระทำให้ขาดแคลนซึ่งปัจจัยไป    เปรียบเหมือนเมื่อ
บุรุษคนหนึ่งสร้างกำแพงสูง ๑๘  ศอก   แต่อีกคนหนึ่งเอาค้อนใหญ่รื้ออยู่   ทำ
ให้กระจัดกระจายอยู่ซึ่งที่อันบุรุษนั้นก่อแล้ว  ๆ  พึงไป  ฉะนั้น   เพราะเหตุนั้น
โลกุตรฌานนั้น  จึงชื่อว่า  อปจยคามี   (นำไปสู่พระนิพพาน).
ในบทว่า  ทิฏฺิคตาน  ปหานาย (เพื่อละทิฏฐิ) นี้   ทิฏฐิทั้งหลาย
นั่นเอง  ชื่อว่า  ทิฏฐิคตะ  เหมือนคำเป็นต้นว่า  คูถคต  (คูถ)   มุตฺตคต
(มูตร).    อีกอย่างหนึ่ง  ที่ชื่อว่า  ทิฏฐิคตะ   แม้เพราะอรรถว่า   ไปแล้วใน
ทิฏฐิทั้งหลายเพราะหยั่งลงในภายในแห่งทิฏฐิ ๖๒.  อีกอย่างหนึ่ง   ธรรมชาติที่
ชื่อว่า  ทิฏฐิคตะ  แม้เพราะอรรถว่า  มีทิฏฐิเป็นไป   อธิบายว่า   สภาวะที่มี

<div id="603"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 603]]
การไปเช่นเดียวกับทิฏฐิ คือ สภาที่เป็นไปทั่วเช่นกับทิฏฐิ.  ถามว่า ก็สภาวะ
ที่เป็นไปทั่วเช่นกับทิฏฐินั้น  เป็นอย่างไร  ?   ตอบว่า ได้แก่สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา
สีลัพพตปรามาส   และอกุศลมีราคะ  โทสะ  โมหะ   พร้อมสัมปยุตตธรรมของ
ทิฏฐินั้นซึ่งยังสัตว์ให้ไปสู่อบาย     เพราะสภาวธรรมเหล่านั้น       ท่านเรียกว่า
สภาวะที่มีการไปเช่นกับทิฏฐิ     เพราะมีสภาพเป็นไปจนถึงมรรคที่หนึ่งเกิด
เพราะฉะนั้น   ทิฏฐิทั้งหลายด้วย   สภาวะที่มีการไปของทิฏฐิทั้งหลายด้วย  จึง
ชื่อว่า  ทิฏฐิคตะ.    บทว่า  ปหานาย  (เพื่อละ)  ได้แก่  เพื่อละทิฏฐิคตะ
เหล่านั้นด้วยอำนาจสมุจเฉทประหาณ.
บทว่า ปมาย  (เบื้องต้น)  ได้แก่ ชื่อว่าเบื้องต้นด้วยอำนาจแห่งการ
นับบ้าง ด้วยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นครั้งแรกบ้าง.  บทว่า ภูมิยา (ภูมิ) ความว่า
มหาปฐพีนี้   ท่านเรียกว่า ภูมิ  ก่อน ดุจในประโยคมีอาทิว่า  อนนฺตรหิตาย
ภูมิยา  (บนพื้นอันปราศจากเครื่องปูลาด).  จิตุปบาท  (ความเกิดขึ้นแห่งจิต)
ก็เรียกว่า ภูมิ   ดุจในประโยคมีอาทิว่า  สุขภูมิย   กามาวจเร  (ในกามาวจร
เป็นภูมิแห่งความสุข ).     แต่ในที่นี้ทรงประสงค์เอาสามัญผล     ด้วยว่า
สัมปยุตตธรรมเหล่านั้น    ต่อเกิดในสามัญผลนี้   เพราะฉะนั้น   สามัญผลนี้
จึงชื่อว่า ภูมิ เพราะความเป็นที่อาศัยของสัมปยุตตธรรมเหล่านั้น.  อีกอย่างหนึ่ง
เมื่อความเป็นโลกุตระแม้มีอยู่      สามัญผลย่อมเกิดขึ้นปรากฏได้เอง    มิใช่ไม่
ปรากฏเหมือนนิพพาน  เพราะฉะนั้น   จึงเรียกว่า  ภูมิ.
ถามว่า  เพราะเหตุไร  จึงตรัสคำว่า ภูมิ นี้  ตอบว่า  เพื่อแสดงการ
บรรลุภูมิเบื้องต้น   ในข้อนี้ พึงทราบเนื้อความอย่างนี้ว่า  เพื่อบรรลุ  คือเพื่อ
ประโยชน์การได้เฉพาะสามัญผลที่หนึ่ง    กล่าวคือ    โสดาปัตติผล.    บทว่า
วิวิจฺจ   (สงัด )   คือสงัดแล้ว   เว้นแล้วด้วยอำนาจสมุจเฉทวิเวก.

<div id="604"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 604]]
บัดนี้  เพราะความเป็นผู้ใคร่จะแสดงถึงโลกิยฌานเว้นปฏิปทาย่อมไม่
สำเร็จโดยแท้  ครั้นความไม่สำเร็จแม้มีอยู่ในโลกุตรกุศลนี้   จึงทรงละสุทธิกนัย
เสียแล้วกระทำโลกุตรฌานให้หนักพร้อมกับปฏิปทานั่นแหละ       จึงตรัสคำ
เป็นต้นว่า  ทุกฺขาปฏิปท  ทนฺธาภิญฺ  ดังนี้.
พึงทราบวินิจฉัยในคำเป็นต้นว่า  ทุกขาปฏิปทา  นั้นต่อไป.
โยคาจรบุคคลใด  เมื่อข่มกิเลสทั้งหลายตั้งแต่เริ่มต้น   ลำบากอยู่ด้วย
การขวนขวายพร้อมกับสังขารอันยากเข็ญ    จึงข่มไว้ได้    ปฏิปทาของท่านนั้น
เป็นทุกขาปฏิปทา     ส่วนโยคาวจรบุคคลใดมีกิเลสข่มไว้แล้ว     เมื่ออบรม
วิปัสสนาอยู่โดยกาลนานจึงถึงความปรากฏแห่งมรรค     การตรัสรู้ของท่านนั้น
เป็นทันธาภิญญา.      ด้วยประการตามที่กล่าวแล้ว     วาระอย่างใดอย่างหนึ่ง
ชื่อว่า  ทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา  ดังนี้เป็นต้น   ท่านอธิบายไว้แล้ว.
ถามว่า   ก็วาระไหน   ท่านพระอรรถกถาจารย์ชอบใจ.
ตอบว่า   ในวาระใด  กิเลสทั้งหลายที่โยคาวจรข่มไว้ครั้งเดียวแล้วก็ฟุ้ง
ขึ้นอีก  ข่มแล้วครั้งที่สองก็ย่อมฟุ้งขึ้นอีก    แต่เมื่อข่มครั้งที่สามจึงทำการข่มไว้
ได้เหมือนอย่างนั้นทีเดียว   แล้วจึงให้ถึงการถอนขึ้นด้วยมรรค  ก็วาระนี้   ท่าน
พระอรรถกถาจารย์ชอบใจ ท่านตั้งชื่อวาระนี้ว่า ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา.
ก็ด้วยคำเพียงเท่านี้  วาระนี้ก็ยังไม่ชัดเจน  เพราะฉะนั้น    ในอธิการนี้
พึงทราบการอธิบายตั้งแต่ต้นอย่างนี้ว่า ก็โยคาวจรบุคคลใดกำหนดมหาภูตรูป  ๔
แล้วจึงกำหนดอุปาทารูป  กำหนดอรูปได้  แต่เมื่อกำหนดรูปและอรูปก็ลำบากอยู่
ด้วยความทุกข์    ด้วยความลำบาก   ย่อมสามารถเพื่อกำหนดได้   ปฏิปทาของ
ท่านจึงชื่อว่า    ทุกขาปฏิปทา    ส่วนโยคาวจรบุคคลใดมีรูปและอรูปกำหนด

<div id="605"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 605]]
ได้แล้ว    ในการเจริญวิปัสสนา    เพราะความชักช้าแห่งความปรากฏของมรรค
อภิญญาของโยคาวจรบุคคลนั้น   จึงชื่อว่า ทันธาภิญญา.
แม้โยคาวจรบุคคลใดกำหนดรูป    และอรูปได้แล้ว    เมื่อกำหนดแยก
นามรูป  ลำบากอยู่ด้วยความทุกข์  ด้วยความลำบาก  จึงกำหนดแยกได้  และเมื่อ
กำหนดแยกนามรูปได้แล้ว  เจริญวิปัสสนาอยู่โดยกาลนาน  จึงสามารถให้มรรค
เกิดขึ้นได้  ปฏิปทาของท่านแม้นั้น   จึงเป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา.
อีกรูปหนึ่ง    กำหนดนามรูปได้แล้ว  กำหนดแม้ปัจจัยทั้งหลาย  แทง
ตลอดลักษณะทั้งหลาย ลำบากอยู่ด้วยความทุกข์  ความยาก จึงกำหนดได้ ครั้น
กำหนดปัจจัยแทงตลอดลักษณะได้แล้ว    เจริญวิปัสสนาอยู่โดยกาลนาน  จึงยัง
มรรคให้เกิดขึ้น  แม้ด้วยอาการอย่างนี้ก็ชื่อว่า ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา.
รูปอีกกำหนดแม้ปัจจัยทั้งหลายแล้ว   แทงตลอดลักษณะทั้งหลาย
ลำบากอยู่ด้วยความทุกข์  ความยาก  จึงแทงตลอดได้   และท่านที่มีลักษณะอัน
แทงตลอดแล้ว     เจริญวิปัสสนาอยู่โดยกาลนาน    จึงยังมรรคให้เกิด   แม้ด้วย
อาการอย่างนี้  ก็ชื่อว่า  ทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา.
รูปอื่นอีกแทงตลอดลักษณะทั้งหลายนำวิปัสสนาญาณอันคมกล้าและ
ผ่องใสมา  เมื่อครอบงำนิกันติแห่งวิปัสสนาที่เกิดขึ้น   ลำบากอยู่ด้วยความทุกข์
ความยาก   จึงครอบงำได้   ครั้นครอบงำนิกันติได้แล้ว   เจริญวิปัสสนาอยู่โดย
กาลนาน    จึงยังมรรคให้เกิด    แม้ด้วยอาการอย่างนี้ก็ชื่อว่า    ทุกขาปฏิปทา
ทันธาภิญญา.    วาระนี้  พระอรรถกถาจารย์พอใจ   และตั้งชื่อวาระนี้ไว้แล้ว.
พึงทราบปฏิปทา ๓  ข้างหน้า   (ที่เหลือ)  โดยอุบายนี้.
ในบรรดาบททั้งหลายมีคำเป็นต้นว่า  ผสฺโส โหติ (ผัสสะย่อมมี)  มี
อธิกบท ๔ คือ  อนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์ ๑ สัมมาวาจา ๑ สัมมากัมมันตะ ๑

<div id="606"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 606]]
สัมมาอาชีวะ ๑   และบทมีคำเป็นต้นว่า   มคฺคงฺค  ในนิทเทสมีวิตักกะเป็นต้น
ในนิทเทสวาร เป็นอธิกบท. คำที่เหลือทั้งหมดเช่นเดียวกับที่กล่าว แล้วนั่นแหละ
แต่ในอธิการนี้   มีความแปลกกันด้วยสามารถความต่างกันแห่งภูมิ    เพราะเป็น.
โลกุตระ.
บรรดาอธิกบททั้ง  ๔ เหล่านั้น   บทว่า อนัญญตัญญัสสามีตินฺทฺริย
ได้แก่  อินทรีย์อันเกิดขึ้นโดยส่วนเบื้องต้นนี้   ของโยคีผู้ปฏิบัติด้วยมนสิการว่า
เราจักรู้ทั่วซึ่งอมตบท  คือ  สัจจธรรม   ๔  นั่นแหละ  ที่ยังไม่เคยรู้แล้วใน
สังสารวัฏซึ่งมีเบื้องต้นและที่สุดที่บุคคลรู้ไม่ได้แล้ว.    ส่วนคำมีลักษณะเป็นต้น
ของอนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์นั้น     พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในปัญญินทรีย์ใน
หนหลังนั่นแหละ.
วาจาดี   หรือวาจาที่บัณฑิตสรรเสริญ   ชื่อว่า    สัมมาวาจา    คำว่า
สัมมาวาจานี้     เป็นชื่อของการงดเว้นมิจฉาวาจา      เพราะเป็นวาจาถอนขึ้นซึ่ง
วจีทุจริต.   สัมมาวาจานั้นมีการกำหนดเป็นลักษณะ  มีการงดเว้นเป็นกิจ  มีการ
ละมิจฉาวาจาเป็นปัจจุปัฏฐาน.
การงานที่ดีหรือที่บัณฑิตสรรเสริญ   ชื่อว่า  สัมมากัมมันตะ  คำว่า
สัมมากัมมันตะนี้เป็นชื่อของการงดเว้นปาณาติบาตเป็นต้น     เพราะเป็นการงาน
ที่ถอนขึ้นซึ่งมิจฉากัมมันตะ สัมมากัมมันตะนั้นมีการตั้งขึ้นดีเป็นลักษณะ มีการ
งดเว้นเป็นกิจ  มีการละมิจฉากัมมันตะเป็นปัจจุปัฏฐาน.
อาชีวะดีหรือที่บัณฑิตสรรเสริญ     ชื่อว่า   สัมมาอาชีวะ   คำว่า
สัมมาอาชีวะนี้เป็นชื่อของการงดเว้นมิจฉาอาชีวะ   สัมมาอาชีวะนั้นมีความผ่อง-
แผ้วเป็นลักษณะ    มีการเป็นไปแห่งอาชีวะชอบธรรมเป็นกิจ    มีการละมิจฉา
อาชีวะเป็นปัจจุปัฏฐาน.

<div id="607"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 607]]
อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบข้อธรรมมีลักษณะเป็นต้น  ในสัมมาวาจาเป็นต้น
เหล่านั้น  ด้วยสามารถแห่งคำที่กล่าวแล้วในวิรติ ๓ ในหนหลัง.  พึงทราบมรรค
๕  ที่กล่าวไว้ในหนหลังด้วยสามารถแห่งธรรม  (วีรตี)  ๓ เหล่านี้ ด้วยประการ
ฉะนี้  ในที่นี้พึงทราบมรรค     และในเยวาปนกธรรมทั้งหลาย  ไม่มีสัมมาวาจา
เป็นต้นเหล่านั้น     กรุณาและมุทิตาก็ไม่มีเหมือนกัน     ด้วยว่า    ธรรมทั้ง  ๓
(มีสัมมาวาจาเป็นต้น)   เหล่านี้   เพราะความที่กล่าวไว้ในบาลีนี้ จึงไม่ถือเอาใน
เยวาปนกธรรมทั้งหลาย    ส่วนกรุณาและมุทิตามีสัตว์เป็นอารมณ์    ก็ธรรม
(กรุณา มุทิตา) เหล่านี้เป็นอดีต  อารมณ์ที่เย็นสงบ  ท่านไม่ถือเอาในโลกุตระนี้
เนื้อความที่ต่างกันในอุทเทสวารเพียงเท่านี้.
ก็พึงทราบวินิจฉัยในคำนี้ว่า  มคฺคงฺค (เป็นองค์แห่งมรรค)   มคฺค-
ปริยาปนฺน  (นับเนื่องในมรรค)  ในนิทเทสวารก่อน.
ธรรมที่ชื่อว่า มัคคังคะ เพราะอรรถว่า เป็นองค์แห่งมรรค อธิบายว่า
เป็นส่วนแห่งมรรค  เหมือนอย่างว่า  สิ่งที่นับเนื่องในป่า  ชื่อว่า  อรัญญปริ-
ยาปันนะ ฉันใดธรรมที่นับเนื่องในมรรค ชื่อว่า มัคคปริยาปันนะ ฉันนั้น
อธิบายว่า  อาศัยมรรค.
ในข้อว่า  ปีติสัมโพชฌงค์ นี้  สัมโพชฌงค์คือปีตินั่นแหละ  ชื่อว่า
ปีติสัมโพชฌงค์.   อีกอย่างหนึ่ง  ในคำว่าปีติสัมโพชฌงค์เหล่านั้น   ธรรมที่
ชื่อว่า    โพชฌงค์     เพราะอรรถว่า   เป็นองค์แห่งธรรมสามัคคีเครื่องตรัสรู้
หรือของบุคคลผู้ตรัสรู้     คำนี้มีอธิบายว่า     ธรรมสามัคคีนี้      ตรัสเรียกว่า
โพธิ    เพราะทำนายว่า    พระอริยสาวกย่อมตรัสรู้ด้วยธรรมสามัคคีกล่าวคือ
สติ   ธรรมวิจยะ  วิริยะ  ปีติ   ปัสสัทธิ   สมาธิ   และอุเบกขา   อันเกิดขึ้นใน
ขณะแห่งโลกุตรมรรค   ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่ออุปัทวะมิใช่น้อยมีความหดหู่   ถีนะ

<div id="608"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 608]]
อุทธัจจะ   ปติฏฐานคือกิเลสเป็นเครื่องยึดไว้   อายูหนะ คือ  กิเลสเป็นเครื่อง
ประกอบไว้  กามสุขัลลิกานุโยค   อัตตกิลมถานุโยค  และอภินิเวสะ คือ ยึดมั่น
ในสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิเป็นต้น.   คำว่า   ย่อมตรัสรู้  คือ   ย่อมลุกขึ้น
จากความหลับ คือความสืบต่อแห่งกิเลส  หรือย่อมตรัสรู้อริยสัจ ๔  หรือกระทำ
ให้แจ้งซึ่งพระนิพพานนั่นแหละ  องค์แห่งโพธิกล่าวคือธรรมสามัคคีนั้น   มีอยู่
เหตุนั้น  ธรรมนั้นจึงชื่อว่า   โพชฌงค์   เหมือนองค์ฌานและองค์แห่งมรรค
เป็นต้น.    พระอริยสาวกแม้นี้    ก็เรียกว่า   โพธิ    เพราะทำอธิบายว่า    ย่อม
ตรัสรู้  ด้วยธรรมสามัคคีมีประการตามที่กล่าวแล้วนั้น.    แม้องค์แห่งโพธิ   คือ
พระอริยสาวกผู้ตรัสรู้นั้น   ท่านก็เรียกว่า   โพชฌงค์   เหมือนองค์แห่งเสนา
และองค์แห่งรถเป็นต้น    ด้วยเหตุนั้น      พระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า
ชื่อว่า  โพชฌงค์    เพราะเป็นองค์แห่งบุคคลผู้ตรัสรู้.
อีกอย่างหนึ่ง   พึงทราบอรรถแห่งโพชฌงค์แม้โดยนัยปฏิสัมภิทามรรค
นี้ว่า  คำว่า   โพชฌงค์   ถามว่า  ธรรมที่ชื่อว่า  โพชฌงค์    เพราะอรรถว่า
กระไร ?  ตอบว่า  ที่ชื่อว่า  โพชฌงค์   เพราะอรรถว่า    ย่อมเป็นไปพร้อม
เพื่อการตรัสรู้. ชื่อว่า โพชฌงค์  เพราะอรรถว่า ย่อมตรัสรู้. ชื่อว่า  โพชฌงค์
เพราะอรรถว่า    ย่อมตรัสรู้ตาม.    ชื่อว่า  โพชฌงค์   เพราะอรรถว่า   ย่อม
ตรัสรู้เฉพาะ ชื่อว่า  สัมโพชฌงค์   เพราะอรรถว่า  ย่อมตรัสรู้พร้อม  ดังนี้.
โพชฌงค์อันบัณฑิตสรรเสริญแล้วด้วย  เป็นโพชฌงค์อันดีด้วย   ชื่อว่า   สัม-
โพชฌงค์.  ด้วยประการฉะนี้  สัมโพชฌงค์คือปีตินั่นแหละ  ชื่อว่า  ปีติสัม-
โพชฌงค์  ดังนี้. แม้ในนิทเทสแห่งเอกัคคตาแห่งจิตเป็นต้น    บัณฑิตพึงทราบ
โดยนัยนี้แล.

<div id="609"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 609]]
บทว่า  เตส   ธมฺมาน  (ธรรมเหล่านั้น)  ได้แก่ ธรรมคือสัจจะ  ๔
ย่อมถึงการแทงตลอดในสมัยนั้น   ชื่อว่า  ธรรมเหล่านั้น. บทว่า อญฺตาน
(ที่ยังไม่เคยรู้)  ความว่า  ธรรมเหล่านั้นอันโยคาวจรชื่อว่า   รู้แล้วด้วยปฐม-
มรรคแม้ก็จริง ท่านก็กล่าวอุปมาไว้ว่า  บุคคลมาสู่วิหารที่ไม่เคยตามปรกติ
แม้ยืนอยู่ในท่ามกลางวิหารก็ย่อมพูดว่า    ข้าพเจ้ามาสู่ที่ไม่เคยมา   เพราะอาศัย
ความเป็นผู้ไม่มาตามปกติฉันใด    และเหมือนบุคคลประดับดอกไม้ที่ไม่เคย
ประดับตามปกติ  นุ่งผ้าที่ยังไม่เคยนุ่ง (ผ้าใหม่)  บริโภคอาหารที่ไม่เคยบริโภค
เพราะอาศัยความเป็นผู้ไม่เคยบริโภคตามปกติ  จึงพูดว่า   ข้าพเจ้าบริโภคอาหาร
ที่ยังไม่เคยบริโภค ฉันใด แม้ในข้อนี้  ก็ฉันนั้น  เพราะธรรมเหล่านี้ อันบุคคลนี้
ไม่รู้ตามปกติ   ฉะนั้น  จึงกล่าวว่า  ที่ยังไม่เคยรู้  ดังนี้.
แม้ในคำว่า  ที่ยังไม่เคยเห็น   เป็นต้น    ก็นัยนี้แหละ.
บรรดาบทเหล่านั้น      บทว่า   อทิฏฺาน   (ที่ยังไม่เคยเห็น)  ได้แก่
ไม่เคยเห็นด้วยปัญญาจักษุในกาลก่อนแต่กาลนี้.    บทว่า  อปฺปตฺตาน  (ที่ยัง
ไม่เคยบรรลุ)  คือที่ยังไม่เคยบรรลุด้วยสามารถแห่งความรู้.  บทว่า   อวิทิตาน
(ที่ยังไม่เคยทราบ)  คือที่ยังไม่ปรากฏด้วยญาณ.  บทว่า  อสจฺฉิกตาน (ที่ยัง
ไม่เคยทำให้แจ้ง    คือที่ยังไม่เคยทำให้ประจักษ์.  บทว่า  สจฺฉิกิริยาย  (เพื่อ
ทำให้แจ้ง)  คือทำให้ประจักษ์.   พึงประกอบเนื้อความแม้กับบทที่เหลือกับบท
นี้อย่างนี้ว่า  เพื่อรู้ธรรมที่ยังไม่เคยรู้ เพื่อเห็นธรรมที่ยังไม่เคยเห็น เพื่อบรรลุ
ธรรมที่ยังไม่เคยบรรลุ  เพื่อทราบธรรมที่ยังไม่เคยทราบ  ดังนี้.
ในบททั้งหลายมีอาทิว่า  จตูหิ  วจีทุจฺจริเตหิ (วจีทุจริต ๔) บทว่า
วจี พึงทราบว่าเป็นเครื่องหมายให้รู้ทางวาจา    (วจีวิญญัติ).    ธรรมที่ชื่อว่า

<div id="610"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 610]]
ทุจริต  เพราะอรรถว่า ความประพฤติอันโทษสามอย่างใดอย่างหนึ่งประทุษร้าย
แล้ว.  ทุจริตที่เป็นไปทางวาจา  ชื่อว่า  วจีทุจริต  อีกอย่างหนึ่ง ทุจริตที่สำเร็จ
ด้วยคำพูดเรียกว่าวจีทุจริต.   เจตนาที่ชื่อว่า  อารตี  เพราะย่อมงดห่างไกลจาก
วจีทุจริตเหล่านั้น.  ชื่อว่า  วิรติ   เพราะย่อมเว้นห่างไกลจากวจีทุจริตเหล่านั้น
ชื่อว่า  ปฏิวิรติ  (การเลิกละ) เพราะเป็นผู้ถอยจากวจีทุจริตนั้น ๆ และงดเว้น
จากวจีทุจริตเหล่านั้น.    อีกอย่างหนึ่ง   บททั้งสามนี้ท่านเพิ่มคำอุปสรรค  บท
ทั้งสามนี้เป็นชื่อของการงดเว้นทั้งหมด.    ที่ชื่อว่า   เวรมณี    เพราะอรรถว่า
การย่ำยี  คือทำให้พินาศ. แม้คำว่า เวรมณี  นี้ก็เป็นชื่อของการงดเว้นนั่นแหละ
ก็บุคคลเมื่อกล่าวมุสาวาทเป็นต้น.     ชื่อว่า    ย่อมทำด้วยเจตนาใด   วิรติใน
โลกุตรมรรคนี้     เกิดขึ้นแล้วย่อมไม่ไห้เพื่อกระทำกิริยานั้น      ย่อมตัดขาดทาง
แห่งการทำ  เพราะฉะนั้น  จึงชื่อว่า  อกิริยา   (การไม่ทำ).  อนึ่ง  การไม่ให้
เพื่อการกระทำนั้น    ย่อมตัดขาดทางเป็นเครื่องกระทำ  เพราะเหตุนั้น    จึงชื่อว่า
อกรณะ  (การไม่ประกอบ).   อนึ่ง  บุคคลเมื่อกล่าววจีทุจริต  ๔  อย่างด้วย
เจตนาใด  ชื่อว่า  ย่อมล่วงละเมิด  วิรติในโลกุตรมรรคนี้เกิดขึ้นแล้ว    ย่อม
ไม่ให้เพื่อล่วงละเมิดเหมือนอย่างนั้น    เพราะเหตุนั้น   จึงชื่อว่า  อนัชฌาปัตติ
(การไม่ล่วงละเมิด).
ในบทนี้ว่า   เวลาอนติกฺกโม   (การไม่ล้ำเขต )   อธิบายว่า    กาล
ตรัสเรียกว่า  เวลา  เหมือนในประโยคมีอาทิว่า  ตาย  เวลาย  (ในกาลนั้น)
ดังนี้ก่อน.  ราสิ (กอง)  ตรัสเรียกว่า  เวลา  ในคำนี้ว่า  อุรุเวลาย  วิหรติ
ประทับอยู่ที่ตำบลอุรุเวลา  (กองทราย)  สีมา  (เขตแดน)     ตรัสว่าเวลาในคำ
นี้ว่า  ิติธมฺโม เวล นาติวตฺตติ  (ผู้มีธรรมดำรงอยู่ย่อมไม่ประพฤติล้ำเขต)

<div id="611"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 611]]
แม้ในอธิการนี้ทรงประสงค์เอาเวลาคือเขตเท่านั้น   จริงอยู่  วจีสุจริต   ๔  ทรง
ประสงค์เอาเวลา  (คือเขต)  เพราะอรรถว่า   ไม่ควรก้าวล่วง  ด้วยประการฉะนี้
บุคคลเมื่อก้าวล่วงวจีทุจริต ๔ ด้วยเจตนาใด   ชื่อว่า  ย่อมก้าวล้ำเขต  วิรติ
ในโลกุตรมรรคนี้  เกิดขึ้นแล้วย่อมไม่ให้เพื่อก้าวล่วงเขตนั้น     เพราะเหตุนั้น
จึงตรัสว่า  การไม่ล่วงล้ำเขต   ดังนี้.  อีกอย่างหนึ่ง  ชื่อว่า  เวลา  เพราะอรรถว่า
ย่อมให้ย่อยยับไป   อธิบายว่า   ทำให้พินาศ   ให้กระจัดกระจายไป.    ถามว่า
ทำอะไรให้ย่อยยับไป.    ตอบว่า  ทำวจีทุจริต   ๔  ด้วยประการฉะนี้  จึงชื่อว่า
เวลา  เพราะทำให้ย่อยยับไป.  ที่ชื่อว่า  อนติกกมะ  (การไม่ก้าวล้ำ)   เพราะ
อรรถว่า  ไม่ก้าวล่วงประโยชน์สุขของบุคคลให้เป็นไป.  พึงทราบอรรถแม้ด้วย
อำนาจบททั้ง ๒ ในคำว่า  เวลาอนติกฺกโม    นี้  ด้วยประการฉะนี้.
ธรรมที่ชื่อว่า  เสตุฆาต   เพราะอรรถว่า  ย่อมฆ่าซึ่งเหตุ   (เสตุ) คือ
ฆ่าทางแห่งวจีทุจริต  ๔ อธิบายว่า ฆ่าปัจจัย.  ปัจจัยตรัสเรียกว่า เสตุ  ในที่นี้.
ในคำว่า เสตุฆาต นั้น มีความหมายถ้อยคำดังต่อไปนี้. ปัจจัยแห่งวจีทุจริต  ๔
มีราคะเป็นต้น   ย่อมเชื่อม  คือ  ย่อมผูกพันบุคคลไว้ในวัฏฏะ   เพราะเหตุนั้น
ปัจจัยนั้น   จึงชื่อว่า  เสตุ.  การฆ่าซึ่งปัจจัยที่ชื่อว่าเสตุนั้น   ชื่อว่า เสตุฆาต
คำว่า   เสตุฆาต    นี้เป็นชื่อของวิรติ     เพราะถอนขึ้นซึ่งปัจจัยแห่งวจีทุจริต.
แต่วิรตินี้  คือ  สัมมาวาจา   ย่อมได้ในจิตต่าง ๆ  ในส่วนเบื้องต้น  เพราะย่อม
งดเว้นมุสาวาทด้วยจิตดวงหนึ่ง   ย่อมงดเว้นจากเปสุญญวาทเป็นต้นด้วยจิตดวง
อื่น     แต่ในขณะแห่งโลกุตรมรรคย่อมได้ในจิตดวงเดียวเท่านั้น     เพราะวิรติ
คือสัมมาวาจาดวงเดียวเกิดขึ้นทำการตัดทางของเจตนาในวจีทุจริต   ๔   ยังองค์
มรรคให้บริบูรณ์.

<div id="612"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 612]]
บทว่า   กายทุจฺจริเตหิ   ได้แก่  ทุจริตที่เป็นไปทางกาย  หรือทุจริต
มีปาณาติบาตเป็นต้นอันให้สำเร็จด้วยกาย. คำที่เหลือพึงทราบโดยนัยก่อนนั่นแล.
วิรติแม้นี้   กล่าวคือสัมมากัมมันตะย่อมได้ในจิตต่าง ๆ ในกาลเบื้องต้น    เพราะ
ปาณาติบาตย่อมงดเว้นด้วยจิตดวงหนึ่ง  ในอทินนาทานและมิจฉาจารก็ได้ในจิต
ดวงอื่น   แต่ในขณะแห่งโลกุตรมรรคย่อมได้จิตดวงเดียวเท่านั้น   ด้วยว่า  วิรติ
ดวงเดียวเกิดทำการตัดทางแห่งเจตนาในกายทุจริต  ๓  อย่าง    ยังองค์มรรคให้
บริบูรณ์.
พึงทราบวินิจฉัยในบทเป็นต้นว่า  อกิริยา   (การไม่ทำ)   ในนิทเทส
แห่งสัมมาอาชีวะ   ต่อไป.
บัณฑิตพึงประกอบเนื้อความโดยนัยนี้ว่า   บุคคลเลี้ยงชีพอยู่ชื่อว่าย่อม
กระทำกิริยามิจฉาชีพด้วยเจตนาใด    โลกุตรเจตนานี้เกิดขึ้นแล้วย่อมไม่ให้เพื่อ
ทำกิริยานั้น  เพราะเหตุนั้น    เจตนานั้นจึงชื่อว่า  อกิริยา  (การไม่ทำ).   อนึ่ง
ชื่อว่า อาชีวะ นี้  เป็นเฉพาะส่วนหนึ่งมิได้มี เมื่อสัมมาวาจาและสัมมากัมมันตะ
โยคาวจรถือเอาแล้ว    สัมมาอาชีวะก็เป็นอันถือเอาแล้วเหมือนกัน   เพราะความ
ที่สัมมาอาชีวะนั้นเป็นไปในฝักฝ่ายแห่งวาจาและกายนั้น     แต่อาชีวะนั้นพระองค์
ทรงนำออกจากวาจาและกายนั้น      แสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งการเสพอาศัยอยู่
เป็นนิตย์  เมื่อเป็นเช่นนั้น     สัมมาอาชีวะก็ไม่มีหน้าที่ของตน  มรรค ๘ ก็ย่อม
ไม่บริบูรณ์   เพราะฉะนั้น    สัมมาอาชีวะพึงมีหน้าที่ของตน   องค์มรรค  ๘  ก็
พึงบริบูรณ์  เพราะฉะนั้น    ในอธิการนี้   พึงทราบนัยดังต่อไปนี้.
ขึ้นชื่อว่า   อาชีวะ   แม้เมื่อแตกก็ย่อมแตกในกายทวารและวจีทวาร
นั่นแหละ     ชื่อว่าการแตกแห่งอาชีวะในมโนทวารหามีไม่     แม้เมื่อบริบูรณ์
ก็ย่อมบริบูรณ์ในสองทวารนั้นนั่นเอง     ชื่อว่าความบริบูรณ์แห่งอาชีวะมิได้มี

<div id="613"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 613]]
ทางมโนทวาร เพราะฉะนั้น    สัมมาอาชีวะก็พึงทำกิจของตน  องค์แห่งมรรค ๘
ก็พึงบริบูรณ์   นี้เป็นนัยในอาชีวะนั้น     ก็การก้าวล่วงในกายทวารมีอาชีวะเป็น
เหตุบ้าง  ไม่มีอาชีวะเป็นเหตุบ้าง  ในวจีทวารก็เหมือนกัน.
บรรดาทวารทั้งสองนั้น      พระราชาและมหาอำมาตย์ของพระราชา
เป็นผู้ขวนขวายในการเล่น เมื่อจะแสดงความเป็นผู้กล้าหาญ  ย่อมทำการล่าเนื้อ
บ้าง    ปล้นคนเดินทางบ้าง     ล่วงเกินภรรยาของผู้อื่นบ้าง    ใด  ๆ   นี้ชื่อว่า
กายกรรมเป็นอกุศล.     แม้เจตนางดเว้นจากอกุศลกายกรรมแล้ว     ก็ชื่อว่า
สัมมากัมมันตะ    อนึ่ง    พระราชาและมหาอำมาตย์ของพระราชาย่อมกล่าว
วจีทุจริต ๔  มิใช่มีอาชีวะเป็นเหตุ    นี้ชื่อว่า  วจีกรรมอันเป็นอกุศล  แม้
งดเว้นจากวจีกรรมอันเป็นอกุศลนั้น   ก็ชื่อว่า  สัมมาวาจา.
แต่ว่า นายพรานและชาวประมงเป็นต้น    เพราะอาชีพเป็นเหตุ   ย่อม
ฆ่าสัตว์    ย่อมถือเอาสิ่งของที่เขาไม่ให้    ย่อมประพฤติมิจฉาจารใด    นี้ชื่อว่า
มิจฉาอาชีวะ  การงดเว้นจากมิจฉาอาชีวะนั้น ชื่อว่า  สัมมาอาชีวะ  พวกชน
ที่รับค่าจ้างแม้ใดย่อมกล่าวมุสา   ย่อมยังเปสุญญวาท  ผรุสวาท  สัมผัปปลาปะ
ให้เป็นไป    กรรมแม้นี้    ก็ชื่อว่า    มิจฉาอาชีวะ   แม้การงดเว้นจากมิจฉา-
อาชีวะนั้น   ก็ชื่อว่า  สัมมาอาชีวะ.
ก็พระมหาสิวเถระกล่าวไว้ว่า    การก้าวล่วงกายทวารและวจีทวาร    มี
อาชีวะเป็นเหตุ   หรือไม่มีอาชีวะเป็นเหตุก็ตาม   ย่อมนับว่าเป็นกายกรรมและ
วจีกรรมฝ่ายอกุศลโดยแท้     แม้การงดเว้นจากกายกรรมและวจีกรรมฝ่ายอกุศล
จึงเรียกว่า   สัมมากัมมันตะ   สัมมาวาจาได้   ก็ถ้ามีคนถามว่า   อาชีวะไปไหน
เสียเล่า ?    ก็จะพูดว่า  บุคคลอาศัยกุหนวัตถุ  (เรื่องโกหก) ๓ อย่าง   ยังปัจจัย

<div id="614"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 614]]
๔ ให้เกิดขึ้นแล้วบริโภคปัจจัยนั้น   ก็อันนี้เป็นมิจฉาอาชีวะถึงที่สุด  การงดเว้น
จากมิจฉาอาชีวะนั้น    ชื่อว่า  สัมมาอาชีวะ.
สัมมาอาชีวะแม้นี้     ในส่วนเบื้องต้นย่อมได้ในจิตต่าง ๆ    เพราะการ
งดเว้นจากการก้าวล่วงทางกายทวารก็จิตอย่างหนึ่ง      จากวจีทวารก็ได้จิต
อย่างหนึ่ง  แต่ในขณะแห่งโลกุตรมรรคย่อมได้จิตดวงเดียวเท่านั้น    เพราะวิรติ
ดวงเดียวเกิดขึ้นกระทำการตัดทางของเจตนา ความเป็นผู้ทุศีล  คือมิจฉาอาชีวะ
อัน เกิดขึ้นด้วยสามารถแห่งกรรมบถ ๗ คือ กายกรรมและวจีกรรมในกายทวาร
และวจีทวารยังองค์มรรคให้บริบูรณ์     เพราะฉะนั้น      ความนี้จึงแปลกกันใน
นิทเทสวาร.
แต่ในอินทรีย์ทั้งหลายทรงเพิ่มอนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์  และในองค์
แห่งมรรคทรงเพิ่มสัมมาวาจาเป็นต้นนั้น     ตรัสว่า อินทรีย์ ๙*  มรรคมีองค์ ๘
ดังนี้   ในสังคหวารด้วยสามารถแห่งอนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์  และสัมมาวาจา
เป็นต้นเหล่านั้น.    สุญญตวาระเป็นไปตามปรกตินั่นแหละ   ก็ความเบื้องต้นนี้
แปลกกันในสุทธิกปฏิปทา.
สุทธิปฏิปทา  จบ
 
กถาว่าด้วยสุญญตาเป็นต้น
 
เบื้องหน้าแต่นี้ไป  เป็นประเภทแห่งเทศนา  คือ
สุทธิกสุญญตา  ๑
สุญญตปฏิปทา  ๑
สุทธิกอัปปณิหิตะ  ๑
อัปปณิหิตปฏิปทา  ๑
 * ข้ออันอรรถกถาฉบับไทยเป็น  สงฺคหวาเรน  วิริยินทฺริยานิ  อฏฺงฺคิโก  มคฺโค  ฉบับพม่าเป็น
สงฺคหวาเร  นวินฺทฺริยานิ  อฏฺงฺคิโก  มคฺโค

<div id="615"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 615]]
บรรดาประเภทแห่งเทศนา ๔ เหล่านั้น     คำว่า   สุญญตา  นี้เป็นชื่อ
ของโลกุตรมรรค จริงอยู่  โลกุตรมรรคนั้น   ย่อมได้ชื่อเพราะเหตุ ๓ อย่าง คือ
เพราะการบรรลุ  ๑  เพราะคุณของตน ๑  เพราะอารมณ์ ๑.
ถามว่า  ข้อนี้  เป็นอย่างไร ?
ตอบว่า     ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้      อาศัยอยู่โดยความเป็นอนัตตา
ย่อมเห็นสังขารโดยความเป็นอนัตตา    แต่ธรรมดาว่า   การออกจากสังขตธรรม
ด้วยมรรค (มรรควุฏฐานะ) ย่อมไม่มีโดยเพียงเห็นโดยความเป็นอนัตตาเท่านั้น
การเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยงบ้าง     โดยความเป็นทุกข์บ้าง     จึงสมควร
เพราะฉะนั้น   เธอจึงยกขึ้นสู่อนุปัสสนา  ๓  อย่าง  คือ   อนิจจัง  ทุกขัง  และ
อนัตตา  แล้วพิจารณาอยู่ท่องเที่ยวไป  ก็วิปัสสนาอันเป็นวุฏฐานคามินีของภิกษุ
นั้น    ย่อมเห็นสังขารทั้งหลายแม้อันเป็นไปในภูมิ  ๓    โดยความเป็นของสูญ
(ว่างเปล่า)  ทีเดียว  วิปัสสนานี้ชื่อว่า  สุญญตา  วิปัสสนานั้นดำรงอยู่ในฐานะ
ที่ควรบรรลุ จึงให้ชื่อมรรคของตนว่า สุญญตะ    มรรคย่อมได้ชื่อว่า สุญญตะ
เพราะการบรรลุด้วยประการฉะนี้.     แต่เพราะมรรคนั้นสูญจากราคะเป็นต้น
ฉะนั้น   จึงได้ชื่อว่า สุญญตะ      ด้วยคุณของตน.  แม้พระนิพพาน  ท่านก็เรียก
ชื่อว่า   สุญญตะ      เพราะเป็นสภาวะสูญจากราคะเป็นต้น.    มรรคย่อมได้ชื่อ
สุญญตะ         โดยอารมณ์เพราะความที่มรรคนั้นทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์
เกิดขึ้น.
บรรดาเหตุทั้ง ๓ เหล่านั้น   โลกุตรมรรคย่อมได้ชื่อโดยคุณของตนบ้าง
โดยอารมณ์บ้าง   โดยปริยายอันมีในพระสุตตันตะ   เพราะปริยายนี้เป็นปริยาย-
เทศนา ส่วนอภิธรรมกถาเป็นนิปปริยายเทศนา เพราะฉะนั้น   ในอภิธรรมกถานี้
โลกุตรมรรค   ย่อมไม่ได้ชื่อโดยคุณของตน   หรือโดยอารมณ์   ย่อมได้โดยการ

<div id="616"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 616]]
บรรลุเท่านั้น   เพราะว่า การบรรลุนั้นเป็นธุระ (กิจ)  การบรรลุนั้น มี ๒ อย่าง
คือ  การบรรลุด้วยวิปัสสนา    การบรรลุด้วยมรรค    ในการบรรลุทั้ง ๒ นั้น
การบรรลุด้วยวิปัสสนาเป็นธุระในฐานแห่งมรรคถึงแล้ว     การบรรลุด้วยมรรค
เป็นธุระในฐานแห่งผลมาแล้ว  ในอภิธรรมนี้ เพราะความที่มรรคมาแล้ว   การ
บรรลุด้วยวิปัสสนาเท่านั้น  จึงเป็นธุระเกิดขึ้น.
พึงทราบวินิจฉัยแม้ในคำนี้ว่า  อัปปณิหิตะ   ต่อไป.
คำว่า  อปฺปณิหิต  นี้เป็นชื่อของมรรค    มรรคย่อมได้ชื่อแม้นี้ด้วย
เหตุ ๓ เหมือนกัน.    ได้อย่างไร ?    คือภิกษุในพระธรรมวินัยนี้   อาศัยอยู่
โดยความเป็นทุกข์แต่ต้นเทียว      ย่อมเห็นสังขารทั้งหลายโดยความเป็นทุกข์
เท่านั้น     ก็เพราะธรรมดามัคควุฏฐาน    (การออกจากสังขตธรรมด้วยมรรค)
ย่อมไม่มีเพียงการเห็นทุกข์เท่านั้น    การเห็นโดยความไม่เที่ยงบ้าง  โดยอนัตตา
บ้าง    จึงสมควรฉะนั้น     เธอจึงยกขึ้นสู่อนุปัสสนา ๓ อย่าง  คือ  ความไม่เที่ยง
เป็นทุกข์  เป็นอนัตตา พิจารณาอยู่   ย่อมเที่ยวไป   ก็วิปัสสนาอันเป็นวุฏฐาน-
คามินีของภิกษุนั้นยังปณิธิ   (ความปรารถนา)   ในสังขารทั้งหลายในภูมิ ๓ ให้
เหือดแห้ง  ให้สิ้นไปจึงปล่อยวาง  วิปัสสนานี้   ชื่อว่า อัปปณิหิตะ วิปัสสนานั้น
ดำรงอยู่ในฐานควรบรรลุ    จึงให้ชื่อมรรคของตนว่า    อัปปณิหิตะ    มรรค
ย่อมได้ชื่อว่า  อัปปณิหิตะ  เพราะการบรรลุอย่างนี้      ก็การดำรงไว้ซึ่งราคะ
โทสะแสะโมหะในมรรคนั้นมิได้มี   ฉะนั้น     มรรคนั้นจึงได้ชื่อด้วยคุณของตน
นั่นแหละว่า อัปปณิหิตะ ดังนี้. แม้พระนิพพาน   ก็ตรัสเรียกว่า อัปปณิหิตะ
เพราะความไม่มีที่ตั้งอยู่แห่งราคะเป็นต้นเหล่านั้น. มรรคย่อมได้ชื่อว่า อัปปณิ-
หิตะ     เพราะทำพระนิพพานนั้นให้เป็นอารมณ์เกิดขึ้น.     บรรดาเหตุทั้ง ๓
เหล่านั้น    มรรคย่อมได้ชื่อโดยคุณของตนบ้าง   โคยอารมณ์บ้าง   โดยปริยาย

<div id="617"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 617]]
แห่งพระสุตตันตะ    เพราะเทศนานี้เป็นปริยายเทศนา     แต่อภิธรรมกถาเป็น
นิปปริยายเทศนา  ฉะนั้น   ในอภิธรรมกถานี้  โลกุตรมรรคจึงไม่ได้ชื่อโดยคุณ
ของตนบ้าง    โดยอารมณ์บ้าง   ย่อมได้ชื่อโดยการบรรลุเท่านั้น.   ก็การบรรลุ
เท่านั้นเป็นธุระ  การบรรลุนั้น มี ๒ อย่าง คือ การบรรลุด้วยวิปัสสนา  การบรรลุ
ด้วยมรรค  ในการบรรลุ ๒ อย่างนั้น   การบรรลุด้วยวิปัสสนาเป็นธุระในฐาน
แห่งมรรคมาแล้ว   การบรรลุด้วยมรรคเป็นธุระในฐานแห่งผลมาแล้ว    ในอภิ-
ธรรมกถานี้    เพราะความที่มรรคมาแล้ว   การบรรลุด้วยวิปัสสนาเท่านั้นจึงเป็น
ธุระเกิดขึ้น.
ถามว่า  ก็มรรคมีชื่อ ๓ อย่าง คือ  สุญญตะ  อนิมิตตะ  อัปปณิหิตะ
มิใช่หรือ ?  เหมือนอย่างที่ตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิโมกข์เหล่านี้มี ๓ อย่าง
คือ  สุญญตวิโมกข์   อนิมิตตวิโมกข์   อัปปณิหิตวิโมกข์  ในบรรดามรรคที่มี
ชื่อ ๓ เหล่านั้น    ในอภิธรรมนี้  ถือเอามรรค  ๒  เพราะเหตุไร  จึงไม่ถือเอา
อนิมิตตวิโมกข์เล่า ?
ตอบว่า  เพราะไม่มีการบรรลุ.
จริงอยู่   อนิมิตตวิปัสสนาดำรงอยู่ในฐานที่ควรบรรลุเองไม่อาจให้ชื่อ
มรรคของตน. ก็พระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ตรัสอนิมิตตวิปัสสนาแก่พระราหุลเถระ
ผู้เป็นโอรสของพระองค์ว่า
อนิมิตฺตญฺจ  ภาเวหิ     มานานุสยมุชฺชห
ตโต  มานาภิสมยา      อุปสนฺโต  จริสฺสสิ
เธอจงเจริญอนิมิตตวิปัสสนา  (พิจาร-
ณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง)   จงละมานา-
นุสัยเสีย     แต่นั้น     เธอจักเป็นผู้เข้าไปสงบ
เที่ยวไปเพราะละมานะเสียได้  ดังนี้.

<div id="618"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 618]]
จริงอยู่ วิปัสสนาย่อมถอนขึ้นซึ่งนิมิตว่าเที่ยง  ซึ่งนิมิตว่ายั่งยืน  ซึ่งนิมิต
ว่าอัตตา  ซึ่งนิมิตว่าเป็นสุข  ฉะนั้น    จึงตรัสว่า  อนิมิต (ไม่มีนิมิต )  วิปัสสนา
แม้นั้นย่อมถอนขึ้น    ซึ่งนิมิตนั้นแม้ก็จริง    ถึงอย่างนั้นวิปัสสนานั้นจึงมีชื่อว่า
นิมิตนั่นเอง  เพราะย่อมเที่ยวไปในนิมิตธรรมทั้งหลายเอง   เพราะฉะนั้น  ตน
เองดำรงอยู่ในฐานที่พึงบรรลุ   จึงไม่อาจเพื่อให้ชื่อมรรคของตน.
อีกนัยหนึ่ง  ธรรมดาพระอภิธรรมเป็นปรมัตถเทศนา  และอนิมิตของ
มรรคเป็นการบกพร่องแห่งเหตุโดยปรมัตถ์ทีเดียว.    มีการบกพร่องอย่างไร  ?
คือ อนิมิตตวิโมกข์ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งอนิจจานุปัสสนา สัทธินทรีย์มีประมาณ
ยิ่งด้วยวิโมกข์นั้น     สัทธินทรีย์นั้นไม่เป็นแม้องค์หนึ่งในอริยมรรค   เพราะมิใช่
องค์มรรค   จึงไม่อาจให้ชื่อมรรคของตนโดยปรมัตถ์ได้   ส่วนวิโมกข์ ๒ นอกนี้
สุญญตวิโมกข์    ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งอนัตตานุปัสสนา     อัปปณิหิติวิโมกข์
ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งทุกขานุปัสสนา.    บรรดาวิโมกข์เหล่านั้น     ปัญญินทรีย์
มีกำลังยิ่งด้วยสุญญตวิโมกข์    สมาธินทรีย์มีกำลังยิ่งด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์
ปัญญินทรีย์และสมาธินทรีย์เหล่านั้น    เพราะความเป็นองค์แห่งอริยมรรค  จึง
สามารถให้ชื่อมรรคของตนโดยปรมัตถ์ได้.
จริงอยู่    ในเวลาที่ฉันทะและจิตตะเป็นอธิบดีในการจำแนกธรรมแห่ง
มัคคาธิปติ   แม้ในมัคคารัมมณติกะ    พระองค์มิได้ตรัสความเป็นมัคคาธิปติไว้
เพราะความที่ธรรม คือ ฉันทะและจิตตะเหล่านั้นมิใช่เป็นองค์มรรค  พึงทราบ
ถ้อยคำที่ถึงพร้อมแล้วอย่างนั้นเถิด  เนื้อความนี้เป็นวินิจฉัยเฉพาะ  ของอาจารย์
รูปหนึ่งนอกจากอรรถกถาในเรื่องนี้.     อนิมิตตวิปัสสนาแม้โดยประการทั้งปวง
อย่างนี้  ตั้งอยู่ในฐานะที่พึงบรรลุได้เอง    จึงไม่สามารถให้ชื่อมรรคของตนได้
เพราะฉะนั้น  พระองค์มิได้ทรงถือเอามรรคที่เป็นอนิมิตตะ.

<div id="619"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 619]]
แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า    มรรคที่เกิดด้วยอนิมิตตะ   แม้ไม่ได้ชื่อ
โดยการบรรลุ   แต่ก็ได้ชื่อโดยคุณของตน    และโดยอารมณ์    โดยปริยายแห่ง
พระสูตร    ครั้นอาจารย์พวกนั้นกล่าวแล้วก็ถูกสกวาทีอาจารย์คัดค้านว่า    เมื่อ
มรรคอันเกิดขึ้นด้วยอนิมิตตะได้ชื่อโดยคุณของตนและโดยอารมณ์   แม้มรรคที่
เกิดแต่สุญญตะและอัปปณิหิตะก็พึงได้ชื่อนี้ตามคุณของตนและโดยอารมณ์   แต่
ก็ไม่ได้  เพราะเหตุไร ?  เพราะว่า ธรรมดามรรคนี้ย่อมได้ชื่อด้วยเหตุ ๒ อย่าง
คือโดยหน้าที่ของตนและโดยเป็นปัจจนิก  คือว่า  โดยสภาวะและโดยการปฏิเสธ.
ในเหตุทั้ง  ๒  นั้น    มรรคที่เกิดขึ้นด้วยสุญญตะและอัปปณิหิตย่อมได้ชื่อโดยกิจ
ของตนบ้าง    โดยเป็นปัจจนิกบ้าง  จริงอยู่   มรรคที่เกิดด้วยสุญญตะและอัปป-
ณิหิตะ  ย่อมได้ชื่อโดยกิจของตนอย่างนี้คือ   ชื่อว่า  ว่าง   เพราะว่างจากราคะ
เป็นต้น    และเพราะไม่มีที่ตั้งโดยไม่มีที่ตั้งแห่งราคะเป็นต้น  และย่อมได้ชื่อโดย
เป็นปัจจนิกอย่างนี้    คือ    มรรคที่เกิดขึ้นเป็นสุญญตะเป็นปฏิปักษ์ต่อการยึดถือ
อัตตา  มรรคที่เกิดเป็นอัปปณิหิตะเป็นปฏิปักษ์ต่อธรรมเป็นที่ตั้ง    ส่วนมรรค
ที่เกิดขึ้นด้วยอนิมิตตะ    ย่อมได้ชื่อโดยกิจของตนเท่านั้น  เพราะไม่มีนิมิตแห่ง
ราคะเป็นต้น    และนิมิตว่าเที่ยงเป็นต้น    มิใช่ได้ชื่อโดยความเป็นข้าศึก ด้วยว่า
มรรคอนิมิตตะนั้นเป็นปฏิปักษ์ต่ออนิจจานุปัสสนา ซึ่งมีสังขารนิมิตเป็นอารมณ์
หามิได้  ก็อนิจจานุปัสสนาตั้งอยู่ในความเป็นอนุโลมแก่มรรคนั้น เพราะฉะนั้น
มรรคที่เกิดด้วยอนิมิตตะนั้น จึงไม่มีโดยปริยายแห่งพระอภิธรรมแม้โดยประการ
ทั้งปวง  ฉะนี้แล.
แต่ว่า  โดยปริยายแห่งพระสูตร  มรรคที่เกิดขึ้นด้วยอนิมิตนั้น    พระ-
องค์นำมาแสดงไว้อย่างนี้  ก็ในวาระใด  มีการออกจากกิเลสด้วยมรรค   ลักษณะ
ทั้ง  ๓  ย่อมมาสู่คลองดุจอาวัชชนะเดียวกัน    ก็ขึ้นชื่อว่า    การมาสู่คลองแห่ง

<div id="620"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 620]]
ลักษณะทั้ง  ๓  พร้อมกันมิได้มี      แต่เพื่อแสดงความแจ่มแจ้งแห่งกรรมฐาน
พระองค์จึงตรัสไว้อย่างนี้   ก็ความยึดถือในที่ใดที่หนึ่งตั้งแต่ต้นจงยกไว้  แต่ว่า
วิปัสสนาอันเป็นวุฏฐานคามินีพิจารณาธรรมใด ๆ  แล้วย่อมออกจากกิเลสตั้งอยู่
ในฐานที่ควรบรรลุด้วยสามารถแห่งธรรมนั้นๆ นั่นแหละย่อมให้ชื่อมรรคของตน
ข้อนี้  เป็นอย่างไร  ?
ก็พระโยคาวจรอาศัยธรรมใดธรรมหนึ่ง   ในบรรดาลักษณะมีความ
ไม่เที่ยงเป็นต้น   ก็สมควรเห็นลักษณะทั้ง  ๒  นอกนี้อีกทีเดียว    ธรรมดาการ
ออกจากกิเลสด้วยมรรคโดยเพียงการเห็นลักษณะเดียวนั้นย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น
ภิกษุตั้งมั่นแล้วโดยความไม่เที่ยง  ย่อมออกไปแม้จาก (กิเลส ) โดยความเป็นของ
ไม่เที่ยง   แม้โดยความเป็นทุกข์อย่างเดียวหามิได้   ย่อมออกไปจาก   (กิเลส)
โดยความเป็นอนัตตาด้วยนั่นแหละ      แม้ในความตั้งมั่นอยู่โดยความเป็นทุกข์
ก็นัยนี้แหละ.      ด้วยประการฉะนี้      การยึดถือสิ่งใดสิ่งหนึ่งเป็นอารมณ์ตั้งแต่
ต้นจงยกไว้    ก็วิปัสสนาที่เป็นวุฏฐานคามินีพิจารณาธรรมใด  ๆ   ย่อมออกไป
ดำรงอยู่ในฐานที่ควรบรรลุด้วยสามารถแห่งธรรมนั้น ๆ    แล้วให้ชื่อมรรคของ
ตน.      ในบรรดาลักษณะเหล่านั้น       เมื่อพระโยคาวจรออกจากอนิจจลักษณะ
มรรคก็เป็นอนิมิตตะ  เมื่อออกจากทุกขลักษณะ  มรรคก็เป็นอัปปณิหิตะ   เมื่อ
ออกจากอนัตตลักษณะ มรรคก็เป็นสุญญตะ   ดังนี้    ทรงนำนิมิตตมรรคมา
แสดงโดยปริยายแห่งพระสูตรด้วยประการฉะนี้.
ถามว่า  ก็วิปัสสนาที่เป็นวุฏฐานคามินี  มีอะไรเป็นอารมณ์ ?
ตอบว่า  มีลักษณะเป็นอารมณ์.
ขึ้นชื่อว่า ลักษณะ มีคติเป็นบัญญัติ  เป็นธรรม ที่ไม่ควรกล่าวถึง แต่
ว่าภิกษุใดกำหนดลักษณะ ๓ คือ  อนิจจัง  ทุกขัง  อนัตตา  ขันธ์ ๕  ของภิกษุ
นั้นย่อมเป็นดุจซากศพผูกที่คอ   ญาณมีสังขารเป็นอารมณ์นั่นแหละย่อมออกไป

<div id="621"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 621]]
จากสังขาร.  เหมือนอย่างภิกษุรูปหนึ่ง     ต้องการจะซื้อบาตรเห็นบาตรที่พ่อค้า
บาตรนำมาแล้วก็มีความยินดีร่าเริง คิดว่า  เราจักถือเอาบาตร ดังนี้ เมื่อทดลองดู
จึงเห็นรูทะลุ ๓ แห่ง ภิกษุนั้นหมดความอาลัยในรูทะลุทั้งหลายก็หาไม่    ที่แท้
หมดความอาลัยในบาตร  ฉันใด ภิกษุกำหนดลักษณะทั้ง  ๓  แล้วจึงเป็นผู้หมด
ความอาลัยในสังขารทั้งหลาย  ฉันนั้นเหมือนกัน  พึงทราบว่า วิปัสสนานั้นย่อม
ออกไปจากสังขารด้วยญาณมีสังขารเป็นอารมณ์นั่นแหละดังนี้.   แม้อุปามาด้วย
ผ้า  ก็นัยนี้เหมือนกัน.
พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงจำแนกฌานโลกุตระ จึงทรงนำนัยแม้ทั้ง ๒
คือ จตุกนัย  และปัญจกนัย  จากสุทธิกปฏิปทามาด้วยประการฉะนี้.  ในสุทธิก-
สุญญตา ในสุญญตปฏิปทา ในสุทธิกอัปปณิหิต  ในอัปปณิหิตปฏิปทาก็ทรงนำนัย
ทั้ง ๒ คือ จตุกนัย   และปัญจกนัย  มาแสดงไว้เหมือนกัน.
ถามว่า  เพราะเหตุไร  จึงทรงนำมาอย่างนี้  ?
ตอบว่า  เพราะอัชฌาสัยของบุคคล     และเพราะความงามแห่งเทศนา
พึงทราบแม้ทั้ง ๒ นัยนั้น   โดยนัยที่กล่าวแล้วในหนหลังแล.
ในคำว่า  เจริญโลกุตรฌานนี้  อย่างนี้   พระองค์ทรงจำแนกนัยทั้ง ๒
ด้วยอำนาจจตุกนัยและปัญจกนัยจากสุทธิกปฏิปทา   ในที่เหลือก็เหมือนกัน
เพราฉะนั้น    จึงจำแนกนัยทั้ง ๑๐ ในส่วนทั้ง  ๕ ส่วนทั้งหมด.
ในโลกุตรฌานนั้น   พึงทราบข้อธรรมปกิณณกะดังนี้
ธรรมภายใน   (อชฺฌตฺตญฺจ)    ธรรม
ภายนอก    (พหิทฺธา)     ในรูปและอรูปทั้ง  ๕
การเปลี่ยนองค์มรรค ๗ และ ๘ นิมิต ปฏิปทา
และอธิบดี.

<div id="622"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 622]]
จริงอยู่    ในโลกุตรมรรค    ภิกษุอาศัยธรรมภายในย่อมออกจากธรรม
ภายใน  อาศัยธรรมภายในแล้วย่อมออกจากธรรมภายนอก อาศัยธรรมภายนอก
แล้วย่อมออกจากธรรมภายนอก    อาศัยธรรมภายนอกแล้วย่อมออกจากธรรม
ภายใน     ภิกษุอาศัยรูปแล้วย่อมออกจากรูป     อาศัยรูปแล้วย่อมออกจากอรูป
อาศัยอรูปแล้วออกจากอรูป อาศัยอรูปแล้วย่อมออกจากรูป ย่อมออกจากขันธ์ ๕
พร้อมกัน.
คำว่า  เปลี่ยนองค์มรรค  ๗    และ ๘  อธิบายว่า  ก็มรรคนั้นนี้มี
องค์ ๘ บ้าง  มีองค์ ๗ บ้าง  แม้โพชฌงค์เป็น ๗ ก็มี  เป็น ๖ ก็มี    ถึงฌาน
มีองค์ ๕ ก็มี  มีองค์ ๔ ก็มี  มีองค์ ๓ ก็มี  มีองค์ ๒ ก็มี  พึงทราบการเปลี่ยน
องค์มี ๗ และ ๘ เป็นต้นอย่างนี้ด้วยประการฉะนี้.
คำว่า นิมิต  ปฏิปทา และอธิบดี   อธิบายว่า  คำว่า นิมิต  ได้แก่
แดนเป็นที่ออก.   คำว่า  ปฏิปทาและอธิบดี   ได้แก่ พึงทราบความหวั่นไหว
และไม่หวั่นไหวแห่งปฏิปทาและอธิบดีเท่านั้น.
ในบรรดาคำเหล่านั้น     พึงทราบวินิจฉัยในคำเป็นต้นว่า  อาศัยธรรม
ภายในแล้วออกจากธรรมภายในนั้นก่อน.  ก็ภิกษุบางรูปในพระศาสนานี้
ย่อมอาศัยขันธ์ ๕ อันเป็นภายในจำเดิมแต่ต้น   ครั้นอาศัยแล้วย่อมเห็นขันธ์  ๕
เหล่านั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น    โดยมนสิการว่า  ภิกษุในธรรมวินัย
นี้เบื้องต้นย่อมออกจากธรรมภายในดังนี้    แต่เพราะการออกด้วยมรรค    ย่อมมี
เพียงการเห็นธรรมภายในล้วน ๆ   เท่านั้นหามิได้     พึงเห็นแม้ธรรมภายนอก
ทีเดียว  ฉะนั้น  จึงพิจารณาขันธ์ของคนอื่นบ้าง    สังขารขันธ์อันไม่มีใจครอง
บ้างว่าเป็น   อนิจจัง   ทุกขัง   และอนัตตา  ดังนี้     ภิกษุนั้นย่อมพิจารณาเห็น
ธรรมภายในโดยกาลอันควร    ย่อมพิจารณาเห็นธรรมภายนอกตามกาลอันควร

<div id="623"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 623]]
ดังนี้    เมื่อเธอพิจารณาอยู่อย่างนี้.    ในกาลที่พิจารณาธรรมภายใน   ย่อมเชื่อม
ต่อกับมรรคด้วยวิปัสสนา  ด้วยอาการฉะนี้   ชื่อว่า  อาศัยธรรมภายในออก
จากธรรมภายใน    ก็ถ้าในเวลาพิจารณาธรรมภายนอกของเธอ     ย่อมเชื่อม
ต่อกับมรรคด้วยวิปัสสนา    ด้วยอาการอย่างนี้    ชื่อว่า   อาศัยธรรมภายใน
ย่อมออกจากธรรมภายนอก.   แม้ในการออกเพราะอาศัยธรรมภายนอกแล้ว
ย่อมออกจากธรรมภายนอก  และธรรมภายใน  ก็นัยนี้เหมือนกัน.
ก็ภิกษุอีกรูปหนึ่ง    ย่อมอาศัยรูปตั้งแต่ต้น    ครั้นอาศัยแล้วก็กำหนด
ภูตรูป  และอุปาทารูป   ย่อมเห็นโดยความไม่เที่ยงเป็นต้น    แต่เพราะการออก
ด้วยมรรค     ย่อมมีเพียงการเห็นรูปล้วน ๆ  ก็หาไม่     พึงเห็นแม้อรูปโดยแท้
ฉะนั้น   ภิกษุนั้นทำรูปนั้นให้เป็นอารมณ์  แล้วกำหนดเวทนา  สัญญา  สังขาร
วิญญาณซึ่งเกิดขึ้นแล้วว่า   นี้เป็นอรูปดังนี้  ย่อมเห็นโดยความไม่เที่ยงเป็นต้น
ภิกษุนั้นย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยกาลอันควร   เห็นอรูปโดยกาลอันควร    เมื่อ
เธอพิจารณาอยู่อย่างนี้   ในการพิจารณารูป  ย่อมเชื่อมต่อกับมรรคด้วยวิปัสสนา
ด้วยอาการอย่างนี้    ชื่อว่า    อาศัยรูปแล้วย่อมออกจากรูป.    ก็ถ้าในการ
พิจารณาอรูปของเธอ   ย่อมเชื่อมต่อกับมรรคด้วยวิปัสสนา   ด้วยอาการอย่างนี้
ชื่อว่า  อาศัยรูปแล้วย่อมออกจากอรูป.    แม้ในการออกจากอรูป  และรูป
เพราะอาศัยอรูป   ก็นัยนี้เหมือนกัน.    ก็ในกาลที่ภิกษุอาศัยธรรมอย่างนี้   ว่า
ธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา      ธรรมนั้นทั้งหมดมีความ
ดับเป็นธรรมดา  ดังนี้   แล้วออกไปจาก  (สังขตะ)  ธรรม  อย่างนี้นั่นแหละ
ชื่อว่า  ย่อมออกจากขันธ์ ๕  พร้อมกันทีเดียว.    นี้เป็นวิปัสสนาของภิกษุ
ผู้มีปัญญามาก  ผู้เห็นแจ้งด้วยปัญญาอันคมกล้า.

<div id="624"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 624]]
เหมือนอย่างว่า     บุคคลวางก้อนคูถในท่ามกลางโภชนะแล้วน้อมถาด
อันเต็มด้วยโภชนะมีรสอันเลิศต่าง ๆ ไปเพื่อบุรุษผู้มีความอดอยาก   บุรุษผู้อด
อยากนั้นเอามือเขี่ยกับข้าวออกเห็นก้อนคูถแล้วพูดว่า   นี่อะไร   เมื่อเขากล่าวว่า
ก้อนคูถ  ดังนี้  จึงกล่าวว่า  ถุย ๆ จงเอาออกไป   เป็นผู้หมดความอาลัยทั้งใน
อาหารทั้งในถาด  ฉันใด  คำอุปมาที่นำมาเปรียบนี้  พึงทราบฉันนั้น.
จริงอยู่   กาลที่ภิกษุนี้ถือขันธ์ ๕ ว่า  เป็นเรา   ของเราในกาลที่ยังเป็น
พาลปุถุชน พึงทราบเหมือนกาลที่บุรุษอดอยากนั้นมีใจยินดีในการเห็นถาดโภชนะ
กาลที่กำหนดลักษณะ  ๓    พึงทราบเหมือนบุรุษนั้นเห็นก้อนคูถ.    กาลที่ภิกษุ
ผู้มีปัญญามาก    ผู้มีความเห็นแจ้งด้วยปัญญาอันคมกล้าเห็นว่า     สิ่งใดสิ่งหนึ่ง
มีความเกิดขึ้นเป็นธรรม    สิ่งนั้นทั้งหมดล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา  ดังนี้
แล้วออกจากขันธ์ ๕ พร้อมกันนั่นแหละ     พึงทราบเหมือนกาลที่บุรุษอดอยาก
นั้น  หมดความอาลัยทั้งโภชนะทั้งถาด  ฉะนั้น.
ในคำว่า การเปลี่ยนองค์มรรค ๗ และ ๘ นี้ พึงทราบการเปลี่ยน
องค์ธรรมมีประเภทตามที่กล่าวนี้โดยประการที่มีอยู่.   จริงอยู่  สังขารุเบกขาญาณ
เท่านั้น     ย่อมกำหนดความต่างกันแห่งโพชฌงค์    (องค์ธรรมเครื่องตรัสรู้)
องค์มรรค  (มัคคังคะ)  และองค์ฌาน   (ฌานังคะ)   แต่พระเถระบางพวก
กล่าวว่า   ฌานที่เป็นบาทย่อมกำหนดความต่างกันแห่งโพชฌงค์    องค์มรรค
และองค์ฌาน   ดังนี้.   พระเถระบางพวกกล่าวว่า   ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอารมณ์
แห่งวิปัสสนาย่อมกำหนด ดังนี้.  พระเถระบางพวกกล่าวว่า   อัธยาศัยของบุคคล
ย่อมกำหนด  ดังนี้.
ในวาทะทั้งหลายของพระเถระแม้เหล่านั้นพึงทราบว่า  วิปัสสนาที่เป็น
บุรพภาคกล่าวคือสังขารุเบกขาญาณ  และวิปัสสนาที่เป็นวุฏฐานคามินีนี้  ย่อม
กำหนด  ในข้อนี้  มีถ้อยคำตามลำดับ  ดังนี้.

<div id="625"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 625]]
จริงอยู่     ว่าโดยการกำหนดแห่งวิปัสสนา     มรรคที่เกิดขึ้นแก่พระ-
สุกขวิปัสสกก็ดี  มรรคที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ได้สมาบัติที่ไม่ทำฌานให้เป็นบาทก็ดี
มรรคที่เกิดขึ้นเพราะทำปฐมฌานให้เป็นบาทแต่พิจารณาปกิณณกสังขารก็ดี  ย่อม
เป็นมรรคประกอบด้วยปฐมฌานทั้งนั้น. ในมรรคจิตทั้งหมดย่อมมีโพชฌงค์ ๗
มรรคมีองค์ ๘   และองค์ฌาน  ๕  ด้วยว่า  วิปัสสนาที่เป็นบุรพภาคแห่งมรรค
แม้เหล่านั้น    เป็นสภาพสหรคตด้วยโสมนัสบ้าง    สหรคตด้วยอุเบกขาบ้าง  แต่
ในกาลเป็นที่ออกไป   (วุฏฐานคามินีวิปัสสนา)  ถึงความเป็นสังขารุเบกขาญาณ
ย่อมสหรคตด้วยโสมนัสอย่างเดียว.
ในปัญจกนัย    ฌานในมรรคที่เกิดขึ้นเพราะทำทุติยฌาน   ตติยฌาน
จตุตถฌานให้เป็นบาท  มีองค์ ๔   องค์  ๓   และองค์  ๒  โดยลำดับนั่นแหละ
ก็ในมรรคแม้ทั้งหมด   ย่อมมีองค์มรรค ๗  ในฌานที่  ๔  มีโพชฌงค์ ๖  นี้
เป็นความแตกต่างกันโดยกำหนดทำฌานให้เป็นบาท   และโดยการกำหนดแห่ง
วิปัสสนา.     เพราะวิปัสสนาที่เป็นบุรพภาคแห่งมรรคเหล่านั้น    สหรคตด้วย
โสมนัสบ้าง     สหรคตด้วยอุเบกขาบ้าง     แต่วิปัสสนาที่เป็นวุฏฐานคามินีเป็น
ธรรมสหรคตด้วยโสมนัสอย่างเดียว.
ส่วนในมรรคที่พระโยคาวจรทำปัญจมฌานให้เป็นบาทแล้วให้เกิดขึ้น
องค์ฌานมี ๒ ด้วยสามารถแห่งอุเบกขาและเอกัคคตาจิต   ได้โพชฌงค์ ๖ มรรค
มีองค์ ๗ เท่านั้น   ความแปลกกันแม้นี้  ย่อมมีด้วยสามารถแห่งการกำหนดทั้ง ๒
อย่างเพราะในนัยนี้  วิปัสสนาที่เป็นบุรพภาค  ย่อมสหรคตด้วยโสมนัส  หรือสห-
รคตด้วยอุเบกขา.   ส่วนวิปัสสนาที่เป็นวุฏฐานคามินีสหรคตด้วยอุเบกขาเท่านั้น
แม้ในมรรคที่พระโยคาวจรทำอรูปฌานให้เป็นบาทแล้วให้เกิดขึ้น   ก็นัยนี้แหละ
สมาบัติที่พระโยคาวจรออกในส่วนที่ใกล้ชิดแห่งมรรคที่ท่านออกจากฌานที่เป็น

<div id="626"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 626]]
บาทด้วยอาการอย่างนี้  แล้วพิจารณาสังขารอย่างใดอย่างหนึ่งให้เกิดแล้ว  ย่อม
ทำภาวะเช่นเดียวแก่ตน  ดุจสีพื้นดินกระทำเหี้ย  ให้มีสีเช่นเดียวกันฉะนั้น.
แต่ในวาทะของพระเถระองค์ที่  ๒  มีอธิบายว่า  มรรคที่พระโยคาวจร
ออกจากสมาบัติใด ๆ  แล้วพิจารณาธรรมในสมาบัติใด ๆ เกิดขึ้น  มรรคก็เป็น
เช่นสมาบัตินั้น   ๆ นั่นแหละ   คือเช่นเดียวกับสมาบัติที่ท่านพิจารณาแล้ว   ก็ถ้า
ท่านพิจารณาธรรมอันเป็นกามาวจรทั้งหลาย  มรรคก็เป็นอันประกอบปฐมฌาน.
พึงทราบการกำหนดวิปัสสนาแม้นี้      โดยนัยที่กล่าวแล้วในวาทะนั้นนั่นแหละ
ในวาทะของพระเถระองค์ที่  ๓    มีอธิบายว่า    มรรคที่พระโยคาวจร
กระทำฌานใด ๆ ให้เป็นบาท  หรือพิจารณาธรรมใด ๆ  ในฌาน   สมควรแก่
อัธยาศัยแก่ตนว่า โอหนอ  เราพึงบรรลุมรรคประกอบด้วยองค์ ๗  หรือองค์ ๘
ดังนี้ให้เกิดขึ้น    มรรคก็เป็นเช่นเดียวกับฌานนั้น ๆ แหละ    ก็แต่ว่ามรรคนั้น
เว้นฌานที่เป็นบาท   หรือฌานที่พิจารณาแล้ว    ย่อมไม่สำเร็จ   เพียงอัธยาศัย
อย่างเดียว.    เนื้อความนี้นั้น      บัณฑิตพึงแสดงด้วยนันทโกวาทสูตร     (ใน
มัชฌิมนิกายสฬายตนวรรค).
จริงอยู่  พระดำรัสนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย
ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำนั้น    ชนเป็นอันมากย่อมไม่มีความเคลือบแคลง    หรือ
สงสัยว่า    ดวงจันทร์พร่องหรือเต็มหนอ    แต่ที่แท้ดวงจันทร์ก็เต็มแล้วทีเดียว
ฉันใด      ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    ภิกษุณีเหล่านั้นเป็นผู้ชื่นชมธรรมเทศนาของ
นันทกะและมีความดำริอันบริบูรณ์แล้ว     ฉันนั้นเหมือนกันแล    ดูก่อนภิกษุ
ทั้งหลาย  บรรดาภิกษุณีทั้ง  ๕๐๐ รูปเหล่านั้น    รูปที่ทรงคุณต่ำยังเป็นถึงพระ-
โสดาบัน  มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา  แน่นอนที่จะตรัสรู้ในเบื้องหน้า ดังนี้.

<div id="627"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 627]]
ก็บรรดาภิกษุณีเหล่านั้น      ภิกษุณีรูปใดมีอุปนิสัยแห่งโสดาปัตติผล
ภิกษุณีรูปนั้น  ก็ได้มีความดำริ    (สังกัปปะ)    บริบูรณ์แล้วด้วยโสดาปัตติผล
เท่านั้น ฯลฯ  รูปใดมีอุปนิสัยแห่งพระอรหัต    รูปนั้นก็มีความดำริบริบูรณ์แล้ว
ด้วยพระอรหัตเท่านั้น.
มรรคที่พระโยคาวจรการทำฌานใด ๆ    ให้เป็นบาท    หรือพิจารณา
ธรรมในฌานใด  ๆ  โดยสมควรแก่อัธยาศัยของตนเกิดขึ้นแล้ว    ย่อมเป็นเช่น
เดียวกับฌานนั้น     เหมือนกันนั่นแหละ   ก็มรรคที่เป็นเช่นเดียวกับฌานนั้น ๆ
เว้นฌานที่เป็นบาท  หรือเว้นฌานที่พิจารณาแล้ว   ย่อมไม่สำเร็จโดยเพียงเป็น
อัธยาศัยเท่านั้น    เพราะฉะนั้น พึงทราบการกำหนดวิปัสสนาโดยนัยที่กล่าวแล้ว
ในวาทะนี้แล.
บรรดาวาทะของพระเถระเหล่านั้น     พระจูฬนาคเถระผู้ทรงพระไตร-
ปิฎกมีวาทะอย่างนี้ว่า ฌานที่เป็นบาทเท่านั้นย่อมกำหนด ดังนี้  ได้ถูกอันเตวาสิก
ถามว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในที่ใดมีฌานที่เป็นบาทอยู่ก่อน ในที่นั้น ฌานที่เป็น
บาทนั้นก็กำหนดได้ แต่ในที่ใด (อรูปภพ) ฌานที่เป็นบาทไม่มี ในที่อรูปภพนั้น
อะไรย่อมกำหนด    พระเถระตอบว่า  ดูก่อนอาวุโส  แม้ในที่นั้น  ฌานที่เป็น
บาทเท่านั้นก็ย่อมกำหนด  ด้วยว่า  ภิกษุใดได้สมาบัติ  ๘  ทำปฐมฌานให้เป็น
บาทยังโสดาปัตติมรรคและผลให้เกิดขึ้นแล้ว    เป็นผู้มีฌานไม่เสื่อม   ทำกาละ
เกิดในอรูปภพ     ออกจากสมาบัติแห่งโสดาปัตติผลอันประกอบด้วยปฐมฌาน
เริ่มตั้งวิปัสสนายังมรรคและผล ๓ ในเบื้องบนให้เกิดขึ้น  มรรคและผลเหล่านั้น
ของท่านก็ประกอบปฐมฌานเท่านั้น   แม้ในมรรคผลที่ประกอบกับทุติยฌาน
เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน   ฌานที่เป็นหมวด ๓ หมวด ๔ ในอรูปย่อมเกิดขึ้น
ก็ฌานหมวด ๓  หมวด ๔  นั้นแลเป็นโลกุตระ    มิใช่โลกิยะ    ดูก่อนอาวุโส

<div id="628"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 628]]
แม้ด้วยอาการอย่างนี้ก็เหมือนกัน     ฌานที่เป็นบาทเท่านั้นย่อมกำหนด.    พวก
อันเตวาสิกเรียนว่า  ท่านขอรับ  ปัญหาท่านกล่าวดีแล้ว   ดังนี้.
แม้พระมหาทันธเถระผู้อยู่ที่โมรวาปีวิหารผู้มีวาทะอย่างนี้ว่า    ขันธ์
ทั้งหลายที่เป็นอารมณ์ของวิปัสสนาย่อมกำหนด     ด้วยว่าพิจารณาธรรมใด  ๆ
แล้วออก มรรคย่อมเป็นเช่นกับธรรมนั้น   ๆ นั่นแหละ ดังนี้  ถูกพวกอันเตวาสิก
ถามว่า  ท่านขอรับ   ในวาทะของท่านข้อควรตำหนิย่อมปรากฏ  ด้วยว่า  ภิกษุ
ผู้พิจารณารูปแล้วออก   (จากสังขตอารมณ์) ได้แล้ว   มรรคก็พึงเป็นอัพยากตะ
เหมือนรูป    พระโยคาวจรกำหนดเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยนัยแล้วออกไป
ก็พึงเป็นมรรคถึงความเป็นเนวสัญญานาสัญญายตนะเช่นเดียวกันกับเนวสัญญา-
นาสัญญายตนะนั้น   ดังนี้   พระเถระตอบว่า  ดูก่อนอาวุโส  เป็นเช่นนั้นหามิได้
เพราะโลกุตรมรรค    ชื่อว่า  ไม่ถึงอัปปนา  มิได้มี    เพราะฉะนั้น      ภิกษุ
พิจารณารูปแล้วออกไปได้ มรรคประกอบด้วยองค์ ๘  ย่อมสหรคตด้วยโสมนัส
เมื่อพิจารณาเนวสัญญานาสัญญายตนะแล้ว    แม้ออกไปได้    ย่อมเป็นเช่นนั้น
โดยอาการทั้งปวงหามิได้    ส่วนมรรคที่สหรคตด้วยอุเบกขา     ย่อมเป็นมรรค
มีองค์  ๗  ดังนี้.
แม้พระจูฬาภยเถระผู้ทรงพระไตรปิฎก   ซึ่งมีวาทะว่า   อัชฌาสัยแห่ง
บุคคลย่อมกำหนด   ดังนี้    ได้ถูกพวกอันเตวาสิกนำวาทะของท่านไปถามพระ-
จูฬนาคเถระผู้ทรงพระไตรปิฎก  พระจูฬนาคเถระจึงกล่าวว่า   ฌานที่เป็นบาท
มีอยู่แก่บุคคลใด อัชฌาสัยแห่งบุคคลย่อมกำหนดแก่บุคคลนั้น   ฌานที่เป็นบาท
นั้นไม่มีแก่ภิกษุใด    อัชฌาสัยอะไรเล่าจักกำหนดแก่ภิกษุนั้น       เพราะฉะนั้น
สภาวะนั้น  ย่อมเป็นดุจเวลาที่แสวงหากำไรของบุคคลไร้ทรัพย์  ฉะนั้น.

<div id="629"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 629]]
พวกอันเตวาสิกได้นำเรื่องนั้น     มาเรียนแก่พระจูฬาภยเถระผู้ทรง
พระไตรปิฎก.  พระเถระนั้นกล่าวว่า ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย  ถ้อยคำนี้ท่านกล่าว
สำหรับบุคคลผู้มีฌานเป็นบาท  เหมือนอย่างว่า อัชฌาสัยของบุคคลแม้ผู้มีฌาน
เป็นบาท ฉันใด แม้บุคคลผู้มีฌานอันพิจารณาแล้ว  ก็พึงทราบฉันนั้นเหมือนกัน
เพราะมรรคที่พระโยคาวจรออกจากปัญจมฌานเกิดขึ้น   โดยพิจารณาปฐมฌาน
เป็นต้น       ประกอบด้วยปัญจมฌาน   ก็ย่อมประสบตามวาทะของพระเถระ
รูปแรก    และมรรคที่ประกอบด้วยปฐมฌานเป็นต้น     ก็ย่อมประสบตามวาทะ
ของพระเถระรูปที่สอง    เพราะเหตุนั้น      วาทะแม้ทั้ง ๒ ย่อมผิด   แต่ในฌาน
เหล่านั้น    ในวาทะของพระเถระที่ ๓ ว่า    พระโยคาวจรย่อมปรารถนาฌานใด
มรรคก็ประกอบด้วยฌานนั้น   ดังนั้น    วาทะเหล่านั้นของท่านจึงไม่ผิด  และภิกษุ
นั้นก็เป็นผู้มีอัชฌาสัยเป็นไปกันด้วยประโยชน์  ดังนี้   พระเถระแม้ทั้ง  ๓  รูป
เป็นบัณฑิต   เป็นผู้ฉลาด  เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยคุณธรรมอันเจริญ   ด้วยเหตุนั้น
อันเตวาสิกเหล่านั้น    จึงทำวาทะของพระเถระทั้ง ๓ เหล่านั้น  ให้เป็นแบบแผน
ก็ในอภิธรรมนี้ข้าพเจ้าจึงยกอรรถนั้นแหละขึ้นแสดงว่า ก็วิปัสสนาย่อมกำหนด
วาทะทั้ง ๓ นี้  ดังนี้.
บัดนี้ พึงทราบวินิจฉัยในคำนี้ว่า นิมิตฺตปฏิปทาปติ (นิมิต ปฏิปทา
และอธิบดี) ต่อไป. ถามว่า กาลเกิดขึ้นแห่งมรรคซึ่งเปลี่ยนองค์อย่างนี้  โคตรภู
ย่อมออกไปจากที่ไหน  มรรคย่อมออกไปจากที่ไหน  ?   ตอบว่า   โคตรภูย่อม
ออกจากนิมิตก่อน  แต่ไม่อาจตัด  (กิเลส) ที่เป็นไปได้  เพราะโคตรภูนั้นมีการ
ออกไปอย่างเดียว    มรรคย่อมออกจากนิมิต    ย่อมตัด  (กิเลส)  ที่เป็นไปได้
เพราะมรรคนี้มีการออกไปทั้ง  ๒  อย่าง.    บรรดาการออกไปแห่งโคตรภูและ
มรรคนั้น   พึงทราบนัยที่เกิดขึ้น  ดังต่อไปนี้.

<div id="630"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 630]]
ก็ในวาระ  (คือในมรรควิถี) ใด มีการออกไปด้วยมรรค  ในวาระนั้น
ไม่มีอนุโลมดวงเดียว ไม่มีอนุโลมดวงที่ ๕  เพราะอนุโลมมีครั้งเดียวย่อมไม่ได้
อาเสวนปัจจัย  อนุโลมดวงที่ ๕ ย่อมหวั่นไหว  เพราะใกล้ตกภวังค์   เพราะว่า
ในคราว (ขณะ) จิตใกล้ภวังค์ดวงที่ ๕ นั้นชื่อว่า จิตตกไปแล้ว เพราะฉะนั้น
อนุโลมจึงไม่มีดวงเดียว  ไม่มีในดวงที่ ๕.
ก็บุคคลผู้มีปัญญามากมีอนุโลม ๒  ดวง ดวงที่ ๓ เป็นโคตรภู ดวงที่ ๔
เป็นมรรคจิต  มีผลจิต  ๓ ดวง  จากนั้นจิตก็ลงสู่ภวังค์.
ส่วนบุคคลผู้มีปัญญาปานกลาง  อนุโลมมี  ๓  ดวง  ดวงที่  ๔  เป็น
โคตรภู   ดวงที่ ๕ เป็นมรรคจิต   มีผลจิต  ๒  ดวง  จากนั้นก็ลงสู่ภวังค์.
สำหรับคนมีปัญญาน้อย  (มันทปัญญา)  อนุโลมมี ๔ ดวง  ดวงที่ ๕
เป็นโคตรภู  ดวงที่  ๖  เป็นมรรคจิต  ดวงที่ ๗ เป็นผลจิต   จากนั้นจิตก็ลงสู่
ภวังค์.
บรรดาพระโยคาวจร ๓ ประเภทนั้น   ข้าพเจ้าไม่กล่าวด้วยสามารถแห่ง
ท่าน  ผู้มีปัญญามากและมีปัญญาน้อย  แต่พึงกล่าวด้วยสามารถแห่งท่านผู้มีปัญญา
ปานกลาง    เพราะในวาระคือ    (วิถีแห่งมรรค)   ใด   มีการออกไปด้วยมรรค
มโนวิญญาณธาตุที่เป็นอเหตุกกิริยา  เป็นธรรมสหรคตด้วยอุเบกขา  เป็นมโน-
ทวาราวัชชนจิตให้ภวังค์เคลื่อนไปกระทำขันธ์ทั้งหลาย    ที่เป็นอารมณ์แห่ง
วิปัสสนาให้เป็นอารมณ์    ถัดจากนั้นไป    ชวนะดวงแรก    ชื่ออนุโลมญาณ
ก็เกิดขึ้นถือเอาขันธ์ที่มโนทวาราวัชชนจิตนั้นถือเป็นอารมณ์   อนุโลมญาณนั้น
ก็เป็นไปในขันธ์เหล่านั้นว่า    ไม่เที่ยงบ้าง    เป็นทุกข์บ้าง    เป็นอนัตตาบ้าง
บรรเทาความมืดที่หยาบๆ ซึ่งปกปิดสัจจะ กระทำลักษณะทั้ง ๓ ให้แจ่มแจ้งยิ่งๆ
ขึ้นก็ดับไป  ถัดจากนั้นอนุโลมญาณดวงที่ ๒ ก็เกิดขึ้น  ในบรรดาอนุโลมญาณ

<div id="631"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 631]]
๒ ดวงนั้น    ดวงแรกไม่มีอาเสวนปัจจัย  ดวงที่ ๒ มีดวงแรกเป็นอาเสวนปัจจัย
ดวงที่  ๒  นั้นมีอาเสวนปัจจัยได้แล้วจึงเป็นญาณ  คมกล้า    ผ่องใสเป็นไปใน
อารมณ์นั้นนั่นแหละ    โดยอาการนั้นเหมือนกัน     บรรเทาความมืดปานกลาง
ซึ่งปกปิดสัจจะไว้  การทำลักษณะ ๓ ให้แจ่มแจ้งยิ่ง ๆ ขึ้นแล้วดับไป ในลำดับ
นั้น  อนุโลมญาณดวงที่   ๓ ก็เกิดขึ้นมีอนุโลมญาณดวงที่ ๒  เป็นอาเสวนปัจจัย
แม้อนุโลมญาณดวงที่   ๓   แม้นั้นเพราะมีอาเสวนปัจจัยได้แล้วจึงคมกล้าผ่องใส
เป็นไปในอารมณ์นั้นนั่นแหละ  โดยอาการนั้นเหมือนกัน  บรรเทาความมืดอัน
ละเอียดที่เหลือซึ่งปกปิดสัจจะนั้น กระทำให้หมดไป กระทำลักษณะ ๓ แจ่มแจ้ง
ยิ่งๆ ขึ้นแล้วดับไป เมื่ออนุโลมญาณ ๓ บรรเทาความมืดปกปิดสัจจะอย่างนี้แล้ว
ลำดับนั้น  โคตรภูญาณก็เกิดขึ้นการทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์.
ในข้อนั้น  มีอุปมา  ดังนี้
ได้ยินว่า บุรุษมีจักษุดีคนหนึ่ง คิดว่า เราจักประกอบดาวฤกษ์ (ดูดวง
ชะตา)  จึงออกไปในเวลาราตรีแหงนดูดวงจันทร์    ดวงจันทร์ไม่ปรากฏแก่เขา
เพราะวลาหก  (เมฆ)  ทั้งหลายปิดบังไว้ ขณะนั้นลมหนึ่งตั้งขึ้นแล้วพัดวลาหก
หนา ๆ  (หยาบ)    ทั้งหลายให้กระจัดกระจายไป    ลมอื่นอีกตั้งขึ้นพัดวลาหก
อย่างกลาง  ลมอีกอย่างหนึ่งก็ตั้งขึ้นพัดวลาหกแม้ที่ละเอียดให้กระจัดกระจายไป.
ลำดับนั้น     บุรุษนั้นจึงเห็นดวงจันทร์นั้นบนท้องฟ้าที่ปราศจากวลาหกทั้งหลาย
ได้รู้แล้วซึ่งการประกอบดาวฤกษ์.
ในคำอุปมาเหล่านั้น     ความมืดคือกิเลสอย่างหยาบ  อย่างกลาง   อย่าง
ละเอียดอันปกปิดซึ่งสัจจะเปรียบเหมือนวลาหก (เมฆ) ๓ กลุ่ม.  อนุโลมจิต   ๓
ดวงเปรียบเหมือนลม ๓   ชนิด.  โคตรภูญาณเปรียบเหมือนบุรุษผู้มีตาดี.  พระ-
นิพพานเปรียบเหมือนพระจันทร์.    การบรรเทาความมืดอันปกปิดซึ่งสัจจะของ

<div id="632"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 632]]
อนุโลมจิตแต่ละดวง เปรียบเหมือนลมแต่ละชนิดทำลายเมฆ ๓ ชนิดโดยลำดับ.
เมื่อความมืดอันปกปิดซึ่งสัจจะปราศจากไปแล้ว    โคตรภูญาณก็ทำพระนิพพาน
อันบริสุทธิ์ให้เป็นอารมณ์เปรียบเหมือนการที่บุรุษนั้นเห็นพระจันทร์บริสุทธิ์บน
ท้องฟ้าที่ปราศจากวลาหก  ฉะนั้น.
เหมือนอย่างว่า  ลม ๓ ชนิดย่อมสามารถเพื่อกำจัดวลาหก  อันปกปิด
ดวงจันทร์นั่นแหละ  ฉันใด   อนุโลมญาณทั้งหลายก็สามารถเพื่อกำจัดความมืด
อันปกปิดสัจจะ ฉันนั้นเหมือนกัน   แต่ไม่อาจกระทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์
บุรุษย่อมอาจเพื่อเห็นดวงจันทร์นั่นแหละ     แต่ไม่อาจกำจัดวลาหกทั้งหลายได้
ฉันใด  โคตรภูญาณก็ย่อมอาจเพื่อทำพระนิพพานนั้นแหละให้เป็นอารมณ์ได้
แต่ไม่อาจกำจัดความมืดคือกิเลสได้  ฉันนั้น.  อนุโลมญาณมีสังขารเป็นอารมณ์
โคตรภูญาณมีพระนิพพานเป็นอารมณ์  ด้วยอาการอย่างนี้.   ก็ผิว่าโคตรภูญาณ
พึงรับอารมณ์ที่อนุโลมญาณรับไว้แล้ว   อนุโลมญาณอีกดวงหนึ่งก็พึงผูกพัน
โคตรภูญาณ  (คำว่าผูกพันคือมีอารมณ์เดียวกัน)  นั้น  เพราะฉะนั้น     การออก
ด้วยมรรคนั่นแหละก็ไม่พึงมี  แต่ว่า  โคตรภูญาณไม่รับอารมณ์ของอนุโลมญาณ
กระทำอนุโลมญาณอารมณ์  ให้เป็นไปข้างหลัง   โคตรภูญาณเองแม้มิใช่อาวัช-
ชนะแต่ก็ตั้งอยู่ในฐานะแห่งอาวัชชนะ    เป็นดุจให้สัญญาแก่มรรคนั้นด้วยคำว่า
ท่านจงเกิดขึ้นอย่างนี้แล้วก็ดับไป.   แม้มรรคก็มิได้ละสัญญาที่โคตรภูนั้นให้แล้ว
ผูกพันอยู่ซึ่งญาณนั้น    ด้วยอำนาจแห่งความสืบต่อ   ดุจกระแสคลื่น    (ติดต่อ
กันไปไม่ขาดระยะ)     ย่อมบังเกิดขึ้นเจาะแทงอยู่     บดทำลายอยู่ซึ่งกองโลภะ
กองโทสะ   กองโมหะ   ซึ้งไม่เคยเจาะแทง  ไม่เคยทำลาย.
ในข้อนั้น  มีอุปมาดังนี้  ต่อไปนี้

<div id="633"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 633]]
ได้ยินว่า  นายขมังธนูคนหนึ่งให้ตั้งโล่ไว้ร้อยโล่ในที่ไกลสุดชั่วร้อยธนู
เอาผ้าผูกหน้าแล้วเหน็บลูกศรได้ยืนอยู่ในที่บนล้อยนต์ บุรุษคนอื่นหมุนล้อยนต์
เมื่อใดแผ่นโล่ตรงหน้านายขมังธนู  ในกาลนั้นก็จะให้สัญญาด้วยท่อนไม้เล็ก  ๆ
ในที่นั้น     นายขมังธนูไม่ละสัญญาท่อนไม้เล็ก ๆ  เลย  ปล่อยลูกศรออกไปเจาะ
แผ่นโล่ตั้งร้อยได้.
ในข้ออุปมานั้น โคตรภูญาณเปรียบเหมือนท่อนไม้เล็ก ๆ. มรรคญาณ
เปรียบเหมือนนายขมังธนู.    การที่มรรคญาณไม่ละสัญญาที่โคตรภูญาณให้แล้ว
นั่นแหละ  ทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์ทีเดียวและเจาะบดทำลายกองโลภะ
เป็นต้น ที่ไม่เคยเจาะแล้ว  ไม่เคยบดทำลายแล้ว  เปรียบเหมือนการที่นายขมังธนู
ไม่ละสัญญาท่อนไม้เล็ก  ๆ แล้ว ยิงเจาะแผ่นโล่ตั้งร้อยได้   ฉะนั้น.
แม้การเจาะบดทำลายกองโลภะเป็นต้น น   ท่านก็กล่าวว่า  การถอนขึ้น
ซึ่งกิเลสที่ได้ภูมิแล้ว  คือ  กิเลสที่เป็นเหตุแห่งวัฏฏะ  ดังนี้เหมือนกัน  เพราะกิจ
ของมรรคมีอย่างเดียวเท่านั้น   คือการละอนุสัย.  มรรคนั้นเมื่อละอนุสัยทั้งหลาย
ชื่อว่า  ย่อมออกจากนิมิต  ชื่อว่า ย่อมตัดความเป็นไป.  คำว่า นิมิต คือ
นิมิตแห่งรูปเวทนาสัญญาสังขารและวิญญาณ. คำว่า ปวตฺต (ความเป็นไป) ต่อ
ความเป็นไปของรูปเวทนาสัญญาสังขารและวิญญาณนั่นแหละ  ปวัตตะคือความ
เป็นไปนั้นมี ๒ อย่าง  ได้แก่  อุปาทินนกะและอนุปาทินนกะ  ในสองอย่างนั้น
อาจารย์บางพวกกล่าวว่า  ฉายาแห่งการออกไปจากอนุปาทินนกะ  ย่อมปรากฏแก่
มรรค  ดังนี้    แล้วกล่าวว่า  ย่อมออกจากอนุปาทินนกขันธ์  ดังนี้.
จริงอยู่   อกุศลจิต   ๕  ดวง คือ  ที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิ  ๔  ดวง  และที่
สัมปยุตด้วยวิจิกิจฉา ๑ ดวง   ย่อมละได้ด้วยโสดาปัตติมรรค.  อกุศลจิต  ๕ ดวง
เหล่านั้นย่อมยังรูปให้ตั้งขึ้น  รูปนั้นเป็นอนุปาทินนกะ  เป็นรูปขันธ์ จิต  ๕  ดวง

<div id="634"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 634]]
เหล่านั้น   คือ  วิญญาณขันธ์   อรูปขันธ์ ๓ คือเวทนาสัญญาและสังขารขันธ์ที่
สัมปยุตด้วยวิญญาณขันธ์นั้น.   บรรดามรรคเหล่านั้น    ถ้าพระโสดาบันจักไม่ให้
โสดาปัตติมรรคเกิดขึ้นไซร้ อกุศลจิตทั้ง ๕ เหล่านี้ก็พึงถึงการกลุ้มรุมในอารมณ์
ทั้ง ๖.   ก็โสดาปัตติมรรค    เมื่อจะห้ามการเกิดกลุ้มรุมของอกุศลเหล่านั้นจึง
ทำการถอนขึ้นซึ่งเสตุคือเหตุให้ไม่มีภาวะที่ควรจะเกิดขึ้น  จึงชื่อว่า  ย่อมออก
จากอนุปาทินนกขันธ์.
สกทาคามิมรรค    ย่อมละอกุศลจิต  ๖  ดวง  ที่เป็นกามราคะและ
พยาบาทอย่างหยาบ  คือ  จิต  ๔ ดวงที่เป็นทิฏฐิวิปปยุต  และจิต ๒ ดวงที่เป็น
โทมนัสสสหคตะ.  อนาคามิมรรค ย่อมละจิต ๖ ดวงเหล่านั้นนั่นแหละที่เป็น
กามราคะและพยาบาทอย่างละเอียด.    อรหัตมรรค   ย่อมละอกุศลจิต ๕  คือ
อกุศลจิต   ๔  ดวงที่เป็นทิฏฐิวิปปยุต   และจิตที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ.    บรรดา
อกุศลจิตเหล่านั้น       ถ้าพระอริยะเหล่านั้นไม่พึงเจริญมรรคให้เกิดขึ้นไซร้
อกุศลจิตเหล่านั้นก็พึงถึงการกลุ้มรุมในอารมณ์ ๖  แต่มรรคเหล่านั้น     เมื่อห้าม
การเกิดขึ้นกลุ้มรุมแห่งจิตเหล่านั้นจึงทำการถอนขึ้นซึ่งเสตุคือเหตุให้มีภาวะที่
ไม่ควรเกิดขึ้นได้  จึงชื่อว่า  ย่อมออกจากอนุปาทินนกขันธ์.
อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า    ฉายาแห่งการออกไปจากอุปาทินนกขันธ์
ดังนี้   แล้วกล่าวว่า    ย่อมออกจากอุปาทินนกขันธ์   ดังนี้.    ก็ถ้าพระโสดาบัน
จักไม่เจริญให้โสดาปัตติมรรคเกิดแล้ว     ความเป็นไป     แห่งอุปาทินนกขันธ์
ก็พึงเป็นไปในสังสารวัฏอันมีเบื้องต้นและที่สุดที่บุคคลรู้ไม่ได้แล้ว      เว้นไว้
๗ ภพ.   เพราะเหตุไร  ?    เพราะเหตุแห่งความเป็นไปของอุปาทินนกขันธ์นั้น
ยังมีอยู่   ก็โสดาปัตติมรรคเมื่อเกิดขึ้นนั่นแหละย่อมถอนขึ้นซึ่งกิเลส ๕  เหล่านี้
คือ  สัญโญชน์  ๓  อย่าง  ทิฏฐานุสัย   และวิจิกิจฉานุสัย  บัดนี้   ความเป็นไป

<div id="635"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 635]]
แห่งอุปาทินนกะ  จักเป็นในสังสารวัฏที่มีเบื้องต้นและที่สุดซึ่งบุคคลรู้ไม่ได้แล้ว
ของพระโสดาบันเว้น ๗ ภพแต่ที่ไหน. โสดาปัตติมรรคเมื่อกระทำความเป็นไป
แห่งอุปาทินนกขันธ์ไม่ให้เป็นไป    ชื่อว่า    ย่อมออกจากอุปาทินนกขันธ์
ด้วยประการฉะนี้.
ถ้าพระสกทาคามีจักไม่เจริญสกทาคามิมรรคให้เกิดขึ้นไซร้  ความเป็น
ไป    ของอุปาทินนกะก็พึงเป็นไปในภพทั้ง ๕  เว้น  ๒  ภพ   เพราะเหตุไร
เพราะเหตุแห่งความเป็นไปของอุปาทินนกขันธ์นั้นยังมีอยู่.    ก็สกทาคามิมรรค
นั้นเมื่อเกิดขึ้นนั่นแหละ      ย่อมถอนขึ้นซึ่งกิเลสทั้ง  ๔   คือ    กามราคะ
ปฏิฆสัญโญชน์อย่างหยาบ    กามราคานุสัยอย่างหยาบ    ปฏิฆานุสัยอย่างหยาบ.
บัดนี้  ความเป็นไปแห่งอุปทินนกขันธ์ของพระสกทาคามีจักเป็นไปในภพทั้ง ๕
เว้น  ๒ ภพแต่ที่ไหน.     สกทาคามิมรรคเมื่อทำความเป็นไป   แห่งอุปาทินนก-
ขันธ์ไม่ให้เป็นไป   ชื่อว่า   ย่อมออกจากอุปาทินนกขันธ์   ด้วยประการ
ฉะนี้.
ถ้าพระอนาคามีจักไม่เจริญอนาคามิมรรคให้เกิดไซร้     ความเป็นไป
แห่งอุปาทินนกะก็พึงเป็นไปในภพที่ ๒  เว้น  ๑ ภพ.  เพราะเหตุไร ?  เพราะ
เหตุแห่งความเป็นไปแห่งอุปาทินนกขันธ์ยังมีอยู่   ก็อนาคามิมรรคนั้น    เมื่อ
เกิดขึ้นนั่นแหละย่อมถอนขึ้นซึ่งกิเลส   ๔  เหล่านี้    คือ  กามราคสังโยชน์อย่าง
ละเอียด  ๑    ปฏิฆสังโยชน์อย่างละเอียด  ๑    กามราคานุสัยอย่างละเอียด  ๑
ปฏิฆานุสัยอย่างละเอียด  ๑.  บัดนี้  ความเป็นไปแห่งอุปาทินนกขันธ์ของพระ-
อนาคามีจักเป็นไปในภพที่ ๒ เว้นภพเดียว    แต่ที่ไหน.    อนาคามิมรรคเมื่อ
กระทำปวัตตะแห่งอุปาทินนกขันธ์ไม่ให้เป็นไป    ชื่อว่า    ย่อมออกจาก
อุปาทินนกขันธ์   ด้วยประการฉะนี้.

<div id="636"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 636]]
ถ้าพระอรหันต์จักไม่อบรมอรหัตมรรคให้เกิดไซร้    ความเป็นไปแห่ง
อุปาทินนกขันธ์  ก็พึงเป็นไปในรูปภพและอรูปภพ  เพราะเหตุไร ?   เพราะเหตุ
ทั้งหลายแห่งความเป็นไปในอุปาทินนกขันธ์ยังมีอยู่.      ก็อรหัตมรรคนั้นเมื่อ
เกิดขึ้นนั่นแหละ ย่อมถอนขึ้นซึ่งกิเลส ๘ เหล่านี้  คือ รูปราคะ ๑  อรูปราคะ ๑
มานะ๑  อุทธัจจะ ๑  อวิชชา ๑ มานานุสัย ๑ ภวราคานุสัย  ๑  อวิชชานุสัย ๑.
บัดนี้  ปวัตตะแห่งอุปาทินนกขันธ์    ของพระขีณาสพจักเป็นไปในภพใหม่ได้
แต่ที่ไหน.       อรหัตมรรคเมื่อกระทำปวัตตะแห่งอุปาทินนกขันธ์ไม่ให้เป็นไป
นั่นแหละ  ชื่อว่า  ย่อมออกจากอุปาทินนกขันธ์  ด้วยประการฉะนี้.
ก็บรรดามรรคทั้ง ๔  เหล่านั้น     โสดาปัตติมรรคย่อมออกจากอบายภพ
สกทาคามิมรรคย่อมออกจากเอกเทศแห่งสุคติกามภพ   อนาคามิมรรคย่อมออก
จากกามภพ    อรหัตมรรคย่อมออกจากรูปภพและอรูปภพ      อาจารย์บางพวก
กล่าวว่า   อรหัตมรรคย่อมออกแม้จากภพทั้งปวง  ดังนี้ทีเดียว.
ก็เพื่อความแจ่มแจ้งเนื้อความนี้   พึงทราบบาลีต่อไปนี้.    ธรรม   คือ
นามและรูปเหล่าใด  พึงเกิดขึ้นในสังสารวัฏซึ่งมีเบื้องต้นและที่สุด  อันบุคคล
รู้ไม่ได้แล้วเว้น  ๗ ภพ  ธรรมเหล่านั้นย่อมดับ  คือ  ย่อมสงบ  ย่อมตั้งอยู่ไม่ได้
ย่อมระงับไปในที่นั้น    เพราะการดับไปแห่งอภิสังขารวิญญาณ  ด้วยโสดา-
ปัตติมรรคญาณ.  ธรรมคือนามและรูปเหล่าใดนั่นแหละ   พึงเกิดขึ้นใน  ๕  ภพ
เว้น  ๒  ภพ  ธรรมเหล่านั้นย่อมดับ  คือ  ย่อมสงบ  ย่อมถึงการตั้งอยู่ไม่ได้
ย่อมระงับไปในที่นั้น  เพราะการดับไปแห่งอภิสังขารวิญญาณ  ด้วยสกทา-
คามิมรรคญาณ.  ธรรม คือ  นามและรูปเหล่าใดพึงเกิดขึ้นใน ๒ ภพ  เว้น
ภพหนึ่ง    ธรรมเหล่านั้นย่อมดับ  คือ  ย่อมสงบ   ย่อมถึงการยังอยู่ไม่ได้  ย่อม
ระงับไปในที่นั้น     เพราะการดับไปแห่งอภิสังขารวิญญาณ   ด้วยอนาคามิมรรค-

<div id="637"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 637]]
ญาณ.  ธรรม คือ นามและรูปเหล่าใดพึงเกิดขึ้นในรูปธาตุบ้าง   อรูปธาตุบ้าง
ธรรมเหล่านั้นย่อมดับ  คือ   ย่อมสงบ  ย่อมถึงการตั้งอยู่ ไม่ได้    ย่อมระงับไป
ในที่นั้นแหละ เพราะการดับไปแห่งอภิสังขารวิญญาณ  ด้วยอรหัตมรรคญาณ
เมื่อพระอรหันต์กำลังปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ   ธรรมเหล่านี้ คือ
ปัญญา  สติ  นาม  และรูป   ย่อมดับ  คือ  ย่อมสงบ   ย่อมถึงการยังอยู่ไม่ได้
ย่อมระงับไปในที่นั้น   เพราะการดับไปแห่งวิญญาณดวงสุดท้าย  (คือ  จุติจิต )
ดังนี้  วินิจฉัยในนิมิต  (คือความเป็นไปแห่งขันธ์ ๕)   เท่านี้.
พึงทราบวินิจฉัยในคำว่า  ปฏิปทา  และอธิปติ    นี้ต่อไป.
ถามว่า  ปฏิปทาย่อมหวั่นไหว  หรือไม่หวั่นไหว ?
ตอบว่า  ย่อมหวั่นไหว.
ก็มรรคแม้ทั้ง  ๔  ของพระตถาคต      และพระสารีบุตรเถระได้เป็น
สุขาปฏิปทา   ขิปปาภิญญา     มรรคแรกของพระมหาโมคคัลลานเถระเป็น
สุขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา   แต่มรรค  ๓  เบื้องบนของท่านเป็นทุกขาปฏิปทา
ขิปปาภิญญา  เพราะเหตุไร ?  เพราะท่านถูกความหลับครอบงำ.
ได้ยินว่า    พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเฝ้าดูพระเถระดุจเป็นเด็กน้อยตลอด
๗ วัน. แม้พระเถระก็นั่งหลับอยู่ตลอดวัน ครั้งนั้น   พระศาสดาตรัสกะท่านว่า
ดูก่อนโมคคัลลานะ  เธอโงกง่วงหรือ ดูก่อนโมคคัลลานะ  เธอโงกง่วงหรือหนอ
เป็นต้น.๒    ปฏิปทาของพระสาวกผู้บรรลุมหาอภิญญาแม้เห็นปานนี้ยังหวั่นไหว
ปฏิปทาของพระสาวกที่เหลือจักไม่หวั่นได้อย่างไร.
จริงอยู่  มรรค  ๔  ของภิกษุบางรูปเป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา
บางรูปเป็นทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา  บางรูปเป็นสุขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา
๑.  ขุ.  จูนิทเทส  เล่ม  ๓๐.  ๘๙/๒๒       ๒.  อ.  สตฺตก  เล่ม  ๒๓.  ๕๘/๘๗

<div id="638"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 638]]
บางรูปเป็นสุขาปฏิปทา   ขิปปาภิญญา.   มรรคที่  ๑     ของภิกษุบางรูปเป็น
ทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา    มรรคที่  ๒   เป็นทุกขาปฏิปทา   ขิปปาภิญญา
มรรคที่ ๓  เป็นสุขาปฏิปทา    ทันธาภิญญา    มรรคที่  ๔    เป็นสุขาปฏิปทา
ขิปปาภิญญา.
อนึ่ง  อธิบดีก็ย่อมหวั่นไหวเหมือนปฏิปทานั่นแหละ   จริงอยู่   มรรค
แม้ทั้ง  ๔  ของภิกษุบางรูปย่อมเป็นฉันทาธิปไตย   ของบางรูปเป็นวิริยาธิปไตย
ของบางรูปเป็นจิตตาธิปไตย  ของบางรูปเป็นวิมังสาธิปไตย  อนึ่ง  มรรคที่  ๑
ของบางรูปเป็นฉันทาธิปไตย   มรรคที่ ๒   เป็นวิริยาธิปไตย   มรรคที่  ๓  เป็น
จิตตาธิปไตย  มรรคที่ ๔  เป็นวิมังสาธิปไตย  ดังนี้แล.
ปกิณณกกถาจบ
 
บัดนี้ พระโยคาวจรเมื่อเจริญโลกุตรกุศล  ย่อมเจริญฌานด้วยอรรถว่า
เข้าไปเพ่งอย่างเดียวเท่านั้นก็หาไม่  ที่แท้ย่อมเจริญแม้มรรคด้วยอรรถว่านำออก
ย่อมเจริญแม้สติปัฏฐานด้วยอรรถว่าการตั้งมั่น      ย่อมเจริญแม้สัมมัปปธานด้วย
อรรถว่าการทำความเพียร   ย่อมเจริญแม้อิทธิบาทด้วยอรรถว่าการสำเร็จ   ย่อม
เจริญแม้อินทรีย์ด้วยอรรถว่าความเป็นใหญ่    ย่อมเจริญแม้พละด้วยอรรถว่าไม่
หวั่นไหว  ย่อมเจริญแม้โพชฌงค์ด้วยอรรถว่าการตรัสรู้  ย่อมเจริญแม้สัจจะด้วย
อรรถว่าเป็นธรรมจริง ย่อมเจริญแม้สมถะด้วยอรรถว่าความไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมเจริญ
ธรรมแม้ด้วยอรรถว่าความเป็นสุญญตะ    ย่อมเจริญแม้ขันธ์ด้วยอรรถว่าเป็นกอง
ย่อมเจริญแม้อายตนะด้วยอรรถว่าเป็นบ่อเกิด      ย่อมเจริญแม้ธาตุด้วยอรรถว่า
เป็นสภาวสูญและเป็นนิสสัตตธรรม  ย่อมเจริญแม้อาหารด้วยอรรถว่าเป็นปัจจัย

<div id="639"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 639]]
ย่อมเจริญแม้ผัสสะด้วยอรรถว่ากระทบ    ย่อมเจริญแม้เวทนาด้วยอรรถว่าเสวย-
อารมณ์   ย่อมเสวยแม้สัญญาด้วยอรรถว่าควรจำได้   ย่อมเจริญแม้เจตนาด้วย
อรรถว่าความจงใจ    ย่อมเจริญแม้ด้วยอรรถว่าการรู้   เพราะฉะนั้น   เพื่อ
ทรงแสดงนัย  ๑๙   แห่งธรรมเหล่านั้น      จึงตรัสคำเป็นต้นว่า    กตเม   ธมฺมา
กุสลา  ดังนี้อีก.
พระองค์ทรงแสดงนัย ๒๐ โดยอัชฌาสัยของบุคคลและโดยเทศนาวิลาส
ด้วยพระดำรัส ว่า    บุคคลย่อมเจริญธรรมแม้นี้     ย่อมเจริญธรรมแม้นี้     ด้วย
ประการฉะนี้.
จริงอยู่  ในเทพบริษัทผู้นั่งฟังธรรม  เทพเหล่าใด  เมื่อพระองค์ตรัสว่า
ชื่อว่า โลกุตรฌาน  เพราะอรรถว่าเข้าไปเพ่ง ดังนี้  ย่อมตรัสรู้ได้  พระองค์
ก็ตรัสคำว่า  ฌาน  ดังนี้  ด้วยสามารถแห่งสัปปายะแก่เทพเหล่านั้น ฯลฯ   เทพ
เหล่าใด    เมื่อพระองค์ตรัสว่า แม้จิต  เพราะอรรถว่าการรู้ ดังนี้   ย่อมตรัสรู้ได้
พระองค์ก็ตรัสคำว่า จิต  ด้วยสามารถสัปปายะแก่ชนเหล่านั้น.  นี้เป็นอัชฌาสัย
แห่งบุคคลในอธิการนี้.
ก็พระสัมมาสัมพุทธเจ้า     เพราะความที่พระองค์ตรัสรู้แล้ว     และมี
โพธิญาณอันดี และเพราะประกอบทศพลญาณ จตุเวสารัชชญาณ ปฏิสัมภิทา ๔
และอสาธารณญาณ ๖ จึงทรงกำหนดเทศนาแสดงธรรมตามความพอพระหฤทัย
ได้  เมื่อพระองค์ทรงปรารถนาก็ย่อมแสดงว่า   โลกุตรฌานด้วยอรรถว่าเข้าไป
เพ่ง ดังนี้  เมื่อปรารถนาก็ทรงแสดงคำว่า มรรค ด้วยอรรถว่านำออก ดังนี้ฯลฯ
เมื่อทรงปรารถนาก็ทรงแสดงคำว่า โลกุตรจิต  ด้วยอรรถว่าการรู้อารมณ์ ดังนี้
นี้ชื่อว่า  เทศนาวิลาส  ในเทศนาวิลาสนั้นทรงจำแนกนัยไว้ ๑๐ ในที่ตรัสว่า

<div id="640"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 640]]
โลกุตรฌาน  ฉันใด  พึงทราบนัยเหล่านั้นแม้มีคำว่า  มรรคเป็นต้น   ฉันนั้น
นั่นแหละ  ด้วยประการฉะนี้  ย่อมเป็นอันทรงจำแนกนัย  ๒๐๐ นัย  การทำใน
ฐานะ  ๒๐ นัยไว้เป็นฐานะละ  ๑๐ นัย.
บัดนี้  เพื่อทรงแสดงประเภทแห่งอธิบดี  จึงเริ่มคำว่า  กตเม     ธมฺมา
กุสลา ดังนี้อีก.  บรรดาคำมีฌานเป็นต้นเหล่านั้น   โลกุตรฌานที่พระโยคาวจร
ทำฉันทะให้เป็นธุระ ให้เป็นใหญ่ ให้เป็นประธานเกิดขึ้นแล้ว  ชื่อว่า  ฉันทา-
ธิปไตย. แม้ในคำที่เหลือก็นัยนี้เหมือนกัน พระธรรมราชาทรงแสดงปฐมมรรค
จำแนกโดยพันนัย  คือ ใน  (โลกุตรฌาน)   เบื้องต้นล้วน ๆ   ๒๐๐  นัย   และ
ธรรมมีฉันทาธิปไตยเป็นต้น  อย่างละ ๒๐๐ นัย  (๒๐๐ X  ๔)    ด้วย
ประการฉะนี้.
มรรคจิตดวงที่  ๑ จบ

<div id="641"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 641]]
มรรคจิตดวงที่  ๒<div id="271/641"/>
 
[๒๗๑]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพาน    เพื่อบรรลุภูมิที่  ๒    เพื่อบรรเทากามราคะและพยาบาทให้
เบาบางลง   สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน
เป็นทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา  ฯลฯ อยู่ในสมัยใด ผัสสะ  ฯลฯ  อัญญินทรีย์
ฯลฯ อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล ฯลฯ
มรรคจิตที่ดวงที่  ๒  จบ
 
มรรคจิตดวงที่ ๓<div id="272/641"/>
 
[๒๗๒]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพาน  เพื่อบรรลุภูมิที่ ๓  เพื่อละกามราคะและพยาบาทไม่ให้มีเหลือ
สงัดจากกาม    สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน  เป็นทุกขา-
ปฏิปทา   ทันธาภิญญา ฯลฯ  มีอยู่ในสมัยใด   ผัสสะ ฯลฯ  อัญญินทรีย์ ฯลฯ
อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมเป็นกุศล  ฯลฯ
มรรคจิตดวงที่  ๓  จบ

<div id="642"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 642]]
มรรคจิตดวงที่  ๔<div id="273/642"/>
 
[๒๗๓]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพาน    เพื่อบรรลุภูมิที่  ๔    เพื่อบรรลุราคะ    อรูปราคะ    มานะ
อุทธัจจะ    และอวิชชา    ไม่ให้มีเหลือ    สงัดจากกาม    สงัดจากอกุศลธรรม
ทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน  เป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา ฯลฯ   อยู่ใน
สมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อัญญินทรีย์ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล ฯลฯ
[๒๗๔]  อัญญินทีรย์   มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน ?
ปัญญา  กิริยาที่รู้ชัด   ความวิจัย    ความเลือกสรร   ความวิจัยธรรม
ความกำหนดหมาย  ความเข้าไปกำหนด  ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ   ภาวะที่รู้
ภาวะที่ฉลาด  ภาวะที่รู้ละเอียด  ความรู้แจ่มแจ้ง  ความค้นคิด  ความใคร่ครวญ
ปัญญาเหมือนแผ่นดิน  ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส  ปัญญาเครื่องนำทาง  ความ
เห็นแจ้ง  ความรู้ชัด    ปัญญาเหมือนปฏัก  ปัญญา  ปัญญินทรีย์   ปัญญาพละ
ปัญญาเหมือนศัสตรา  ปัญญาเหมือนปราสาท   ความสว่างคือปัญญา  แสงสว่าง
คือปัญญา  ปัญญาเหมือนประทีป  ปัญญาเหมือนดวงแก้ว  ความไม่หลง ความ
วิจัยธรรม  สัมมาทิฏฐิ   ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรคนับเนื่อง
ในมรรค  เพื่อรู้ธรรมที่รู้แล้ว  เพื่อเห็นธรรมที่เห็นแล้ว  เพื่อบรรลุธรรมที่บรรลุ
แล้ว   เพื่อทราบธรรมที่ทราบแล้ว   เพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ทำให้แจ้งแล้ว  ใน
สมัยนั้น   อันใด นี้ชื่อว่า อัญญินทรีย์  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ นี้ชื่อว่า อวิกเขปะ
มีในสมัยนั้น    หรือนามธรรมที่อิงอาศัยเกิดขึ้นแม้อื่นใด  มีอยู่ในสมัยนั้น.
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
มรรคจิตดวงที่  ๔  จบ
โลกุตตรกุศลจิต     จบ

<div id="643"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 643]]
อรรถกถาจิตตุปปาทกัณฑ์
 
อธิบายมรรคจิตดวงที่ ๒
 
บัดนี้    เพื่อทรงแสดงมรรคที่สองเป็นต้น       จึงเริ่มตรัสคำว่า  กตเม
ธมฺมา  กุสลา  ดังนี้อีก.
บรรดาคำเหล่านั้น   คำเหล่านี้ว่า   กามราคพฺยาปาทาน  ตนุภาวาย
(เพื่อบรรเทากามราคะและพยาบาท)    ได้แก่   เพื่อบรรเทาสังกิเลสทั้งหลายใน
คำว่าเพื่อบรรเทาสังกิเลสเหล่านั้น     พึงทราบการทำให้เบาบางด้วยเหตุ ๒ อย่าง
คือ  การเกิดขึ้นบางคราวและการกลุ้มรุมอย่างอ่อน.
จริงอยู่  กิเลสทั้งหลายย่อมไม่เกิดขึ้นเนืองๆ แก่พระสกทาคามี เหมือน
มหาชนผู้ท่องเที่ยวไปในวัฏฏะ  ย่อมเกิดขึ้นบางครั้งบางคราว   แม้เมื่อเกิดขึ้นก็
เป็นการเกิดขึ้นที่เบาบาง    เหมือนหน่อพืชในนาที่เขาหว่านไว้ห่าง ๆ  แม้เมื่อ
เกิดขึ้นก็แผ่ไปปกปิดเบาบาง  ไม่เกิดขึ้นทำการมืดมนเหมือนมหาชนผู้ท่องเที่ยว
ไปในวัฏฏะ  ก็เพราะถูกมรรคทั้งสองประหาณแล้วจึงเกิดขึ้นเบาบาง ย่อมเกิดขึ้น
เป็นสภาพเบาบางเหมือนแผ่นหมอกบาง ๆ และเหมือนปีกแมลงวัน    ฉะนั้น.
ในข้อนี้    พระเถระบางพวกกล่าวว่า    กิเลสเกิดขึ้นแก่พระสกทาคามี
นาน ๆ ครั้งแม้ก็จริง  ถึงอย่างนั้นก็เป็นกิเลสหนาเทียวเกิดขึ้น  เพราะว่า พระ-
สกทาคามีนั้นยังมีบุตรและธิดาปรากฏอยู่ ดังนี้. แต่ข้อนี้ไม่เป็นประมาณ เพราะ
ว่าบุตรและธิดาย่อมมีด้วยเหตุสักว่าการลูบคลำอวัยวะน้อยใหญ่ก็มี    แต่ความที่
กิเลสยังหนาไม่มีเพราะความทที่กิเลสทั้งหลายท่านละด้วยมรรคทั้งสองแล้ว.    พึง
ทราบความเบาบางแห่งกิเลสทั้งหลายของท่านด้วยเหตุทั้ง ๒ คือ ด้วยการเกิดขึ้น
บางคราวและเพราะกลุ้มรุมอย่างอ่อน  ด้วยการฉะนี้.

<div id="644"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 644]]
คำว่า  ทุติยาย   (ที่ ๒)  ได้แก่ชื่อว่า ที่ ๒ ด้วยการนับบ้าง ด้วยการ
เกิดขึ้นครั้งที่ ๒ บ้าง.
บทว่า  ภูมิยา  ปตฺติยา  (เพื่อบรรลุภูมิ)  ได้แก่ เพื่อประโยชน์แก่
การได้สามัญผล.   แม้ในคำว่า   เพื่อบรรลุภูมิที่ ๓ ที่ ๔ ก็นัยนี้แหละ  ข้าพเจ้า
จักกล่าวแต่เฉพาะเนื้อความที่ต่างกันเท่านั้น.
บทว่า  อญฺินฺทฺริย (อัญญินทรีย์) ได้แก่ อินทรีย์ที่รู้ทั่ว  มีอธิบายว่า
อินทรีย์ที่รู้สัจจธรรมทั้ง  ๔  เหล่านั้นนั่นแหละ    อันสกทาคามิมรรคนั้นรู้แล้ว
ไม่เกินขอบเขตที่ปฐมมรรครู้.  แม้ในนิทเทสวารแห่งอัญญินทรีย์นั้นก็พึงทราบ
เนื้อความโดยนัยแม้นี้.    ในโกฏฐาสวาระรวมกับอินทรีย์นี้ก็เป็นอินทรีย์  ๙.
คำที่เหลือพึงทราบโดยนัยก่อนนั่นแหละ.
ทุติยมรรคจบ
 
ในมรรคจิตดวงที่ ๓  บทว่า   อนวเสสปฺปหานาย   (เพื่อละไม่ให้
มีเหลือ)     ได้แก่  เพื่อประโยชน์แก่การละสังโยชน์เหล่านั้นนั่นแหละที่เบาบาง
ด้วยอำนาจสกทาคามิมรรคมิให้เหลือ.
ในมรรคจิตดวงที่  ๔  คำว่า  เพื่อละรูปราคะ  อรูปราคะ  มานะ
อุทธัจจะ และอวิชชา  มิให้มีเหลือ  ได้แก่เพื่อประโยชน์แก่การละอุทธัม-
ภาคิยสังโยชน์ ๕ เหล่านั้น    มิให้เหลือ.    บรรดาอุทธัมภาคิยสังโยชน์เหล่านั้น
บทว่า รูปราโค ได้แก่ความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจในรูปภพ.  บทว่า
อรูปราโค    ได้แก่   ความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจในอรูปภพ.   บทว่า
มาโน  ได้แก่ มานะที่พระอรหัตพึงฆ่านั่นแหละ.  อุทธัจจะและอวิชชาที่พระ-
อรหัตพึงฆ่าเหมือนกัน.    ก็ในมรรคจิตทั้ง  ๒  (ที่ ๓  ที่ ๔)   เหล่านี้   เป็น
อัญญินทรีย์ที่ ๙ ทีเดียว.

<div id="645"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 645]]
ว่าด้วยมรรคจิตพันนัยเป็นต้น
 
ในมรรคทั้งหมดมีบท  ๖๐ ถ้วน  โดยลำดับ  รวมกับองค์อปัณณกะ
(ไม่ผิดกัน) ๔ เป็น ๖๔ บท  ก็บทที่ไม่ปะปนกัน ๓๓ บทในโกฏฐาสวาร และ
สุญญตวาร ตามปกตินั่นแหละ. พระธรรมราชาทรงจำแนกมรรคทั้ง ๔ แสดงไว้
๔,๐๐ นัย   คือ  แม้ในมรรคจิตดวงที่ ๒ เป็นต้น  ก็เป็นดวงละพันนัยเหมือน
ปฐมมรรคนั่นแหละ.
ก็ในสัจจวิภังค์  พระองค์ทรงตั้งโลกุตระไว้  ๖  หมื่นนัย   ด้วยอำนาจ
แห่งมรรคจิตเหล่านั้นนั่นแหละ  ในสติปัฏฐานวิภังค์ทรงตั้งโลกุตระไว้ ๒ หมื่นนัย
ในสัมมัปปธานวิภังค์ ๒ หมื่นนัย  ในอิทธิบาทวิภังค์ ๓ หมื่น  ๒ พันนัย  ใน
โพชฌงค์  ๓  หมื่น  ๒ พันนัย    ในมรรควิภังค์ทรงตั้งโลกุตระไว้  ๒  หมื่น
๘ พันนัย  ด้วยอำนาจมรรคจิตเหล่านั้นแหละ.
แต่ในที่นี้   ทรงตั้งโลกุตระไว้ ๔ พันนัย  ในมรรคจิตทั้ง ๔ ดวง ใน
บรรดามรรคจิตเหล่านั้น     ในมรรคจิตดวงที่หนึ่งประกอบด้วยปฐมฌาน  ทรง
จำแนกองค์ไว้ ๘ ในทุติยมรรคเป็นต้นก็เหมือนกัน.  บรรดาองค์มรรคเหล่านั้น
สัมมาทิฏฐิในมรรคที่หนึ่ง ชื่อว่า สัมมาทิฏฐิ เพราะอรรถว่า ย่อมละมิจฉาทิฏฐิ
มรรคแม้มีสัมมาสังกัปปะเป็นต้นก็พึงทราบ  เพราะอรรถว่าการละมิจฉาสังกัปปะ
เป็นต้นนั่นแหละ.
ถามว่า  เมื่อเป็นเช่นนี้  ชื่อว่า ทิฏฐิ อันมรรคเบื้องบน ๓ พึงละก็ไม่มี
เพราะความที่ทิฏฐิ ๖๒ อันมรรคที่หนึ่งเท่านั้นละได้แล้ว   ชื่อว่า  สัมมาทิฏฐิ
ในมรรคเบื้องบน ๓ นั้นย่อมมีอย่างไร.

<div id="646"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 646]]
ตอบว่า   พิษงูมีอยู่ก็ตาม   ไม่มีอยู่ก็ตาม    งูท่านก็เรียกว่างูนั่นแหละ
ฉันใด มิจฉาทิฏฐิมีอยู่ก็ตามไม่มีอยู่ก็ตาม สัมมาทิฏฐิ นี้ ก็ชื่อว่า สัมมาทิฏฐิ
ฉันนั้นเหมือนกัน.
ถามว่า  ผิว่าคำว่า  มิจฉาทิฏฐิอย่างนี้ก็เป็นเพียงชื่อเท่านั้น    แต่สัมมา-
ทิฏฐิไม่มีกิจมีอยู่ใน ๓ มรรคเบื้องบน  องค์มรรคก็ไม่บริบูรณ์๑   เพราะฉะนั้น
สัมมาทิฏฐิ  จึงควรมีกิจที่ต้องกระทำ  องค์มรรค  จึงจะบริบูรณ์  มิใช่หรือ.
ตอบว่า ก็สัมมาทิฏฐิมีกิจในสามมรรคเบื้องบนนี้   พึงแสดงโดยกำหนด
ตามที่ได้  ความจริง  ยังมีมานะอีกหนึ่งที่มรรคเบื้องบน ๓ พึงฆ่า   มานะนั้น
ย่อมตั้งอยู่ในฐานะแห่งทิฏฐิ   สัมมาทิฏฐินั้นชื่อว่า  สัมมาทิฏฐิ  เพราะอรรถว่า
ย่อมละมานะนั้น.
ก็สัมมาทิฏฐิในโสดาปัตติมรรคย่อมละมิจฉาทิฏฐิ  แต่มานะที่สกทาคา-
มิมรรคพึงฆ่ามีอยู่แก่พระโสดาบัน   สัมมาทิฏฐิของพระสกทาคามีนั้นชื่อว่า
สัมมาทิฏฐิ  เพราะอรรถว่า    ย่อมละมานะนั้น.    สังกัปปะที่เกิดขึ้นพร้อมกับ
อกุศลจิต  ๗  ดวง๒  ก็ยังมีอยู่แก่พระโสดาบันนั้นนั่นแหละ    การเคลื่อนไหว
องค์แห่งวาจาก็มีอยู่ด้วยอกุศลจิตเหล่านั้นแหละ  การเคลื่อนไหวองค์แห่งกายก็มี
อยู่ด้วยอกุศลจิตเหล่านั้นแหละ การบริโภคปัจจัย (มีจีวรเป็นต้น ) ก็มีอยู่  ความ
เพียรที่เกิดพร้อมกันก็มีอยู่ ความไม่มีสติก็มีอยู่  เอกัคคตาแห่งจิตที่เกิดพร้อมกัน
ก็มีอยู่  ทั้งหมดเหล่านั้น  ชื่อว่า  มิจฉาสังกัปปะเป็นต้น.    สังกัปปะเป็นต้น
ในสกทาคามิมรรค พึงทราบว่า สัมมาสังกัปปะเป็นต้น    เพราะละมิจฉาสังกัปปะ
๑.  ตรงนี้บาลีไทยเป็น มคฺคงคานิ  ปน  ปริปูเรนฺติ  พม่าเป็น  มคคงฺคานิ  น ปริปูเรนฺติ
๒   อกุศลจิต  ๗  คือ  โทสมูลจิต  ๒ ดวง  โลภมูลจิตที่เป็นวิปปยุต  ๔ ดวง  โมหมูลจิตสัมปยุตด้วย
อุทธัจจะ  ๑  ดวง

<div id="647"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 647]]
เป็นต้นเหล่านั้น. องค์มรรค ๘ ในสกทาคามิมรรคมาทำกิจของตน  ด้วยประการ
ฉะนี้.
มานะของพระสกทาคามีที่พึงฆ่าด้วยอนาคามิมรรคยังมีอยู่   มานะนั้น
ย่อมตั้งอยู่ในฐานะแห่งทิฏฐิ  สังกัปปะเป็นต้นที่เกิดพร้อมกับอกุศลจิต  ๗ ดวง
ก็ยังมีอยู่แก่พระสกทาคามีนั้นนั่นแหละ     พึงทราบความที่องค์มรรค ๘ ใน
อนาคามิมรรคกระทำกิจของตน   ด้วยการละมิจฉาสังกัปปะเป็นต้นเหล่านั้น.
มานะของพระอนาคามีที่พึ่งฆ่าด้วยอรหัตมรรคมีอยู่ มานะนั้นย่อมตั้งอยู่ในฐานะ
แห่งทิฏฐิ.  อนึ่ง อกุศลจิต ๕ ดวง*  เหล่าใด  มีอยู่แก่พระอนาคามีนั้น   มิจฉา
สังกัปปะเป็นต้นที่เกิดร่วมกับอกุศลจิตเหล่านั้น  ยังมีอยู่    พึงทราบความที่องค์
มรรค ๘ ในอรหัตมรรค  ทำกิจด้วยการละมิจฉาสังกัปปะเป็นต้นเหล่านั้น.
ถามว่า    บรรดามรรคทั้ง  ๔  เหล่านี้    ปฐมมรรคเห็นสัจจะทั้ง  ๔
มรรคสามเบื้องบนย่อมเห็นสัจจะที่ปฐมมรรคเห็นแล้วนั่นแหละ    หรือย่อม
ไม่เห็นสัจจะที่ปฐมมรรคไม่เห็นแล้วหรือ ?
ตอบว่า  ถ้อยคำที่เหมือนกันของพวกอาจารย์นี้ว่า  มรรคสามเบื้องบน
ย่อมเห็นสัจจะที่ปฐมมรรคเห็นแล้วนั่นแหละดังนี้.
แต่อาจารย์วิตัณฑวาทีกล่าวว่า    มรรคสามเบื้องบนย่อมเห็นสัจจะที่
ปฐมมรรคมิได้เห็นดังนี้. พึงโต้อาจารย์วิตัณฑวาทีนั้นว่า อินทรีย์ในปฐมมรรค
เป็นไฉน  จงแจงมา  ดังนี้   เมื่ออาจารย์วิตัณฑวาที่รู้อยู่ก็จักกล่าวว่า   อนัญญ-
ตัญญัสสามีตินทรีย์  ดังนี้  แม้ท้วงว่า  ในมรรคเบื้องบนเป็นอินทรีย์ไหน ดังนี้
ก็ย่อมบอกว่า    อัญญินทรีย์.    พึงกล่าวกะท่านวิตัณฑวาทีอีกว่า  เมื่อการเห็น
 * ๕ ดวง  คือ  โลภมูลจิตที่เป็นทิฏฐิวิปปยุต  ๔ ดวง  โมหมูลจิตที่สัมปยุตด้วยอุทธัจจะ  ๑  ดวง

<div id="648"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 648]]
สัจจะที่ปฐมมรรคไม่เห็นมีอยู่   ก็จงแจกอนัญตัญญัสสามีตินทรีย์  แม้ในมรรค
เบื้องบน  ดังนี้  ด้วยอาการอย่างนี้   ปัญหาของท่านก็จักสงบ.
ถามว่า  ก็มรรคอย่างหนึ่งย่อมละกิเลสอย่างหนึ่ง   คือย่อมละกิเลสที่ยัง
ไม่ได้ละ  มิใช่หรือ  ?
ตอบว่า ผิว่า มรรคอย่างหนึ่งย่อมละกิเลสดังนี้   มรรคอย่างหนึ่งก็ย่อม
ละกิเลสอย่างหนึ่ง    ที่ยังมิได้ละไซร้    บุคคลก็พึงมีวาทะอย่างนี้ว่า   มรรคสาม
เบื้องบนย่อมเห็นแม้สัจจะทั้งหลายที่ปฐมรรคมิได้เห็นแล้วนั่นแหละ   ดังนี้
พึงถามคำนี้ว่า  ชื่อว่า   สัจจะทั้งหลาย   มีเท่าไร  ?  เมื่อทราบก็จักตอบว่า
มี ๔  พึงท้วงท่านว่า  ในวาทะของท่าน  สัจจะปรากฏถึง ๑๖ อย่าง  ท่านย่อม
เห็นสัจจะแม้พระพุทธเจ้าไม่ทรงเห็นแล้ว     ชื่อว่า  มีสัจจะมาก  ท่านอย่าถือ
เอาอย่างนี้เลย    การเห็นสัจจะที่ยังไม่เคยเห็นย่อมไม่มี    แต่มรรคย่อมละกิเลส
ทั้งหลายที่ยังมิได้ละ  ดังนี้.
 
การอุปมาด้วยหีบรัตนะ
 
ในข้อที่ว่าการเห็นสัจจะที่ไม่เคยเห็นมาก่อนไม่มีในอธิการแห่งมรรค
นั้น  ท่านถือเอาการเปรียบเทียบด้วยหีบรัตนะดังต่อไปนี้.
ได้ยินว่า   บุรุษคนหนึ่งวางหีบรัตนะ  ๔  ใบไว้ในห้องอันเป็นที่เก็บ
รัตนะอันสูงสุด   เขามีหน้าที่ทำเกิดขึ้นในหีบ   ในเวลากลางคืนจึงเปิดประตูจุด
ประทีปให้โพลง  เมื่อความมืดถูกประทีปขจัดแล้ว  หีบทั้งหลายก็ปรากฏ  เขาทำ
ธุระในหีบนั้นแล้วปิดประตูออกไป  ความมืดก็ปกคลุมตามเดิม   แม้ในครั้งที่ ๒
แม้ในครั้งที่ ๓  ก็ได้กระทำเหมือนอย่างนั้น ในครั้งที่  ๔ เมื่อเขาจะทดลองดูว่า
เมื่อเปิดประตูแล้ว หีบรัตนะจะปรากฏในความมืดหรือไม่นั่นแหละ พระอาทิตย์

<div id="649"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 649]]
ก็โผล่ขึ้น  เมื่อความมืดถูกแสงพระอาทิตย์ขจัดแล้ว   เขาก็ทำธุระในหีบทั้งหลาย
เสร็จแล้วออกไป.
ในบรรดาคำเหล่านั้น    สัจจะ  ๔   เปรียบเหมือนหีบรัตนะ  ๔  ใบ.
เวลาที่วิปัสสนามุ่งไปสู่โสดาปัตติมรรค เปรียบเหมือนเวลาที่บุรุษนั้นมีกิจเกิดขึ้น
ในหีบรัตนะแล้วเปิดประตู.  ความมืดอันปกปิดสัจจะ    เปรียบเหมือนความมืด
ของราตรี.  แสงสว่างแห่งโสดาปัตติมรรค   เปรียบเหมือนแสงสว่างแห่งประทีป.
ความที่สัจจะทั้งหลายปรากฏแก่มรรคญาณ    เปรียบเหมือนความที่หีบรัตนะ
ทั้งหลายปรากฏแก่บุรุษนั้นในเพราะความมืดถูกขจัดไป.   ก็สัจจะทั้งหลายที่
ปรากฏแก่มรรคญาณย่อมปรากฏแก่บุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยมรรคนั่นแหละ.
เวลาที่โสดาปัตติมรรคละกิเลสที่ตนควรละแล้วดับไป เปรียบเหมือนเวลาที่บุรุษ
นั้นทำธุระในหีบรัตนะทั้งหลายแล้วไป.     ความมืดอันปกปิดสัจจะที่พึงฆ่าด้วย
มรรคสามเบื้องบน  เปรียบเหมือนความมืดที่ครอบงำต่อไป.
เวลาที่วิปัสสนามุ่งไปสู่สกทาคามิมรรค   เปรียบเหมือนเวลาที่บุรุษนั้น
เปิดประตูในครั้งที่สอง. แสงสว่างแห่งสกทาคามิมรรค   เปรียบเหมือนแสงสว่าง
แห่งประทีป เวลาที่สกทาคามิมรรคละกิเลสที่ตนพึงละแล้วดับไป เปรียบเหมือน
เวลาที่บุรุษนั้นทำธุระในหีบรัตนะทั้งหลายเสร็จแล้วไป  ความมืดที่ปกปิดสัจจะ
ที่มรรคสองเบื้องบนพึงฆ่า  เปรียบเหมือนความมืดที่ครอบงำต่อไป.
เวลาที่วิปัสสนามุ่งไปสู่อนาคามิมรรค     เปรียบเหมือนเวลาที่บุรุษนั้น
เปิดประตูในครั้งที่สาม.  แสงสว่างแห่งอนาคามิมรรค   เปรียบเหมือนแสงสว่าง
แห่งประทีป.  เวลาที่สกทาคามิมรรคละกิเลสที่ตนพึงละแล้วดับไป  เปรียบเหมือน
บุรุษทำธุระในหีบทั้งหลายเสร็จแล้วไป     ความมืดที่ปกปิดสัจจะที่อรหัตมรรค
เบื้องบนพึงฆ่า  เปรียบเหมือนความมืดท่วมทับอีก.

<div id="650"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 650]]
เวลาที่วิปัสสนามุ่งไปสู่อรหัตมรรค    เปรียบเหมือนเวลาที่บุรุษเปิด
ประตูในครั้งที่ ๔.  การเกิดขึ้นแห่งอรหัตมรรค   เปรียบเหมือนการขึ้นไปแห่ง
พระอาทิตย์.  การกำจัดความมืดอันปกปิดสัจจะแห่งอรหัตมรรค เปรียบเหมือน
การกำจัดความมืด. ความที่สัจจะทั้ง ๔ ปรากฏแก่อรหัตมรรคญาณ เปรียบเหมือน
ความที่หีบรัตนะทั้งหลายปรากฏแก่บุรุษนั้น     ในเพราะความมืดถูกขจัดไป.  ก็
สัจจะทั้งหลายปรากฏแก่ญาณ    ย่อมปรากฏแก่บุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยมรรค
นั่นแหละ    การที่อรหัตมรรคยังกิเลสทั้งหมดให้สิ้นไป    เปรียบเหมือนเวลาที่
บุรุษทำกิจในหีบรัตนะทั้งหลายเสร็จแล้วไป.  ความไม่มีความมืดปกปิดสัจจะอีก
จำเดิมแต่เวลาเกิดขึ้นแห่งอรหัตมรรค   เปรียบเหมือนเวลาที่แสงสว่างนั่นแหละ
เป็นไปจำเดิมแต่การโผล่ขึ้นแห่งดวงอาทิตย์ ฉะนั้น. นี้เป็นคำอุปมาในความไม่มี
การเห็นสัจจะที่ยังไม่เคยเห็นเพียงเท่านี้.
ในข้อว่า  ก็มรรคสามเบื้องบนย่อมเห็นสัจจะอันปฐมมรรคเห็นแล้ว
นั่นแหละ   แต่ว่ามรรคอย่างอื่นย่อมละกิเลสอื่น ๆ  นี้   ท่านถือเอาชื่ออุปมาด้วย
น้ำด่างต่อไป
บุรุษคนหนึ่ง  ได้มอบผ้าที่สกปรกแก่ช่างย้อม  ช่างย้อมก็แช่ในน้ำด่าง
๓ ชนิด  คือ  น้ำด่างเกลือ    น้ำด่างขี้เถ้า   น้ำด่างโคมัย    เขารู้ว่าน้ำด่างกัดสิ่ง
สกปรกแล้วก็เทน้ำทิ้งชักชำระมลทินหยาบ ๆ แต่นั้นเขาก็รู้ว่า ผ้ายังไม่สะอาดพอ
จึงแช่ในน้ำด่างเหมือนอย่างนั่นแหละในครั้งที่  ๒  แล้วเทน้ำทิ้งซักล้างมลทินที่
ละเอียดกว่านั้น   แต่นั้นเขาก็รู้ว่ายังไม่สะอาดพอ จึงแช่ในน้ำด่างเหมือนอย่างนั้น
นั่นแหละ    ในครั้งที่ ๓  เทน้ำทิ้งแล้วซักล้างมลทินที่ละเอียดกว่านั้น      แต่นั้นก็
รู้ว่า  ผ้ายังไม่สะอาดพอ  จึงแช่ในน้ำด่างเหล่านั้น    แม้ครั้งที่  ๔ เทน้ำทิ้งแล้ว

<div id="651"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 651]]
ซักล้างมลทินมิให้มีเหลือแม้เป็นไปในเส้นด้ายแล้วจึงมอบให้แก่เจ้าของ เจ้าของ
นั้นก็พับเก็บไว้ในหีบอบกลิ่นย่อมนุ่งห่มในเวลาที่ตนปรารถนาแล้ว  ๆ.
บรรดาคำเหล่านั้น   จิตที่เป็นไปตามกิเลส เปรียบเหมือนผ้าที่เปื้อนแล้ว
เวลาที่เป็นไปแห่งการทำอนุปัสสนาทั้ง  ๓   เปรียบเหมือนการแช่ด้วยน้ำด่าง ๓
ชนิด การยังกิเลส ๕ อย่าง*   ให้สิ้นไปด้วยโสดาปัตติมรรค  เปรียบเหมือนการ
เทน้ำทิ้งแล้วซักล้างมลทินหยาบ ๆ  การรู้ว่า   จิตนี้ยังไม่บริสุทธิ์พอ  แล้วยังการ
งานให้เป็นไปในอนุปัสสนา ๓ เหล่านั้นนั่นแหละ  เปรียบเหมือนการแช่น้ำด่าง
เหล่านั้น  แม้ครั้งที่  ๒.  การยังสังโยชน์อย่างหยาบ ๒ อย่างให้สิ้นไปด้วยสกทาคา-
มิมรรค  เปรียบเหมือนการซักล้างมลทินที่ละเอียดกว่านั้น    การที่เขาคิดว่าจิตนี้
บริสุทธิ์ไม่พอ  แล้วยังการกระทำการงานให้เป็นไปในอนุปัสสนา ๓   เหล่านั้น
นั่นแหละ เปรียบเหมือนเขาคิดว่าผ้านี้สะอาดไม่พอ แล้วจึงใส่น้ำด่าง ๓ อย่างให้
กัดอีก. การยังสังโยชน์อย่างละเอียด ๒ อย่าง ให้สิ้นไปด้วยอนาคามิมรรค เปรียบ
เหมือนซักล้างมลทินผ้าที่ละเอียดกว่านั้น.  การที่รู้ว่า  จิตนั้นยังสะอาดไม่พอ แล้ว
การงานให้เป็นไปในอนุปัสสนา  ๓  เหล่านั้นแหละให้เป็นไป   เปรียบเหมือน
ช่างย้อมรู้ว่าผ้านี้ยังสะอาดไม่พอ  จึงใส่แช่ในน้ำด่าง ๓ อย่างอีก.  การที่จิตของ
พระขีณาสพบริสุทธิ์เพราะกิเลส ๘ อย่างอันอรหัตมรรคให้สิ้นไปแล้ว  ยับยั้งอยู่
ด้วยวิหารธรรม  คือ   ผลสมาบัติในขณะที่ปรารถนาแล้ว  ๆ   เปรียบเหมือนการ
นุ่งห่มผ้าที่บริสุทธิ์    เพราะซักฟอกมลทินที่อยู่ภายในเส้นด้ายออกไป ด้วยการ
ซักล้างจากผ้านี้  เช่นกับแผ่นเงิน ที่เก็บไว้ในผอบหอม ในขณะที่ตนปรารถนา
แล้ว  ๆ ฉะนั้น. นี้เป็นการอุปมาในข้อว่า มรรคอย่างอื่นย่อมละกิเลสอย่างอื่น ๆ
ดังนี้.
 *กุศลจิต  คือ  โลภมูลที่เป็นทิฏฐิคตสัมปยุต  ๔  และโมหมูลจิตที่สัมปยุตด้วยวิจิกิจฉา

<div id="652"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 652]]
ข้อนี้  สมด้วยคำที่ท่านพระเขมกะกล่าวไว้ว่า*
ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ผ้าสกปรกเปื้อนมลทิน  เจ้าของทั้งหลายพึงมอบ
ผ้านี้นั้นแก่ช่างซักฟอก  ช่างซักฟอกผู้ฉลาดขยี้ผ้านั้นแช่ในน้ำด่างเกลือ   ในน้ำ
ด่างขี้เถ้า     หรือในน้ำด่างโคมัยแล้วเอาซักในน้ำสะอาด     ผ้านั้นย่อมเป็นของ
สะอาดผ่องใสแม้ก็จริง   แต่ผ้านั้นยังไม่หมดกลิ่นน้ำด่างเกลือ   กลิ่นน้ำด่างขี้เถ้า
หรือกลิ่นโคมัยที่ละเอียด ช่างซักฟอกมอบผ้านั้นให้แก่เจ้าของทั้งหลาย  เจ้าของ
ทั้งหลายเก็บผ้านั้นใส่ไว้ในหีบอบกลิ่น      แม้ผ้านั้นยังไม่หมดกลิ่นน้ำด่างเกลือ
(contracted; show full)บรรดามรรคเหล่านั้น      โสดาปัตติมรรคย่อมละอกุศลจิต  ๕  ดวง
พร้อมกับบาปธรรมที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจองค์ของจิต. โทมนัสสสหคตจิต  ๒ ดวง
พร้อมกับบาปธรรมที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจองค์จิต ย่อมบรรเทาด้วยสกทาคามิมรรค.
โทมนัสสสหคตจิต  ๒ ดวงเหล่านั้นนั่นแหละ  พร้อมกับสัมปยุตธรรม   ย่อมละ
ด้วยอนาคามิมรรค.    อกุศลจิต ๕ ดวงพร้อมกับบาปธรรมที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจ
  * ส   ขนฺธวารวคฺค เล่ม  ๑๗.  ๒๒๙/๑๖๐


<div id="653"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 653]]
องค์จิต   ย่อมละด้วยอรหัตมรรค.    จำเดิมแต่กาลที่อกุศลจิต   ๑๒  ดวงเหล่านี้
ละได้แล้ว    ชื่อว่า  กิเลสที่ติดตามไปอีก  ด้วยอำนาจองค์จิต    ย่อมไม่มีแก่
พระขีณาสพ.
ในข้อที่กิเลสไม่ติดตามไปอีกนั้น    มีอุปมา  ดังนี้.
ได้ยินว่า พระราชาผู้ใหญ่พระองค์หนึ่ง พระราชทานอารักขาปัจจันต-
ชนบท    แล้วเสวยความเป็นอิสริยยศในมหานครอยู่     ภายหลังปัจจันตะของ
พระองค์เกิดจลาจล    สมัยนั้น    มีพวกหัวหน้าโจร  ๑๒  คน   พร้อมกับบุรุษ
หลายพัน    พากันไปปล้นแว่นแคว้น     มหาอำมาตย์ผู้อยู่ปัจจันตประเทศส่งข่าว
กราบทูลแด่พระราชาว่า     ปัจจันตะเกิดจลาจล     ดังนี้     พระราชาทรงส่ง
พระราชสาส์นไปว่า    จงปราบให้หมด    เราจักตอบแทนพวกท่าน    อำมาตย์
เหล่านั้นฆ่าหัวหน้าโจร  ๕  คน     กับบุรุษโจรหลายพันคนโดยการประหาร
ครั้งแรกนั่นแหละ  หัวหน้าโจร ๗ คน  ที่เหลือพาบริวารของตน ๆ  เข้าไปยัง
ภูเขา.   พวกอำมาตย์ก็ส่งข่าวกราบทูลความเป็นไปนั้นแด่พระราชา   พระราชา
จึงทรงส่งพระราชทรัพย์ไป     ด้วยพระราชสาส์นว่า     เราจักรู้สิ่งที่ควรทำแก่
พวกท่าน    พวกท่านจงปราบโจรแม้ที่เหลือเหล่านั้น    พวกอำมาตย์เหล่านั้น
ก็ประหารหัวหน้าโจร  ๒  คน  โดยการประหารครั้งที่  ๒  ได้กระทำแม้บริวาร
ของพวกโจรเหล่านั้นให้ทุรพล  พวกโจรเหล่านั้นแม้ทั้งหมด  ก็พากันหนีไปยัง
ภูเขา     พวกมหาอำมาตย์ส่งข่าวสาส์นความเป็นแม้นั้นไปกราบทูลพระราชา
พระราชาทรงส่งพระราชทรัพย์   ด้วยพระราชสาส์นว่า   พวกท่านจงปราบพวก
โจรให้สิ้น พวกอำมาตย์เหล่านั้นฆ่าหัวหน้าโจร ๒ คน พร้อมกับบุรุษสหายโจร
โดยการประหารครั้งที่ ๓ แล้วส่งข่าวสาสน์กราบทูลแด่พระราชา  พระราชาก็ส่ง
พระราชทรัพย์  พร้อมด้วยพระราชสาส์นว่า  พวกท่านจงปราบโจรอย่าให้เหลือ

<div id="654"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 654]]
พวกอำมาตย์เหล่านั้น  ก็ฆ่าหัวหน้าโจร  ๕  คน     พร้อมกับบริวารโจรโดยการ
ประหารครั้งที่ ๔.  จำเดิมแต่พวกหัวหน้าโจร ๑๒ คน   ถูกฆ่าตายแล้ว   ชื่อว่า
โจรไร ๆ  มิได้มี.   ชนบทถึงความเกษม   ย่อมอยู่ดุจให้บุตรฟ้อนรำบนอก
ฉะนั้น.  พระราชาทรงแวดล้อมด้วยโยธาผู้พิชิตสงคราม  เสด็จขึ้นสู่ปราสาทอัน
ประเสริฐ  เสวยมหาสมบัติ.
ในคำเหล่านั้น  พระธรรมราชา เปรียบเหมือนพระราชาผู้ใหญ่ กุลบุตร
ผู้โยคาวจร    เปรียบเหมือนอำมาตย์ผู้อยู่ปัจจันตชนบท.   อกุศลจิต  ๑๒ ดวง*
เปรียบเหมือนหัวหน้าโจร  ๑๒  คน.     บาปธรรมที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจองค์จิต
เปรียบเหมือนบุรุษสหายหลายพันของหัวหน้าโจรเหล่านั้น. เวลาที่กิเลสทั้งหลาย
เกิดขึ้นในอารมณ์แล้วกราบทูลพระศาสดาว่า    ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ    กิเลส
ทั้งหลายเกิดขึ้นแก่ข้าพระองค์   ดังนี้    เปรียบเหมือนเวลาอำมาตย์ส่งข่าวสาส์น
กราบทูลพระราชาว่า    ปัจจันตะเกิดจลาจล.     การที่พระธรรมราชาตรัสบอก
กรรมฐานว่า  ภิกษุ  เธอจงข่มกิเลสเสีย ดังนี้   เปรียบเหมือนการพระราชทาน-
ทรัพย์  พร้อมกับพระราชสาส์นว่า     พวกเธอจงปราบให้หมด ดังนี้.  การละ
อกุศลจิต ๕  ดวงพร้อมทั้งสัมปยุตด้วยโสดาปัตติมรรค    เปรียบเหมือนเวลาที่
อำมาตย์ฆ่าหัวหน้าโจร ๕ คนพร้อมทั้งบริวาร.
การกราบทูลคุณที่ตนได้แล้ว  แด่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า  เปรียบเหมือน
การส่งข่าวถวายพระราชา.   การที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสบอกวิปัสสนาแห่งสก-
ทาคามิมรรค  เปรียบเหมือนการพระราชทานทรัพย์อีก  พร้อมกับพระดำรัสว่า
จงปราบพวกโจรที่เหลือ. การบรรเทาโทมนัสจิต ๒ ดวงพร้อมด้วยสัมปยุตธรรม
ด้วยสกทาคามิมรรค   เปรียบเหมือนการกระทำหัวหน้าโจร ๒ คน   พร้อมทั้ง
บริวารให้ทุพพลภาพด้วยการประหารครั้งที่ ๒.
 *เป็นอกุศลเจตสิก  ๑๔ ดวง

<div id="655"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 655]]
การกราบทูลคุณที่ตนได้แด่พระศาสดา   เปรียบเหมือนการส่งข่าวถวาย
พระราชาให้ทรงทราบความเป็นไปอีก.     การที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสบอก
วิปัสสนาแห่งอนาคามิมรรค   เปรียบเหมือนการพระราชทานทรัพย์อีกพร้อมกับ
ข่าวสาส์นว่า  จงปราบโจรให้หมดสิ้น.     การละโทมนัสจิต  ๒ ดวง  พร้อมทั้ง
สัมปยุตธรรมด้วยอนาคามิมรรค      เปรียบเหมือนการฆ่าหัวหน้าโจร  ๒  คน
พร้อมทั้งบริวาร  ด้วยการประหารครั้งที่ ๓.
การกราบทูลคุณที่ตนได้แล้วแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า     เปรียบเหมือน
การส่งข่าวถวายพระราชาให้ทรงทราบอีก.    การที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสบอก
วิปัสสนาแห่งอรหัตมรรค  เปรียบเหมือนการพระราชทานทรัพย์อีก   พร้อมคำ
ดำรัสไปว่า   จงปราบโจรให้สิ้น.   ความไม่มีอกุศลธรรมอันเกิดขึ้นด้วยอำนาจ
องค์จิตอีก  จำเดิมแต่อกุศลจิต  ๑๒ ดวง  ในเพราะอกุศลจิต  ๕ ดวงพร้อมด้วย
สัมปยุตธรรมอันอรหัตมรรคละแล้ว  เปรียบเหมือนเวลาที่ชนบทเป็นแดนเกษม
จำเดิมแต่กาลที่อำมาตย์ฆ่าหัวหน้าโจร  ๕  คน    พร้อมด้วยบริวาร   ด้วยการ
ประหารครั้งที่  ๔        พึงทราบการเสวยสุขด้วยผลสมาบัติตามที่พระโยคาวจร
ปรารถนาแล้ว  ในสุขทั้งหลายมีสมาบัติอันต่างด้วยสุญญตะ อนิมิตตะ อัปปณิหิตะ
ของพระธรรมราชาผู้มีพระขีณาสพแวดล้อมแล้ว      เปรียบเหมือนการเสวย
มหาสมบัติ    ของพระราชาผู้พิชิตสงคราม   ผู้แวดล้อมด้วยอำมาตย์บนประสาท
อันประเสริฐ  ฉะนั้นแล.
พรรณนาบทว่าธรรมเป็นกุศลจบเพียงนี้
<br>
</poem>}}}}
|}
{{fs|131%|[[#เล่ม -|'''เล่ม ๗๕ ''']]}}<br>
{{fs|131%|{{color|#006600|'''พระไตรปิฎกพร้อมอรรถกถาแปล'''}}}}<br>
{{fs|131%|[[#เล่ม|***************]]}}
<br />
|}
[[หมวดหมู่:พระไตรปิฎก]]
[[หมวดหมู่:วิกิตำรา]]