Difference between revisions 89263 and 89273 on thwikisource

'''๓. ธาตุวิภโงฺค'''

'''๑. สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา'''

๑๗๒. อิทานิ ตทนนฺตเร ธาตุวิภเงฺค สพฺพา ธาตุโย ฉหิ ฉหิ ธาตูหิ สงฺขิปิตฺวา ตีหิ ฉเกฺกหิ สุตฺตนฺตภาชนียํ ทเสฺสโนฺต ฉ ธาตุโยติอาทิมาหฯ ตตฺถ ฉาติ คณนปริเจฺฉโทฯ ธาตุโยติ ปริจฺฉินฺนธมฺมนิทสฺสนํฯ ปถวีธาตูติอาทีสุ ธาตฺวโฎฺฐ นาม สภาวโฎฺฐ, สภาวโฎฺฐ นาม สุญฺญตโฎฺฐ, สุญฺญตโฎฺฐ นาม นิสฺสตฺตโฎฺฐติ เอวํ สภาวสุญฺญตนิสฺสตฺตเฎฺฐน ปถวีเยว ธาตุ ปถวีธาตุฯ อาโปธาตุอาทีสุปิ เอเสว นโยฯ เอวเมตฺถ ปทสมาสํ วิทิตฺวา เอวมโตฺถ เวทิตโพฺพ – ปถวีธาตูติ ปติฎฺฐานธาตุฯ อาโปธาตูติ อาพนฺธนธาตุฯ เตโชธาตูติ ปริปาจนธาตุฯ วาโยธาตูติ วิตฺถมฺภนธาตุฯ อากาสธาตูติ อสมฺผุฎฺฐธาตุฯ วิญฺญาณธาตูติ วิชานนธาตุฯ

๑๗๓. ปถวีธาตุทฺวยนฺติ ปถวีธาตุ เทฺว อยํฯ อยํ ปถวีธาตุ นาม น เอกา เอว อชฺฌตฺติกพาหิรเภเทน ปน เทฺว ธาตุโย เอวาติ อโตฺถฯ เตเนวาห – ‘‘อตฺถิ อชฺฌตฺติกา อตฺถิ พาหิรา’’ติฯ ตตฺถ อชฺฌตฺติกาติ สตฺตสนฺตานปริยาปนฺนา นิยกชฺฌตฺตาฯ พาหิราติ สงฺขารสนฺตานปริยาปนฺนา อนินฺทฺริยพทฺธาฯ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตนฺติ อุภยเมฺปตํ นิยกชฺฌตฺตาธิวจนเมวฯ อิทานิ ตํ สภาวาการโต ทเสฺสตุํ กกฺขฬนฺติอาทิ วุตฺตํฯ ตตฺถ กกฺขฬนฺติ ถทฺธํฯ ขริคตนฺติ ผรุสํฯ กกฺขฬตฺตนฺติ กกฺขฬภาโวฯ กกฺขฬภาโวติ กกฺขฬสภาโวฯ อชฺฌตฺตํ อุปาทินฺนนฺติ นิยกชฺฌตฺตสงฺขาตํ อุปาทินฺนํฯ อุปาทินฺนํ นาม สรีรฎฺฐกํฯ สรีรฎฺฐกญฺหิ กมฺมสมุฎฺฐานํ วา โหตุ มา วา, ตํ สนฺธาย อุปาทินฺนมฺปิ อตฺถิ อนุปาทินฺนมฺปิ; อาทินฺนคฺคหิตปรามฎฺฐวเสน ปน สพฺพเมฺปตํ อุปาทินฺนเมวาติ ทเสฺสตุํ ‘‘อชฺฌตฺตํ อุปาทินฺน’’นฺติ อาหฯ

อิทานิ ตเมว ปถวีธาตุํ วตฺถุวเสน ทเสฺสตุํ เสยฺยถิทํ เกสา โลมาติอาทิ วุตฺตํฯ ตตฺถ เสยฺยถิทนฺติ นิปาโตฯ ตสฺสโตฺถ – ยา สา อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตุ สา กตมา? ยํ วา อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ กกฺขฬํ นาม ตํ กตมนฺติ? เกสา โลมาติอาทิ ตสฺสา อชฺฌตฺติกาย ปถวีธาตุยา วตฺถุวเสน ปเภททสฺสนํฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ – เกสา นาม อชฺฌตฺตา อุปาทินฺนา สรีรฎฺฐกา กกฺขฬตฺตลกฺขณา อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโสฯ โลมา นาม…เป.… กรีสํ นามฯ อิธ ปน อวุตฺตมฺปิ ปฎิสมฺภิทามเคฺค (ปฎิ. ม. ๑.๔) ปาฬิอารุฬฺหํ มตฺถลุงฺคํ อาหริตฺวา มตฺถลุงฺคํ นาม อชฺฌตฺตํ อุปาทินฺนํ สรีรฎฺฐกํ กกฺขฬตฺตลกฺขณํ อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโสฯ ปรโต อาโปธาตุอาทีนํ นิเทฺทเส ปิตฺตาทีสุปิ เอเสว นโยฯ

อิมินา กิํ ทสฺสิตํ โหติ? ธาตุมนสิกาโรฯ อิมสฺมิํ ปน ธาตุมนสิกาเร กมฺมํ กตฺวา วิปสฺสนํ ปฎฺฐเปตฺวา อุตฺตมตฺถํ อรหตฺตํ ปาปุณิตุกาเมน กิํ กตฺตพฺพํ? จตุปาริสุทฺธิสีลํ โสเธตพฺพํฯ สีลวโต หิ กมฺมฎฺฐานภาวนา อิชฺฌติฯ ตสฺส โสธนวิธานํ วิสุทฺธิมเคฺค วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํฯ วิสุทฺธสีเลน ปน สีเล ปติฎฺฐาย ทส ปุพฺพปลิโพธา ฉินฺทิตพฺพาฯ เตสมฺปิ ฉินฺทนวิธานํ วิสุทฺธิมเคฺค วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํฯ ฉินฺนปลิโพเธน ธาตุมนสิการกมฺมฎฺฐานํ อุคฺคณฺหิตพฺพํฯ อาจริเยนาปิ ธาตุมนสิการกมฺมฎฺฐานํ อุคฺคณฺหาเปเนฺตน สตฺตวิธํ อุคฺคหโกสลฺลํ ทสวิธญฺจ มนสิการโกสลฺลํ อาจิกฺขิตพฺพํฯ อเนฺตวาสิเกนาปิ อาจริยสฺส สนฺติเก พหุวาเร สชฺฌายํ กตฺวา นิชฺชฎํ ปคุณํ กมฺมฎฺฐานํ กาตพฺพํฯ วุตฺตเญฺหตํ อฎฺฐกถายํ – ‘‘อาทิกมฺมิเกน ภิกฺขุนา ชรามรณา มุจฺจิตุกาเมน สตฺตหากาเรหิ อุคฺคหโกสลฺลํ อิจฺฉิตพฺพํ, ทสหากาเรหิ มนสิการโกสลฺลํ อิจฺฉิตพฺพ’’นฺติฯ

ตตฺถ วจสา, มนสา, วณฺณโต, สณฺฐานโต, ทิสโต, โอกาสโต, ปริเจฺฉทโตติ อิเมหิ สตฺตหากาเรหิ อิมสฺมิํ ธาตุมนสิการกมฺมฎฺฐาเน ‘อุคฺคหโกสลฺลํ’ อิจฺฉิตพฺพํฯ อนุปุพฺพโต, นาติสีฆโต, นาติสณิกโต, วิเกฺขปปฎิพาหนโต , ปณฺณตฺติสมติกฺกมโต, อนุปุพฺพมุญฺจนโต, ลกฺขณโต, ตโย จ สุตฺตนฺตาติ อิเมหิ ทสหากาเรหิ ‘มนสิการโกสลฺลํ’ อิจฺฉิตพฺพํฯ ตทุภยมฺปิ ปรโต สติปฎฺฐานวิภเงฺค อาวิ ภวิสฺสติฯ

เอวํ อุคฺคหิตกมฺมฎฺฐาเนน ปน วิสุทฺธิมเคฺค วุเตฺต อฎฺฐารส เสนาสนโทเส วเชฺชตฺวา ปญฺจงฺคสมนฺนาคเต เสนาสเน วสเนฺตน อตฺตนาปิ ปญฺจหิ ปธานิยเงฺคหิ สมนฺนาคเตน ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฎิกฺกเนฺตน วิวิโตฺตกาสคเตน กมฺมฎฺฐานํ มนสิกาตพฺพํฯ มนสิกโรเนฺตน จ วณฺณสณฺฐานทิโสกาสปริเจฺฉทวเสน เกสาทีสุ เอเกกโกฎฺฐาสํ มนสิกริตฺวา อวสาเน เอวํ มนสิกาโร ปวเตฺตตโพฺพ – อิเม เกสา นาม สีสกฎาหปลิเวฐนจเมฺม ชาตาฯ ตตฺถ ยถา วมฺมิกมตฺถเก ชาเตสุ กุณฺฐติเณสุ น วมฺมิกมตฺถโก ชานาติ ‘มยิ กุณฺฐติณานิ ชาตานี’ติ, นาปิ กุณฺฐติณานิ ชานนฺติ ‘มยํ วมฺมิกมตฺถเก ชาตานี’ติ, เอวเมว น สีสกฎาหปลิเวฐนจมฺมํ ชานาติ ‘มยิ เกสา ชาตา’ติ, นาปิ เกสา ชานนฺติ ‘มยํ สีสกฎาหปลิเวฐนจเมฺม ชาตา’ติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ เกสา นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ถโทฺธ ปถวีธาตูติฯ

โลมา สรีรเวฐนจเมฺม ชาตาฯ ตตฺถ ยถา สุญฺญคามฎฺฐาเน ชาเตสุ ทพฺพติเณสุ น สุญฺญคามฎฺฐานํ ชานาติ ‘มยิ ทพฺพติณานิ ชาตานี’ติ, นาปิ ทพฺพติณานิ ชานนฺติ ‘มยํ สุญฺญคามฎฺฐาเน ชาตานี’ติ, เอวเมว น สรีรเวฐนจมฺมํ ชานาติ ‘มยิ โลมา ชาตา’ติ, นาปิ โลมา ชานนฺติ ‘มยํ สรีรเวฐนจเมฺม ชาตา’ติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ โลมา นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ถโทฺธ ปถวีธาตูติฯ

นขา องฺคุลีนํ อเคฺคสุ ชาตาฯ ตตฺถ ยถา กุมารเกสุ ทณฺฑเกหิ มธุกฎฺฐิเก วิชฺฌิตฺวา กีฬเนฺตสุ น ทณฺฑกา ชานนฺติ ‘อเมฺหสุ มธุกฎฺฐิกา ฐปิตา’ติ, นาปิ มธุกฎฺฐิกา ชานนฺติ ‘มยํ ทณฺฑเกสุ ฐปิตา’ติ, เอวเมว น องฺคุลิโย ชานนฺติ ‘อมฺหากํ อเคฺคสุ นขา ชาตา’ติ, นาปิ นขา ชานนฺติ ‘มยํ องฺคุลีนํ อเคฺคสุ ชาตา’ติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ นขา นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ถโทฺธ ปถวีธาตูติฯ

ทนฺตา หนุกฎฺฐิเกสุ ชาตาฯ ตตฺถ ยถา วฑฺฒกีหิ ปาสาณอุทุกฺขเลสุ เกนจิเทว สิเลสชาเตน พนฺธิตฺวา ฐปิตถเมฺภสุ น อุทุกฺขลานิ ชานนฺติ ‘อเมฺหสุ ถมฺภา ฐิตา’ติ, นาปิ ถมฺภา ชานนฺติ ‘มยํ อุทุกฺขเลสุ ฐิตา’ติ, เอวเมว น หนุกฎฺฐิกา ชานนฺติ ‘อเมฺหสุ ทนฺตา ชาตา’ติ , นาปิ ทนฺตา ชานนฺติ ‘มยํ หนุกฎฺฐิเกสุ ชาตา’ติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ ทนฺตา นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ถโทฺธ ปถวีธาตูติฯ

ตโจ สกลสรีรํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิโตฯ ตตฺถ ยถา อลฺลโคจมฺมปริโยนทฺธาย มหาวีณาย น มหาวีณา ชานาติ ‘อหํ อลฺลโคจเมฺมน ปริโยนทฺธา’ติ, นาปิ อลฺลโคจมฺมํ ชานาติ ‘มยา มหาวีณา ปริโยทฺธา’ติ, เอวเมว น สรีรํ ชานาติ ‘อหํ ตเจน ปริโยนทฺธ’นฺติ, นาปิ ตโจ ชานาติ ‘มยา สรีรํ ปริโยนทฺธนฺติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ ตโจ นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ถโทฺธ ปถวีธาตูติฯ

มํสํ อฎฺฐิสงฺฆาฎํ อนุลิมฺปิตฺวา ฐิตํฯ ตตฺถ ยถา มหามตฺติกาย ลิตฺตาย ภิตฺติยา น ภิตฺติ ชานาติ ‘อหํ มหามตฺติกาย ลิตฺตา’ติ, นาปิ มหามตฺติกา ชานาติ ‘มยา มหาภิตฺติ ลิตฺตา’ติ, เอวเมว น อฎฺฐิสงฺฆาโฎ ชานาติ ‘อหํ นวมํสเปสิสตปฺปเภเทน มํเสน ลิโตฺต’ติ, นาปิ มํสํ ชานาติ ‘มยา อฎฺฐิสงฺฆาโฎ ลิโตฺต’ติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ มํสํ นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ถโทฺธ ปถวีธาตูติฯ

นฺหารุ สรีรพฺภนฺตเร อฎฺฐีนิ อาพนฺธมานา ฐิตาฯ ตตฺถ ยถา วลฺลีหิ วินเทฺธสุ กุฎฺฎทารูสุ น กุฎฺฎทารูนิ ชานนฺติ ‘มยํ วลฺลีหิ วินทฺธานี’ติ, นาปิ วลฺลิโย ชานนฺติ ‘อเมฺหหิ กุฎฺฎทารูนิ วินทฺธานี’ติ, เอวเมว น อฎฺฐีนิ ชานนฺติ ‘มยํ นฺหารูหิ อาพทฺธานี’ติ, นาปิ นฺหารู ชานนฺติ ‘อเมฺหหิ อฎฺฐีนิ อาพทฺธานี’ติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ นฺหารุ นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ถโทฺธ ปถวีธาตูติฯ

อฎฺฐีสุ ปณฺหิกฎฺฐิ โคปฺผกฎฺฐิํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตํฯ โคปฺผกฎฺฐิ ชงฺฆฎฺฐิํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตํฯ ชงฺฆฎฺฐิ อูรุฎฺฐิํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตํฯ อูรุฎฺฐิ กฎิฎฺฐิํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตํ ฯ กฎิฎฺฐิ ปิฎฺฐิกณฺฎกํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตํฯ ปิฎฺฐิกณฺฎโก คีวฎฺฐิํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิโตฯ คีวฎฺฐิ สีสฎฺฐิํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตํฯ สีสฎฺฐิ คีวฎฺฐิเก ปติฎฺฐิตํฯ คีวฎฺฐิ ปิฎฺฐิกณฺฎเก ปติฎฺฐิตํฯ ปิฎฺฐิกณฺฎโก กฎิฎฺฐิมฺหิ ปติฎฺฐิโตฯ กฎิฎฺฐิ อูรุฎฺฐิเก ปติฎฺฐิตํฯ อูรุฎฺฐิ ชงฺฆฎฺฐิเก ปติฎฺฐิตํฯ ชงฺฆฎฺฐิ โคปฺผกฎฺฐิเก ปติฎฺฐิตํฯ โคปฺผกฎฺฐิ ปณฺหิกฎฺฐิเก ปติฎฺฐิตํฯ

ตตฺถ ยถา อิฎฺฐกทารุโคมยาทิสญฺจเยสุ น เหฎฺฐิมา เหฎฺฐิมา ชานนฺติ ‘มยํ อุปริเม อุปริเม อุกฺขิปิตฺวา ฐิตา’ติ, นาปิ อุปริมา อุปริมา ชานนฺติ ‘มยํ เหฎฺฐิเมสุ เหฎฺฐิเมสุ ปติฎฺฐิตา’ติ, เอวเมว น ปณฺหิกฎฺฐิ ชานาติ ‘อหํ โคปฺผกฎฺฐิํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิต’นฺติ, น โคปฺผกฎฺฐิ ชานาติ ‘อหํ ชงฺฆฎฺฐิํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิต’นฺติ, น ชงฺฆฎฺฐิ ชานาติ ‘อหํ อูรุฎฺฐิํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิต’นฺติ, น อูรุฎฺฐิ ชานาติ ‘อหํ กฎิฎฺฐิํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิต’นฺติ, น กฎิฎฺฐิ ชานาติ ‘อหํ ปิฎฺฐิกณฺฎกํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิต’นฺติ, น ปิฎฺฐิกณฺฎโก ชานาติ ‘อหํ คีวฎฺฐิํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิโต’ติ, น คีวฎฺฐิ ชานาติ ‘อหํ สีสฎฺฐิํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิต’นฺติ, น สีสฎฺฐิ ชานาติ ‘อหํ คีวฎฺฐิมฺหิ ปติฎฺฐิต’นฺติ, น คีวฎฺฐิ ชานาติ ‘อหํ ปิฎฺฐิกณฺฎเก ปติฎฺฐิต’นฺติ, น ปิฎฺฐิกณฺฎโก ชานาติ ‘อหํ กฎิฎฺฐิมฺหิ ปติฎฺฐิโต’ติ, น กฎิฎฺฐิ ชานาติ ‘อหํ อูรุฎฺฐิมฺหิ ปติฎฺฐิต’นฺติ, น อูรุฎฺฐิ ชานาติ ‘อหํ ชงฺฆฎฺฐิมฺหิ ปติฎฺฐิต’นฺติ, น ชงฺฆฎฺฐิ ชานาติ ‘อหํ โคปฺผกฎฺฐิมฺหิ ปติฎฺฐิต’นฺติ, น โคปฺผกฎฺฐิ ชานาติ ‘อหํ ปณฺหิกฎฺฐิมฺหิ ปติฎฺฐิต’นฺติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ อฎฺฐิ นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ถโทฺธ ปถวีธาตูติฯ

อฎฺฐิมิญฺชํ เตสํ เตสํ อฎฺฐีนํ อพฺภนฺตเร ฐิตํฯ ตตฺถ ยถา เวฬุปพฺพาทีนํ อโนฺต ปกฺขิเตฺตสุ สินฺนเวตฺตคฺคาทีสุ น เวฬุปพฺพาทีนิ ชานนฺติ ‘อเมฺหสุ เวตฺตคฺคาทีนิ ปกฺขิตฺตานี’ติ, นาปิ เวตฺตคฺคาทีนิ ชานนฺติ ‘มยํ เวฬุปพฺพาทีสุ ฐิตานีติ, เอวเมว น อฎฺฐีนิ ชานนฺติ ‘อมฺหากํ อโนฺต อฎฺฐิมิญฺชํ ฐิต’นฺติ, นาปิ อฎฺฐิมิญฺชํ ชานาติ ‘อหํ อฎฺฐีนํ อโนฺต ฐิต’นฺติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ อฎฺฐิมิญฺชํ นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ถโทฺธ ปถวีธาตูติฯ

วกฺกํ คลวาฎกโต นิกฺขเนฺตน เอกมูเลน โถกํ คนฺตฺวา ทฺวิธา ภิเนฺนน ถูลนฺหารุนา วินิพทฺธํ หุตฺวา หทยมํสํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตํฯ ตตฺถ ยถา วณฺฎุปนิพเทฺธ อมฺพผลทฺวเย น วณฺฎํ ชานาติ ‘มยา อมฺพผลทฺวยํ อุปนิพทฺธ’นฺติ, นาปิ อมฺพผลทฺวยํ ชานาติ ‘อหํ วเณฺฎน อุปนิพทฺธ’นฺติ, เอวเมว น ถูลนฺหารุ ชานาติ ‘มยา วกฺกํ อุปนิพทฺธ’นฺติ, นาปิ วกฺกํ ชานาติ ‘อหํ ถูลนฺหารุนา อุปนิพทฺธ’นฺติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ วกฺกํ นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ถโทฺธ ปถวีธาตูติฯ

หทยํ สรีรพฺภนฺตเร อุรฎฺฐิปญฺชรมชฺฌํ นิสฺสาย ฐิตํฯ ตตฺถ ยถา ชิณฺณสนฺทมานิกปญฺชรพฺภนฺตรํ นิสฺสาย ฐปิตาย มํสเปสิยา น ชิณฺณสนฺทมานิกปญฺชรพฺภนฺตรํ ชานาติ ‘มํ นิสฺสาย มํสเปสิ ฐปิตา’ติ, นาปิ มํสเปสิ ชานาติ ‘อหํ ชิณฺณสนฺทมานิกปญฺชรพฺภนฺตรํ นิสฺสาย ฐิตา’ติ, เอวเมว น อุรฎฺฐิปญฺชรพฺภนฺตรํ ชานาติ ‘มํ นิสฺสาย หทยํ ฐิต’นฺติ, นาปิ หทยํ ชานาติ ‘อหํ อุรฎฺฐิปญฺชรพฺภนฺตรํ นิสฺสาย ฐิต’นฺติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ หทยํ นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ถโทฺธ ปถวีธาตูติฯ

ยกนํ อโนฺตสรีเร ทฺวินฺนํ ถนานํ อพฺภนฺตเร ทกฺขิณปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตํฯ ตตฺถ ยถา อุกฺขลิกปาลปสฺสมฺหิ ลเคฺค ยมกมํสปิเณฺฑ น อุกฺขลิกปาลปสฺสํ ชานาติ ‘มยิ ยมกมํสปิโณฺฑ ลโคฺค’ติ, นาปิ ยมกมํสปิโณฺฑ ชานาติ ‘อหํ อุกฺขลิกปาลปเสฺส ลโคฺค’ติ, เอวเมว น ถนานํ อพฺภนฺตเร ทกฺขิณปสฺสํ ชานาติ ‘มํ นิสฺสาย ยกนํ ฐิต’นฺติ, นาปิ ยกนํ ชานาติ ‘อหํ ถนานํ อพฺภนฺตเร ทกฺขิณปสฺสํ นิสฺสาย ฐิต’นฺติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ ยกนํ นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ถโทฺธ ปถวีธาตูติฯ

กิโลมเกสุ ปฎิจฺฉนฺนกิโลมกํ หทยญฺจ วกฺกญฺจ ปริวาเรตฺวา ฐิตํ, อปฎิจฺฉนฺนกิโลมกํ สกลสรีเร จมฺมสฺส เหฎฺฐโต มํสํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิตํฯ ตตฺถ ยถา ปิโลติกปลิเวฐิเต มํเส น มํสํ ชานาติ ‘อหํ ปิโลติกาย ปลิเวฐิต’นฺติ, นาปิ ปิโลติกา ชานาติ ‘มยา มํสํ ปลิเวฐิต’นฺติ, เอวเมว น วกฺกหทยานิ สกลสรีเร มํสญฺจ ชานาติ ‘อหํ กิโลมเกน ปฎิจฺฉนฺน’นฺติ, นาปิ กิโลมกํ ชานาติ ‘มยา วกฺกหทยานิ สกลสรีเร มํสญฺจ ปฎิจฺฉนฺน’นฺติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ กิโลมกํ นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ถโทฺธ ปถวีธาตูติฯ

ปิหกํ หทยสฺส วามปเสฺส อุทรปฎลสฺส มตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตํฯ ตตฺถ ยถา โกฎฺฐกมตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตาย โคมยปิณฺฑิยา น โกฎฺฐกมตฺถกปสฺสํ ชานาติ ‘โคมยปิณฺฑิ มํ นิสฺสาย ฐิตา’ติ, นาปิ โคมยปิณฺฑิ ชานาติ ‘อหํ โกฎฺฐกมตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตา’ติ, เอวเมว น อุทรปฎลสฺส มตฺถกปสฺสํ ชานาติ ‘ปิหกํ มํ นิสฺสาย ฐิต’นฺติ, นาปิ ปิหกํ ชานาติ ‘อหํ อุทรปฎลสฺส มตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิต’นฺติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ ปิหกํ นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ถโทฺธ ปถวีธาตูติฯ

ปปฺผาสํ สรีรพฺภนฺตเร ทฺวินฺนํ ถนานํ อพฺภนฺตเร หทยญฺจ ยกนญฺจ อุปริฉาเทตฺวา โอลมฺพนฺตํ ฐิตํฯ ตตฺถ ยถา ชิณฺณโกฎฺฐพฺภนฺตเร โอลมฺพมาเน สกุณกุลาวเก น ชิณฺณโกฎฺฐพฺภนฺตรํ ชานาติ ‘มยิ สกุณกุลาวโก โอลมฺพมาโน ฐิโต’ติ, นาปิ สกุณกุลาวโก ชานาติ ‘อหํ ชิณฺณโกฎฺฐพฺภนฺตเร โอลมฺพมาโน ฐิโต’ติ , เอวเมว น สรีรพฺภนฺตรํ ชานาติ ‘มยิ ปปฺผาสํ โอลมฺพมานํ ฐิต’นฺติ, นาปิ ปปฺผาสํ ชานาติ ‘อหํ เอวรูเป สรีรพฺภนฺตเร โอลมฺพมานํ ฐิต’นฺติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ ปปฺผาสํ นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ถโทฺธ ปถวีธาตูติฯ

อนฺตํ คลวาฎกโต กรีสมคฺคปริยเนฺต สรีรพฺภนฺตเร ฐิตํฯ ตตฺถ ยถา โลหิตโทณิกาย โอภุชิตฺวา ฐปิเต ฉินฺนสีสธมนิกเฬวเร น โลหิตโทณิ ชานาติ ‘มยิ ธมนิกเฬวรํ ฐิต’นฺติ, นาปิ ธมนิกเฬวรํ ชานาติ ‘อหํ โลหิตโทณิกายํ ฐิต’นฺติ, เอวเมว น สรีรพฺภนฺตรํ ชานาติ ‘มยิ อนฺตํ ฐิต’นฺติ, นาปิ อนฺตํ ชานาติ ‘อหํ สรีรพฺภนฺตเร ฐิต’นฺติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ อนฺตํ นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ถโทฺธ ปถวีธาตูติฯ

อนฺตคุณํ อนฺตนฺตเร เอกวีสติ อนฺตโภเค พนฺธิตฺวา ฐิตํฯ ตตฺถ ยถา ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกํ สิเพฺพตฺวา ฐิเตสุ รชฺชุเกสุ น ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกํ ชานาติ ‘รชฺชุกา มํ สิเพฺพตฺวา ฐิตา’ติ, นาปิ รชฺชุกา ชานนฺติ ‘มยํ ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกํ สิเพฺพตฺวา ฐิตา’ติ, เอวเมว น อนฺตํ ชานาติ ‘อนฺตคุณํ มํ อาพนฺธิตฺวา ฐิต’นฺติ, นาปิ อนฺตคุณํ ชานาติ ‘อหํ อนฺตํ พนฺธิตฺวา ฐิต’นฺติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ อนฺตคุณํ นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ถโทฺธ ปถวีธาตูติฯ

อุทริยํ อุทเร ฐิตํ อสิตปีตขายิตสายิตํฯ ตตฺถ ยถา สุวานโทณิยํ ฐิเต สุวานวมถุมฺหิ น สุวานโทณิ ชานาติ ‘มยิ สุวานวมถุ ฐิโต’ติ, นาปิ สุวานวมถุ ชานาติ ‘อหํ สุวานโทณิยํ ฐิโต’ติ, เอวเมว น อุทรํ ชานาติ ‘มยิ อุทริยํ ฐิต’นฺติ, นาปิ อุทริยํ ชานาติ ‘อหํ อุทเร ฐิต’นฺติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ อุทริยํ นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ถโทฺธ ปถวีธาตูติฯ

กรีสํ ปกฺกาสยสงฺขาเต อฎฺฐงฺคุลเวฬุปพฺพสทิเส อนฺตปริโยสาเน ฐิตํฯ ตตฺถ ยถา เวฬุปเพฺพ โอมทฺทิตฺวา ปกฺขิตฺตาย สณฺหปณฺฑุมตฺติกาย น เวฬุปพฺพํ ชานาติ ‘มยิ ปณฺฑุมตฺติกา ฐิตา’ติ, นาปิ ปณฺฑุมตฺติกา ชานาติ ‘อหํ เวฬุปเพฺพ ฐิตา’ติ, เอวเมว น ปกฺกาสโย ชานาติ ‘มยิ กรีสํ ฐิต’นฺติ, นาปิ กรีสํ ชานาติ ‘อหํ ปกฺกาสเย ฐิต’นฺติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ กรีสํ นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ถโทฺธ ปถวีธาตูติฯ

มตฺถลุงฺคํ สีสกฎาหพฺภนฺตเร ฐิตํฯ ตตฺถ ยถา ปุราณลาพุกฎาเห ปกฺขิตฺตาย ปิฎฺฐปิณฺฑิยา น ลาพุกฎาหํ ชานาติ ‘มยิ ปิฎฺฐปิณฺฑิ ฐิตา’ติ, นาปิ ปิฎฺฐปิณฺฑิ ชานาติ ‘อหํ ลาพุกฎาเห ฐิตา’ติ, เอวเมว น สีสกฎาหพฺภนฺตรํ ชานาติ ‘มยิ มตฺถลุงฺคํ ฐิต’นฺติ, นาปิ มตฺถลุงฺคํ ชานาติ ‘อหํ สีสกฎาหพฺภนฺตเร ฐิต’นฺติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ มตฺถลุงฺคํ นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ถโทฺธ ปถวีธาตูติฯ

ยํ วา ปนญฺญมฺปีติ อิมินา อาโปโกฎฺฐาสาทีสุ ตีสุ อนุคตํ ปถวีธาตุํ ลกฺขณวเสน เยวาปนกํ ปถวิํ กตฺวา ทเสฺสติฯ

พาหิรปถวีธาตุนิเทฺทเส อโยติ กาฬโลหํฯ โลหนฺติ ชาติโลหํ, วิชาติโลหํ, กิตฺติมโลหํ, ปิสาจโลหนฺติ จตุพฺพิธํฯ ตตฺถ อโย, สชฺฌุ, สุวณฺณํ, ติปุ, สีสํ, ตมฺพโลหํ, เวกนฺตกนฺติ อิมานิ สตฺต ชาติโลหานิ นามฯ นาคนาสิกโลหํ วิชาติโลหํ นามฯ กํสโลหํ, วฎฺฎโลหํ, อารกูฎนฺติ ตีณิ กิตฺติมโลหานิ นามฯ โมรกฺขกํ, ปุถุกํ, มลินกํ, จปลกํ, เสลกํ, อาฎกํ, ภลฺลกํ, ทูสิโลหนฺติ อฎฺฐ ปิสาจโลหานิ นามฯ เตสุ ปญฺจ ชาติโลหานิ ปาฬิยํ วิสุํ วุตฺตาเนวฯ ตมฺพโลหํ, เวกนฺตกโลหนฺติ อิเมหิ ปน ทฺวีหิ ชาติโลเหหิ สทฺธิํ เสสํ สพฺพมฺปิ อิธ โลหนฺติ เวทิตพฺพํฯ

ติปูติ เสตติปุฯ สีสนฺติ กาฬติปุฯ สชฺฌูติ รชตํฯ มุตฺตาติ สามุทฺทิกมุตฺตาฯ มณีติ ฐเปตฺวา ปาฬิอาคเต เวฬุริยาทโย เสโส โชติรสาทิเภโท สโพฺพปิ มณิฯ เวฬุริโยติ วํสวณฺณมณิฯ สโงฺขติ สามุทฺทิกสโงฺขฯ สิลาติ กาฬสิลา, ปณฺฑุสิลา, เสตสิลาติอาทิเภทา สพฺพาปิ สิลาฯ ปวาฬนฺติ ปวาฬเมวฯ รชตนฺติ กหาปโณฯ ชาตรูปนฺติ สุวณฺณํฯ โลหิตโงฺกติ รตฺตมณิฯ มสารคลฺลนฺติ กพรมณิฯ ติณาทีสุ พหิสารา อนฺตมโส นาฬิเกราทโยปิ ติณํ นามฯ อโนฺตสารํ อนฺตมโส ทารุขณฺฑมฺปิ กฎฺฐํ นามฯ สกฺขราติ มุคฺคมตฺตโต ยาว มุฎฺฐิปฺปมาณา มรุมฺพา สกฺขรา นามฯ มุคฺคมตฺตโต ปน เหฎฺฐา วาลิกาติ วุจฺจติฯ กฐลนฺติ ยํ กิญฺจิ กปาลํฯ ภูมีติ ปถวีฯ ปาสาโณติ อโนฺตมุฎฺฐิยํ อสณฺฐหนโต ปฎฺฐาย หตฺถิปฺปมาณํ อสมฺปโตฺต ปาสาโณ นามฯ หตฺถิปฺปมาณโต ปฎฺฐาย ปน อุปริ ปพฺพโต นามฯ ยํ วา ปนาติ อิมินา ตาลฎฺฐิ-นาฬิเกร-ผลาทิเภทํ เสสปถวิํ คณฺหาติฯ ยา จ อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตุ ยา จ พาหิราติ อิมินา เทฺวปิ ปถวีธาตุโย กกฺขฬเฎฺฐน ลกฺขณโต เอกา ปถวีธาตุ เอวาติ ทเสฺสติฯ

๑๗๔. อาโปธาตุนิเทฺทสาทีสุ เหฎฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํฯ อาโป อาโปคตนฺติอาทีสุ อาพนฺธนวเสน อาโปฯ ตเทว อาโปสภาวํ คตตฺตา อาโปคตํ นามฯ เสฺนหวเสน เสฺนโหฯ โสเยว เสฺนหสภาวํ คตตฺตา เสฺนหคตํ นามฯ พนฺธนตฺตํ รูปสฺสาติ อวินิโพฺภครูปสฺส พนฺธนภาโวฯ ปิตฺตํ เสมฺหนฺติอาทีนิปิ วณฺณสณฺฐานทิโสกาสปริเจฺฉทวเสน ปริคฺคเหตฺวา ธาตุวเสเนว มนสิกาตพฺพานิฯ

ตตฺรายํ นโย – ปิเตฺตสุ หิ อพทฺธปิตฺตํ ชีวิตินฺทฺริยปฎิพทฺธํ สกลสรีรํ พฺยาเปตฺวา ฐิตํ, พทฺธปิตฺตํ ปิตฺตโกสเก ฐิตํฯ ตตฺถ ยถา ปูวํ พฺยาเปตฺวา ฐิเต เตเล น ปูวํ ชานาติ ‘เตลํ มํ พฺยาเปตฺวา ฐิต’นฺติ, นาปิ เตลํ ชานาติ ‘อหํ ปูวํ พฺยาเปตฺวา ฐิต’นฺติ, เอวเมว น สรีรํ ชานาติ ‘อพทฺธปิตฺตํ มํ พฺยาเปตฺวา ฐิต’นฺติ, นาปิ อพทฺธปิตฺตํ ชานาติ ‘อหํ สรีรํ พฺยาเปตฺวา ฐิต’นฺติฯ ยถา จ วโสฺสทเกน ปุเณฺณ โกสาตกีโกสเก น โกสาตกีโกสโก ชานาติ ‘มยิ วโสฺสทกํ ฐิต’นฺติ, นาปิ วโสฺสทกํ ชานาติ ‘อหํ โกสาตกีโกสเก ฐิต’นฺติ, เอวเมว น ปิตฺตโกสโก ชานาติ มยิ พทฺธปิตฺตํ ฐิตนฺติ, นาปิ พทฺธปิตฺตํ ชานาติ ‘อหํ ปิตฺตโกสเก ฐิต’นฺติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ ปิตฺตํ นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติฯ

เสมฺหํ เอกปตฺถปูรปฺปมาณํ อุทรปฎเล ฐิตํฯ ตตฺถ ยถา อุปริ สญฺชาตเผณปฎลาย จนฺทนิกาย น จนฺทนิกา ชานาติ ‘มยิ เผณปฎลํ ฐิต’นฺติ, นาปิ เผณปฎลํ ชานาติ ‘อหํ จนฺทนิกาย ฐิต’นฺติ, เอวเมว น อุทรปฎลํ ชานาติ ‘มยิ เสมฺหํ ฐิต’นฺติ, นาปิ เสมฺหํ ชานาติ ‘อหํ อุทรปฎเล ฐิต’นฺติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ เสมฺหํ นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติฯ

ปุโพฺพ อนิพโทฺธกาโส, ยตฺถ ยเตฺถว ขาณุกณฺฎกปฺปหรณอคฺคิชาลาทีหิ อภิหเฎ สรีรปฺปเทเส โลหิตํ สณฺฐหิตฺวา ปจฺจติ, คณฺฑปีฬกาทโย วา อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ ตเตฺถว ติฎฺฐติฯ ตตฺถ ยถา ผรสุปฺปหาราทิวเสน ปคฺฆริตนิยาเส รุเกฺข น รุกฺขสฺส ผรสุปฺปหาราทิปฺปเทสา ชานนฺติ ‘อเมฺหสุ นิยฺยาโส ฐิโต’ติ, นาปิ นิยฺยาโส ชานาติ ‘อหํ รุกฺขสฺส ผรสุปฺปหาราทิปฺปเทเสสุ ฐิโต’ติ, เอวเมว น สรีรสฺส ขาณุกณฺฎกาทีหิ อภิหฎปฺปเทสา ชานนฺติ ‘อเมฺหสุ ปุโพฺพ ฐิโต’ติ, นาปิ ปุโพฺพ ชานาติ ‘อหํ เตสุ ปเทเสสุ ฐิโต’ติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ ปุโพฺพ นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติฯ

โลหิเตสุ สํสรณโลหิตํ อพทฺธปิตฺตํ วิย สกลสรีรํ พฺยาเปตฺวา ฐิตํฯ สนฺนิจิตโลหิตํ ยกนฎฺฐานสฺส เหฎฺฐาภาคํ ปูเรตฺวา เอกปตฺตปูรณปฺปมาณํ วกฺกหทยยกนปปฺผาสานิ เตเมนฺตํ ฐิตํฯ ตตฺถ สํสรณโลหิเต อพทฺธปิตฺตสทิโสว วินิจฺฉโยฯ อิตรํ ปน ยถา ชชฺชรกปาลเฎฺฐ อุทเก เหฎฺฐา เลฑฺฑุขณฺฑานิ เตมยมาเน น เลฑฺฑุขณฺฑานิ ชานนฺติ ‘มยํ อุทเกน เตมิยมานา ฐิตา’ติ, นาปิ อุทกํ ชานาติ ‘อหํ เลฑฺฑุขณฺฑานิ เตเมมี’ติ, เอวเมว น ยกนสฺส เหฎฺฐาภาคฎฺฐานํ วกฺกาทีนิ วา ชานนฺติ ‘มยิ โลหิตํ ฐิตํ, อเมฺห วา เตมยมานํ ฐิต’นฺติ, นาปิ โลหิตํ ชานาติ ‘อหํ ยกนสฺส เหฎฺฐาภาคํ ปูเรตฺวา วกฺกาทีนิ เตมยมานํ ฐิต’นฺติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ โลหิตํ นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติฯ

เสโท อคฺคิสนฺตาปาทิกาเลสุ เกสโลมกูปวิวรานิ ปูเรตฺวา ติฎฺฐติ เจว ปคฺฆรติ จฯ ตตฺถ ยถา อุทกา อพฺพูฬฺหมเตฺตสุ ภิสมุฬาลกุมุทนาฬกลาเปสุ น ภิสาทิกลาปวิวรานิ ชานนฺติ ‘อเมฺหหิ อุทกํ ปคฺฆรตี’ติ, นาปิ ภิสาทิกลาปวิวเรหิ ปคฺฆรนฺตํ อุทกํ ชานาติ ‘อหํ ภิสาทิกลาปวิวเรหิ ปคฺฆรามี’ติ, เอวเมว น เกสโลมกูปวิวรานิ ชานนฺติ ‘อเมฺหหิ เสโท ปคฺฆรตี’ติ, นาปิ เสโท ชานาติ ‘อหํ เกสโลมกูปวิวเรหิ ปคฺฆรามี’ติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ เสโท นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติฯ

เมโท ถูลสฺส สกลสรีรํ ผริตฺวา กิสสฺส ชงฺฆมํสาทีนิ นิสฺสาย ฐิโต ปตฺถินฺนเสฺนโหฯ ตตฺถ ยถา หลิทฺทิปิโลติกปฎิจฺฉเนฺน มํสปุเญฺช น มํสปุโญฺช ชานาติ ‘มํ นิสฺสาย หลิทฺทิปิโลติกา ฐิตา’ติ, นาปิ หลิทฺทิปิโลติกา ชานาติ ‘อหํ มํสปุญฺชํ นิสฺสาย ฐิตา’ติ, เอวเมว น สกลสรีเร ชงฺฆาทีสุ วา มํสํ ชานาติ ‘มํ นิสฺสาย เมโท ฐิโต’ติ, นาปิ เมโท ชานาติ ‘อหํ สกลสรีเร ชงฺฆาทีสุ วา มํสํ นิสฺสาย ฐิโต’ติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ เมโท นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ปตฺถินฺนเสฺนโห ปตฺถินฺนยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติฯ

อสฺสุ ยทา สญฺชายติ ตทา อกฺขิกูปเก ปูเรตฺวา ติฎฺฐติ วา ปคฺฆรติ วาฯ ตตฺถ ยถา อุทกปุเณฺณสุ ตรุณตาลฎฺฐิกูปเกสุ น ตรุณตาลฎฺฐิกูปกา ชานนฺติ ‘อเมฺหสุ อุทกํ ฐิต’นฺติ, นาปิ อุทกํ ชานาติ ‘อหํ ตรุณตาลฎฺฐิกูปเกสุ ฐิต’นฺติ, เอวเมว น อกฺขิกูปกา ชานนฺติ ‘อเมฺหสุ อสฺสุ ฐิต’นฺติ, นาปิ อสฺสุ ชานาติ ‘อหํ อกฺขิกูปเกสุ ฐิต’นฺติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ อสฺสุ นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติฯ

วสา อคฺคิสนฺตาปาทิกาเล หตฺถตลหตฺถปิฎฺฐิปาทตลปาทปิฎฺฐินาสปุฎนลาฎอํสกูเฎสุ ฐิตวิลีนเสฺนโหฯ ตตฺถ ยถา ปกฺขิตฺตเตเล อาจาเม น อาจาโม ชานาติ ‘มํ เตลํ อโชฺฌตฺถริตฺวา ฐิต’นฺติ, นาปิ เตลํ ชานาติ ‘อหํ อาจามํ อโชฺฌตฺถริตฺวา ฐิต’นฺติ, เอวเมว น หตฺถตลาทิปฺปเทโส ชานาติ ‘มํ วสา อโชฺฌตฺถริตฺวา ฐิตา’ติ, นาปิ วสา ชานาติ ‘อหํ หตฺถตลาทิปฺปเทเส อโชฺฌตฺถริตฺวา ฐิตา’ติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ วสา นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติฯ

เขโฬ ตถารูเป เขฬุปฺปตฺติปจฺจเย สติ อุโภหิ กโปลปเสฺสหิ โอโรหิตฺวา ชิวฺหาย ติฎฺฐติฯ ตตฺถ ยถา อโพฺพจฺฉินฺนอุทกนิสฺสเนฺท นทีตีรกูปเก น กูปตลํ ชานาติ ‘มยิ อุทกํ สนฺติฎฺฐตี’ติ, นาปิ อุทกํ ชานาติ ‘อหํ กูปตเล สนฺติฎฺฐามี’ติ , เอวเมว น ชิวฺหาตลํ ชานาติ ‘มยิ อุโภหิ กโปลปเสฺสหิ โอโรหิตฺวา เขโฬ ฐิโต’ติ, นาปิ เขโฬ ชานาติ ‘อหํ อุโภหิ กโปลปเสฺสหิ โอโรหิตฺวา ชิวฺหาตเล ฐิโต’ติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ เขโฬ นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติฯ

สิงฺฆาณิกา ยทา สญฺชายติ ตทา นาสาปุเฎ ปูเรตฺวา ติฎฺฐติ วา ปคฺฆรติ วาฯ ตตฺถ ยถา ปูติทธิภริตาย สิปฺปิกาย น สิปฺปิกา ชานาติ ‘มยิ ปูติทธิ ฐิต’นฺติ, นาปิ ปูติทธิ ชานาติ ‘อหํ สิปฺปิกาย ฐิต’นฺติ, เอวเมว น นาสาปุฎา ชานนฺติ ‘อเมฺหสุ สิงฺฆาณิกา ฐิตา’ติ, นาปิ สิงฺฆาณิกา ชานาติ ‘อหํ นาสาปุเฎสุ ฐิตา’ติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ สิงฺฆาณิกา นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติฯ

ลสิกา อฎฺฐิกสนฺธีนํ อพฺภญฺชนกิจฺจํ สาธยมานา อสีติสตสนฺธีสุ ฐิตาฯ ตตฺถ ยถา เตลพฺภญฺชิเต อเกฺข น อโกฺข ชานาติ ‘มํ เตลํ อพฺภญฺชิตฺวา ฐิต’นฺติ, นาปิ เตลํ ชานาติ ‘อหํ อกฺขํ อพฺภญฺชิตฺวา ฐิต’นฺติ, เอวเมว น อสีติสตสนฺธโย ชานนฺติ ‘ลสิกา อเมฺห อพฺภญฺชิตฺวา ฐิตา’ติ, นาปิ ลสิกา ชานาติ ‘อหํ อสีติสตสนฺธโย อพฺภญฺชิตฺวา ฐิตา’ติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ ลสิกา นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติฯ

มุตฺตํ วตฺถิสฺส อพฺภนฺตเร ฐิตํฯ ตตฺถ ยถา จนฺทนิกาย ปกฺขิเตฺต อโธมุเข รวณฆเฎ น รวณฆโฎ ชานาติ ‘มยิ จนฺทนิการโส ฐิโต’ติ, นาปิ จนฺทนิการโส ชานาติ ‘อหํ รวณฆเฎ ฐิโต’ติ, เอวเมว น วตฺถิ ชานาติ ‘มยิ มุตฺตํ ฐิต’นฺติ, นาปิ มุตฺตํ ชานาติ ‘อหํ วตฺถิมฺหิ ฐิต’นฺติฯ อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมาฯ อิติ มุตฺตํ นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติฯ ยํ วา ปนาติ อวเสเสสุ ตีสุ โกฎฺฐาเสสุ อาโปธาตุํ สนฺธาย วุตฺตํฯ

พาหิรอาโปธาตุนิเทฺทเส มูลํ ปฎิจฺจ นิพฺพโตฺต รโส มูลรโส นามฯ ขนฺธรสาทีสุปิ เอเสว นโยฯ ขีราทีนิ ปากฎาเนวฯ ยถา ปน เภสชฺชสิกฺขาปเท เอวมิธ นิยโม นตฺถิฯ ยํ กิญฺจิ ขีรํ ขีรเมวฯ เสเสสุปิ เอเสว นโยฯ ภุมฺมานีติ อาวาฎาทีสุ ฐิตอุทกานิฯ อนฺตลิกฺขานีติ ปถวิํ อปฺปตฺตานิ วโสฺสทกานิฯ ยํ วา ปนาติ หิโมทกกปฺปวินาสกอุทกปถวีสนฺธารกอุทกาทีนิ อิธ เยวาปนกฎฺฐานํ ปวิฎฺฐานิฯ

๑๗๕. เตโชธาตุนิเทฺทเส เตชนวเสน เตโชฯ เตโชว เตโชภาวํ คตตฺตา เตโชคตํฯ อุสฺมาติ อุณฺหากาโรฯ อุสฺมาว อุสฺมาภาวํ คตตฺตา อุสฺมาคตํฯ อุสุมนฺติ จณฺฑอุสุมํฯ ตเทว อุสุมภาวํ คตตฺตา อุสุมคตํฯ เยน จาติ เยน เตโชคเตน กุปฺปิเตนฯ สนฺตปฺปตีติ อยํ กาโย สนฺตปฺปติ, เอกาหิกชราทิภาเวน อุสุมชาโต โหติฯ เยน จ ชีรียตีติ เยน อยํ กาโย ชีรียติ, อินฺทฺริยเวกลฺลตํ พลปริกฺขยํ วลิปลิตาทิภาวญฺจ ปาปุณาติฯ เยน จ ปริฑยฺหตีติ เยน กุปฺปิเตน อยํ กาโย ฑยฺหติ, โส จ ปุคฺคโล ‘ฑยฺหามิ ฑยฺหามี’ติ กนฺทโนฺต สตโธตสปฺปิโคสีตจนฺทนาทิเลปนเญฺจว ตาลวณฺฎวาตญฺจ ปจฺจาสีสติฯ เยน จ อสิตปีตขายิตสายิตํ สมฺมา ปริณามํ คจฺฉตีติ เยเนตํ อสิตํ วา โอทนาทิ, ปีตํ วา ปานกาทิ, ขายิตํ วา ปิฎฺฐขชฺชกาทิ, สายิตํ วา อมฺพปกฺกมธุผาณิตาทิ สมฺมา ปริปากํ คจฺฉติ, รสาทิภาเวน วิเวกํ คจฺฉตีติ อโตฺถฯ เอตฺถ จ ปุริมา ตโย เตโชธาตู จตุสมุฎฺฐานา, ปจฺฉิโม กมฺมสมุฎฺฐาโนวฯ อยํ ตาเวตฺถ ปทสํวณฺณนาฯ

อิทํ ปน มนสิการวิธานํ – อิธ ภิกฺขุ ‘เยน สนฺตปฺปติ, อยํ อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ปริปาจนากาโร เตโชธาตู’ติ มนสิ กโรติ; ‘เยน ชีรียติ, เยน ปริฑยฺหติ, เยน อสิตปีตขายิตสายิตํ สมฺมา ปริณามํ คจฺฉติ, อยํ อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต ปริปาจนากาโร เตโชธาตู’ติ มนสิ กโรติฯ ยํ วา ปนาติ อิมสฺมิํ สรีเร ปากติโก เอโก อุตุ อตฺถิ, โส เยวาปนกฎฺฐานํ ปวิโฎฺฐฯ

พาหิรเตโชธาตุนิเทฺทเส กฎฺฐํ ปฎิจฺจ ปชฺชลิโต กฎฺฐุปาทาโน อคฺคิ กฎฺฐคฺคิ นามฯ สกลิกคฺคิอาทีสุปิ เอเสว นโยฯ สงฺการคฺคีติ กจวรํ สํกฑฺฒิตฺวา ชาลาปิโต กจวรคฺคิฯ อินฺทคฺคีติ อสนิอคฺคิฯ อคฺคิสนฺตาโปติ ชาลาย วา วีตจฺจิกงฺคารานํ วา สนฺตาโปฯ สูริยสนฺตาโปติ อาตโปฯ กฎฺฐสนฺนิจยสนฺตาโปติ กฎฺฐราสิฎฺฐาเน สนฺตาโปฯ เสเสสุปิ เอเสว นโยฯ ยํ วา ปนาติ เปตคฺคิ กปฺปวินาสคฺคิ นิรยคฺคิอาทโย อิธ เยวาปนกฎฺฐานํ ปวิฎฺฐาฯ

๑๗๖. วาโยธาตุนิเทฺทเส วายนวเสน วาโยฯ วาโยว วาโยภาวํ คตตฺตา วาโยคตํฯ ถมฺภิตตฺตํ รูปสฺสาติ อวินิโพฺภครูปสฺส ถมฺภิตภาโวฯ อุทฺธงฺคมา วาตาติ อุคฺคารหิกฺกาทิ ปวตฺตกา อุทฺธํ อาโรหนวาตา ฯ อโธคมา วาตาติ อุจฺจารปสฺสาวาทินีหรณกา อโธ โอโรหนวาตาฯ กุจฺฉิสยา วาตาติ อนฺตานํ พหิวาตาฯ โกฎฺฐาสยา วาตาติ อนฺตานํ อโนฺตวาตาฯ องฺคมงฺคานุสาริโน วาตาติ ธมนิชาลานุสาเรน สกลสรีเร องฺคมงฺคานิ อนุสฎา สมิญฺชนปสารณาทินิพฺพตฺตกา วาตาฯ สตฺถกวาตาติ สนฺธิพนฺธนานิ กตฺตริยา ฉินฺทนฺตา วิย ปวตฺตวาตาฯ ขุรกวาตาติ ขุเรน วิย หทยํ ผาลนวาตาฯ อุปฺปลกวาตาติ หทยมํสเมว อุปฺปาฎนกวาตาฯ อสฺสาโสติ อโนฺตปวิสนนาสิกาวโตฯ ปสฺสาโสติ พหินิกฺขมนนาสิกาวโตฯ เอตฺถ จ ปุริมา สเพฺพ จตุสมุฎฺฐานา, อสฺสาสปสฺสาสา จิตฺตสมุฎฺฐานาวฯ อยเมตฺถ ปทวณฺณนาฯ

อิทํ ปน มนสิการวิธานํ – อิธ ภิกฺขุ อุทฺธงฺคมาทิเภเท วาเต อุทฺธงฺคมาทิวเสน ปริคฺคเหตฺวา ‘อุทฺธงฺคมา วาตา นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฎิเยโกฺก โกฎฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุโญฺญ นิสฺสโตฺต วิตฺถมฺภนากาโร วาโยธาตู’ติ มนสิ กโรติฯ เสเสสุปิ เอเสว นโยฯ ยํ วา ปนาติ เสเส วาโยโกฎฺฐาเส อนุคตา วาตา อิธ เยวาปนกฎฺฐานํ ปวิฎฺฐาฯ

พาหิรวาโยธาตุนิเทฺทเส ปุรตฺถิมา วาตาติ ปุรตฺถิมทิสโต อาคตา วาตาฯ ปจฺฉิมุตฺตรทกฺขิเณสุปิ เอเสว นโยฯ สรชา วาตาติ สห รเชน สรชาฯ อรชา วาตาติ รชวิรหิตา สุทฺธา อรชา นามฯ สีตาติ สีตอุตุสมุฎฺฐานา สีตวลาหกนฺตเร สมุฎฺฐิตาฯ อุณฺหาติ อุณฺหอุตุสมุฎฺฐานา อุณฺหวลาหกนฺตเร สมุฎฺฐิตาฯ ปริตฺตาติ มนฺทา ตนุกวาตาฯ อธิมตฺตาติ พลววาตาฯ กาฬาติ กาฬวลาหกนฺตเร สมุฎฺฐิตา, เยหิ อพฺภาหโต ฉวิวโณฺณ กาฬโก โหติฯ เตสํ เอตํ อธิวจนนฺติปิ เอเกฯ เวรมฺภวาตาติ โยชนโต อุปริ วายนวาตาฯ ปกฺขวาตาติ อนฺตมโส มกฺขิกายปิ ปกฺขายูหนสมุฎฺฐิตา วาตาฯ สุปณฺณวาตาติ ครุฬวาตาฯ กามญฺจ อิเมปิ ปกฺขวาตาว อุสฺสทวเสน ปน วิสุํ คหิตาฯ ตาลวณฺฎวาตาติ ตาลปเณฺณหิ วา อเญฺญน วา เกนจิ มณฺฑลสณฺฐาเนน สมุฎฺฐาปิตา วาตาฯ วิธูปนวาตาติ พีชนปตฺตเกน สมุฎฺฐาปิตา วาตาฯ อิมานิ จ ตาลวณฺฎวิธูปนานิ อนุปฺปนฺนมฺปิ วาตํ อุปฺปาเทนฺติ, อุปฺปนฺนมฺปิ ปริวเตฺตนฺติฯ ยํ วา ปนาติ อิธ ปาฬิอาคเต ฐเปตฺวา เสสวาตา เยวาปนกฎฺฐานํ ปวิฎฺฐาฯ

๑๗๗. อากาสธาตุนิเทฺทเส อปฺปฎิฆฎฺฎนเฎฺฐน น กสฺสตีติ อากาโสฯ อากาโสว อากาสภาวํ คตตฺตา อากาสคตํฯ อฆฎฺฎนียตาย อฆํฯ อฆเมว อฆภาวํ คตตฺตา อฆคตํ ฯ วิวโรติ อนฺตรํฯ ตเทว วิวรภาวํ คตตฺตา วิวรคตํฯ อสมฺผุฎฺฐํ มํสโลหิเตหีติ มํสโลหิเตหิ นิสฺสฎํฯ กณฺณจฺฉิทฺทนฺติอาทิ ปน ตเสฺสว ปเภททสฺสนํฯ ตตฺถ กณฺณจฺฉิทฺทนฺติ กณฺณสฺมิํ ฉิทฺทํ วิวรํ มํสโลหิเตหิ อสมฺผุโฎฺฐกาโสฯ เสเสสุปิ เอเสว นโยฯ เยนาติ เยน วิวเรน เอตํ อสิตาทิเภทํ อโชฺฌหรณียํ อโชฺฌหรติ, อโนฺต ปเวเสติฯ ยตฺถาติ ยสฺมิํ อโนฺตอุทรปฎลสงฺขาเต โอกาเส เอตเทว จตุพฺพิธํ อโชฺฌหรณียํ ติฎฺฐติฯ เยนาติ เยน วิวเรน สพฺพเมฺปตํ วิปกฺกํ กสฎภาวํ อาปนฺนํ นิกฺขมติ, ตํ อุทรปฎลโต ยาว กรีสมคฺคา วิทตฺถิจตุรงฺคุลมตฺตํ ฉิทฺทํ มํสโลหิเตหิ อสมฺผุฎฺฐํ นิสฺสฎํ อากาสธาตูติ เวทิตพฺพํฯ ยํ วา ปนาติ เอตฺถ จมฺมนฺตรํ มํสนฺตรํ นฺหารุนฺตรํ อฎฺฐินฺตรํ โลมนฺตรนฺติ อิทํ สพฺพํ เยวาปนกฎฺฐานํ ปวิฎฺฐํฯ

พาหิรกอากาสธาตุนิเทฺทเส อสมฺผุฎฺฐํ จตูหิ มหาภูเตหีติ จตูหิ มหาภูเตหิ นิสฺสฎํ ภิตฺติฉิทฺทกวาฎฉิทฺทาทิกํ เวทิตพฺพํฯ อิมินา ยสฺมิํ อากาเส ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส จตุกฺกปญฺจกชฺฌานานิ อุปฺปชฺชนฺติ ตํ กถิตํฯ

๑๗๘. วิญฺญาณธาตุนิเทฺทเส จกฺขุวิญฺญาณสงฺขาตา ธาตุ จกฺขุวิญฺญาณธาตุฯ เสสาสุปิ เอเสว นโยฯ อิติ อิมาสุ ฉสุ ธาตูสุ ปริคฺคหิตาสุ อฎฺฐารส ธาตุโย ปริคฺคหิตาว โหนฺติฯ กถํ? ปถวีเตโชวาโยธาตุคฺคหเณน ตาว โผฎฺฐพฺพธาตุ คหิตาว โหติ, อาโปธาตุอากาสธาตุคฺคหเณน ธมฺมธาตุ, วิญฺญาณธาตุคฺคหเณน ตสฺสา ปุเรจาริกปจฺฉาจาริกตฺตา มโนธาตุ คหิตาว โหติฯ จกฺขุวิญฺญาณธาตุอาทโย สุเตฺต อาคตา เอวฯ เสสา นว อาหริตฺวา ทเสฺสตพฺพา ฯ จกฺขุวิญฺญาณธาตุคฺคหเณน หิ ตสฺสา นิสฺสยภูตา จกฺขุธาตุ, อารมฺมณภูตา รูปธาตุ จ คหิตาว โหนฺติฯ เอวํ โสตวิญฺญาณธาตุอาทิคฺคหเณน โสตธาตุอาทโยติ อฎฺฐารสาปิ คหิตาว โหนฺติฯ ตาสุ ทสหิ ธาตูหิ รูปปริคฺคโห กถิโต โหติฯ สตฺตหิ อรูปปริคฺคโหฯ ธมฺมธาตุยา สิยา รูปปริคฺคโห, สิยา อรูปปริคฺคโหฯ อิติ อเฑฺฒกาทสหิ ธาตูหิ รูปปริคฺคโห, อฑฺฒฎฺฐธาตูหิ อรูปปริคฺคโหติ รูปารูปปริคฺคโห กถิโต โหติฯ รูปารูปํ ปญฺจกฺขนฺธาฯ ตํ โหติ ทุกฺขสจฺจํฯ ตํสมุฎฺฐาปิกา ปุริมตณฺหา สมุทยสจฺจํ ฯ อุภินฺนํ อปฺปวตฺติ นิโรธสจฺจํฯ ตํปชานโน มโคฺค มคฺคสจฺจนฺติ อิทํ จตุสจฺจกมฺมฎฺฐานํ อฎฺฐารสธาตุวเสน อภินิวิฎฺฐสฺส ภิกฺขุโน ยาว อรหตฺตา มตฺถกํ ปาเปตฺวา นิคมนํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํฯ

๑๗๙. อิทานิ ทุติยฉกฺกํ ทเสฺสโนฺต อปราปิ ฉ ธาตุโยติอาทิมาหฯ ตตฺถ สุขธาตุ ทุกฺขธาตูติ กายปฺปสาทวตฺถุกานิ สุขทุกฺขานิ สปฺปฎิปกฺขวเสน ยุคฬกโต ทสฺสิตานิฯ สุขญฺหิ ทุกฺขสฺส ปฎิปโกฺข, ทุกฺขํ สุขสฺสฯ ยตฺตกํ สุเขน ผริตฎฺฐานํ ตตฺตกํ ทุกฺขํ ผรติฯ ยตฺตกํ ทุเกฺขน ผริตฎฺฐานํ ตตฺตกํ สุขํ ผรติฯ โสมนสฺสธาตุ โทมนสฺสธาตูติ อิทมฺปิ ตเถว ยุคฬกํ กตํฯ โสมนสฺสญฺหิ โทมนสฺสสฺส ปฎิปโกฺข, โทมนสฺสํ โสมนสฺสสฺสฯ ยตฺตกํ โสมนเสฺสน ผริตฎฺฐานํ ตตฺตกํ โทมนสฺสํ ผรติฯ ยตฺตกํ โทมนเสฺสน ผริตฎฺฐานํ ตตฺตกํ โสมนสฺสํ ผรติฯ

อุเปกฺขาธาตุ อวิชฺชาธาตูติ อิทํ ปน ทฺวยํ สริกฺขกวเสน ยุคฬกํ กตํฯ อุภยมฺปิ เหตํ อวิภูตตฺตา สริกฺขกํ โหติฯ ตตฺถ สุขทุกฺขธาตุคฺคหเณน ตํ สมฺปยุตฺตา กายวิญฺญาณธาตุ, วตฺถุภูตา กายธาตุ, อารมฺมณภูตา โผฎฺฐพฺพธาตุ จ คหิตาว โหนฺติฯ โสมนสฺสโทมนสฺสธาตุคฺคหเณน ตํ สมฺปยุตฺตา มโนวิญฺญาณธาตุ คหิตา โหติฯ อวิชฺชาธาตุคฺคหเณน ธมฺมธาตุ คหิตาฯ อุเปกฺขาธาตุคฺคหเณน จกฺขุโสตฆานชิวฺหาวิญฺญาณธาตุมโนธาตุโย , ตาสํเยว วตฺถารมฺมณภูตา จกฺขุธาตุรูปธาตุอาทโย จ คหิตาติ เอวํ อฎฺฐารสปิ ธาตุโย คหิตาว โหนฺติฯ อิทานิ ตาสุ ทสหิ ธาตูหิ รูปปริคฺคโหติอาทิ สพฺพํ เหฎฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํฯ เอวมฺปิ เอกสฺส ภิกฺขุโน ยาว อรหตฺตา มตฺถกํ ปาเปตฺวา นิคมนํ กถิตํ โหตีติ เวทิตพฺพํฯ ตตฺถ กตมา สุขธาตุ ยํ กายิกํ สาตนฺติ อาทีนิ เหฎฺฐา วุตฺตนยาเนวฯ

๑๘๑. ตติยฉเกฺก กาโมติ เทฺว กามา – วตฺถุกาโม จ กิเลสกาโม จฯ ตตฺถ กิเลสกามํ สนฺธาย กามปฎิสํยุตฺตา ธาตุ กามธาตุ, กามวิตกฺกเสฺสตํ นามํฯ วตฺถุกามํ สนฺธาย กาโมเยว ธาตุ กามธาตุ, กามาวจรธมฺมานเมตํ นามํฯ พฺยาปาทปฎิสํยุตฺตา ธาตุ พฺยาปาทธาตุ, พฺยาปาทวิตกฺกเสฺสตํ นามํฯ พฺยาปาโทว ธาตุ พฺยาปาทธาตุ, ทสอาฆาตวตฺถุกสฺส ปฎิฆเสฺสตํ นามํฯ วิหิํสา ปฎิสํยุตฺตา ธาตุ วิหิํสาธาตุ, วิหิํสาวิตกฺกเสฺสตํ นามํฯ วิหิํสาเยว ธาตุ วิหิํสาธาตุ, ปรสตฺตวิเหสนเสฺสตํ นามํฯ อยํ ปน เหฎฺฐา อนาคตตฺตา เอวํ อตฺถาทิวิภาคโต เวทิตพฺพา – วิหิํสนฺติ เอตาย สเตฺต, วิหิํสนํ วา เอตํ สตฺตานนฺติ วิหิํสาฯ สา วิเหฐนลกฺขณา, กรุณาปฎิปกฺขลกฺขณา วา; ปรสนฺตาเน อุเพฺพคชนนรสา, สกสนฺตาเน กรุณาวิทฺธํสนรสา วา; ทุกฺขายตนปจฺจุปฎฺฐานา; ปฎิฆปทฎฺฐานาติ เวทิตพฺพาฯ เนกฺขมฺมํ วุจฺจติ โลภา นิกฺขนฺตตฺตา อโลโภ, นีวรเณหิ นิกฺขนฺตตฺตา ปฐมชฺฌานํ, สพฺพากุสเลหิ นิกฺขนฺตตฺตา สพฺพกุสลํฯ เนกฺขมฺมปฎิสํยุตฺตา ธาตุ เนกฺขมฺมธาตุ, เนกฺขมฺมวิตกฺกเสฺสตํ นามํฯ เนกฺขมฺมเมว ธาตุ เนกฺขมฺมธาตุ, สพฺพสฺสาปิ กุสลเสฺสตํ นามํฯ อพฺยาปาทปฎิสํยุตฺตา ธาตุ อพฺยาปาทธาตุ, อพฺยาปาทวิตกฺกเสฺสตํ นามํฯ อพฺยาปาโทว ธาตุ อพฺยาปาทธาตุ, เมตฺตาเยตํ นามํฯ อวิหิํสาปฎิสํยุตฺตา ธาตุ อวิหิํสาธาตุ, อวิหิํสา วิตกฺกเสฺสตํ นามํฯ อวิหิํสาว ธาตุ อวิหิํสาธาตุ, กรุณาเยตํ นามํฯ

๑๘๒. อิทานิ ตเมวตฺถํ ทเสฺสตุํ ตตฺถ กตมา กามธาตูติ ปทภาชนํ อารทฺธํฯ ตตฺถ ปฎิสํยุโตฺตติ สํปโยควเสน ปฎิสํยุโตฺตฯ ตโกฺก วิตโกฺกติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนวฯ วิเหเฐตีติ พาเธติ, ทุกฺขาเปติฯ เหฐนาติ ปาณิปฺปหาราทีหิ พาธนา, ทุกฺขุปฺปาทนาฯ พลวเหฐนา วิเหฐนาฯ หิํสนฺติ เอตายาติ หิํสนาฯ พลวหิํสนา วิหิํสนาฯ โรสนาติ ฆฎฺฎนาฯ วิโรสนาติ พลวฆฎฺฎนาฯ สพฺพตฺถ วา ‘วิ’ อุปสเคฺคน ปทํ วฑฺฒิตํฯ อุปหนนฺติ เอเตนาติ อุปฆาโต, ปเรสํ อุปฆาโต ปรูปฆาโตฯ

เมตฺตายนฺติ เอตายาติ เมตฺติฯ เมตฺตายนากาโร เมตฺตายนาฯ เมตฺตาย อยิตสฺส เมตฺตาสมงฺคิโน ภาโว เมตฺตายิตตฺตํฯ พฺยาปาเทน วิมุตฺตสฺส เจตโส วิมุตฺติ เจโตวิมุตฺติฯ เอตฺถ จ ปุริเมหิ ตีหิ อุปจารปฺปตฺตาปิ อปฺปนาปตาปิ เมตฺตา กถิตา, ปจฺฉิเมน อปฺปนาปตฺตาวฯ

กรุณายนฺติ เอตายาติ กรุณาฯ กรุณายนากาโร กรุณายนาฯ กรุณาย อยิตสฺส กรุณาสมงฺคิโน ภาโว กรุณายิตตฺตํฯ วิหิํสาย วิมุตฺตสฺส เจตโส วิมุตฺติ เจโตวิมุตฺติฯ อิธาปิ ปุริมนเยเนว อุปจารปฺปนาเภโท เวทิตโพฺพฯ อุภยตฺถาปิ จ ปริโยสานปเท เมตฺตากรุณาติ เจโตวิมุตฺติวิเสสนตฺถํ วุตฺตํฯ

เอตฺถ จ กามวิตโกฺก สเตฺตสุปิ อุปฺปชฺชติ สงฺขาเรสุปิฯ อุภยตฺถ อุปฺปโนฺนปิ กมฺมปถเภโทวฯ พฺยาปาโท ปน สเตฺตสุ อุปฺปโนฺนเยว กมฺมปถํ ภินฺทติ, น อิตโรฯ วิหิํสายปิ เอเสว นโยฯ เอตฺถ จ ทุวิธา กถา – สพฺพสงฺคาหิกา เจว อสมฺภินฺนา จฯ กามธาตุคฺคหเณน หิ พฺยาปาทวิหิํสาธาตุโยปิ คหิตาฯ กามธาตุยาเยว ปน นีหริตฺวา นีหริตฺวา เทฺวปิ เอตา ทสฺสิตาติฯ อยํ ตาเวตฺถ สพฺพสงฺคาหิกกถา ฯ ฐเปตฺวา ปน พฺยาปาทวิหิํสาธาตุโย เสสา สพฺพาปิ กามธาตุ เอวาติฯ อยํ อสมฺภินฺนกถา นามฯ เนกฺขมฺมธาตุคฺคหเณนาปิ อพฺยาปาทอวิหิํสาธาตุโย คหิตาเยวฯ เนกฺขมฺมธาตุโต ปน นีหริตฺวา นีหริตฺวา ตทุภยมฺปิ ทสฺสิตนฺติ อยเมตฺถาปิ สพฺพสงฺคาหิกกถาฯ ฐเปตฺวา อพฺยาปาทอวิหิํสาธาตุโย อวเสสา เนกฺขมฺมธาตูติ อยํ อสมฺภินฺนกถา นามฯ

อิมาหิ จ ฉหิ ธาตูหิ ปริคฺคหิตา หิ อฎฺฐารส ธาตุโย ปริคฺคหิตาว โหนฺติฯ สพฺพาปิ หิ ตา กามธาตุโตว นีหริตฺวา นีหริตฺวา ลภาเปตพฺพา อฎฺฐารส ธาตุโยว โหนฺตีติ ติณฺณํ ฉกฺกานํ วเสน อฎฺฐารส โหนฺติฯ เอวํ ปน อคฺคเหตฺวา เอเกกสฺมิํ ฉเกฺก วุตฺตนเยน อฎฺฐารส อฎฺฐารส กตฺวา สพฺพานิปิ ตานิ อฎฺฐารสกานิ เอกชฺฌํ อภิสงฺขิปิตฺวา อฎฺฐารเสว โหนฺตีติ เวทิตพฺพาฯ อิติ อิมสฺมิํ สุตฺตนฺตภาชนีเย โสฬส ธาตุโย กามาวจรา, เทฺว เตภูมิกาติ เอวเมตฺถ สมฺมสนจาโรว กถิโตติ เวทิตโพฺพฯ

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนาฯ

'''๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา'''

๑๘๓. อภิธมฺมภาชนีเย สรูเปเนว สพฺพาปิ ธาตุโย ทเสฺสโนฺต อฎฺฐารส ธาตุโย – จกฺขุธาตุ รูปธาตูติอาทิมาหฯ ตตฺถ อุเทฺทสวาเร ตาว –



อตฺถโต ลกฺขณาทิโต, กมตาวตฺวสงฺขโต;

ปจฺจยา อถ ทฎฺฐพฺพา, เวทิตโพฺพ วินิจฺฉโยฯ



ตตฺถ ‘อตฺถโต’ติ จกฺขตีติ จกฺขุฯ รูปยตีติ รูปํฯ จกฺขุสฺส วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณนฺติ เอวมาทินา ตาว นเยน จกฺขาทีนํ วิเสสตฺถโต เวทิตโพฺพ วินิจฺฉโยฯ อวิเสเสน ปน วิทหติ, ธียเต, วิธานํ, วิธียเต เอตาย, เอตฺถ วา ธียตีติ ธาตุฯ โลกิยา หิ ธาตุโย การณภาเวน ววตฺถิตา หุตฺวา สุวณฺณรชตาทิธาตุโย วิย สุวณฺณรชตาทิํ อเนกปฺปการํ สํสารทุกฺขํ วิทหนฺติ ; ภารหาเรหิ จ ภาโร วิย สเตฺตหิ ธียเนฺต ธารียเนฺตติ อโตฺถฯ ทุกฺขวิธานมตฺตเมว เจตา อวสวตฺตนโตฯ เอตาหิ จ กรณภูตาหิ สํสารทุกฺขํ สเตฺตหิ อนุวิธียติ; ตถาวิหิตเญฺจตํ เอตาเสฺวว ธียติ ฐปียตีติ อโตฺถฯ อิติ จกฺขาทีสุ เอเกโก ธโมฺม ยถาสมฺภวํ วิทหติ ธียเตติอาทิอตฺถวเสน ธาตูติ วุจฺจติฯ

อปิจ ยถา ติตฺถิยานํ อตฺตา นาม สภาวโต นตฺถิ, น เอวเมตาฯ เอตา ปน อตฺตโน สภาวํ ธาเรนฺตีติ ธาตุโยฯ ยถา จ โลเก วิจิตฺตา หริตาลมโนสิลาทโย สิลาวยวา ธาตุโยติ วุจฺจนฺติ, เอวเมตาปิ ธาตุโย วิย ธาตุโยฯ วิจิตฺตา เหตา ญาณเญยฺยาวยวาติฯ ยถา วา สรีรสงฺขาตสฺส สมุทายสฺส อวยวภูเตสุ รสโสณิตาทีสุ อญฺญมญฺญํ วิสภาคลกฺขณปริจฺฉิเนฺนสุ ธาตุสมญฺญา, เอวเมเตสุปิ ปญฺจกฺขนฺธสงฺขาตสฺส อตฺตภาวสฺส อวยเวสุ ธาตุสมญฺญา เวทิตพฺพาฯ อญฺญมญฺญวิสภาคลกฺขณปริจฺฉินฺนา เหเต จกฺขาทโยติฯ อปิจ ธาตูติ นิชฺชีวมตฺตเสฺสตํ อธิวจนํฯ ตถา หิ ภควา – ‘‘ฉ ธาตุโร อยํ, ภิกฺขุ, ปุริโส’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๓๔๓-๓๔๔) ชีวสญฺญาสมูหนตฺถํ ธาตุเทสนํ อกาสีติฯ ตสฺมา ยถาวุเตฺตนเตฺถน จกฺขุ จ ตํ ธาตุ จาติ จกฺขุธาตุ …เป.… มโนวิญฺญาณญฺจ ตํ ธาตุ จาติ มโนวิญฺญาณธาตูติ เอวํ ตาเวตฺถ อตฺถโต วิญฺญาตโพฺพ วินิจฺฉโยฯ

‘ลกฺขณาทิโต’ติ จกฺขาทีนํ ลกฺขณาทิโต เปตฺถ เวทิตโพฺพ วินิจฺฉโยฯ ตานิ จ ปน เตสํ ลกฺขณาทีนิ เหฎฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิฯ

‘กมโต’ติ อิธาปิ ปุเพฺพ วุเตฺตสุ อุปฺปตฺติกฺกมาทีสุ เทสนากฺกโมว ยุชฺชติฯ โส จ ปนายํ เหตุผลานุปุพฺพววตฺถานวเสน วุโตฺตฯ จกฺขุธาตุ รูปธาตูติ อิทญฺหิ ทฺวยํ เหตุฯ จกฺขุวิญฺญาณธาตูติ ผลํฯ เอวํ สพฺพตฺถ กมโต เวทิตโพฺพ วินิจฺฉโยฯ

‘ตาวตฺวโต’ติ ตาวภาวโตฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ – เตสุ เตสุ หิ สุตฺตาภิธมฺมปเทเสสุ อาภาธาตุ, สุภธาตุ, อากาสานญฺจายตนธาตุ, วิญฺญาณญฺจายตนธาตุ, อากิญฺจญฺญายตนธาตุ , เนวสญฺญานาสญฺญายตนธาตุ, สญฺญาเวทยิตนิโรธธาตุ, กามธาตุ, พฺยาปาทธาตุ, วิหิํสาธาตุ, เนกฺขมฺมธาตุ, อพฺยาปาทธาตุ, อวิหิํสาธาตุ, สุขธาตุ, ทุกฺขธาตุ, โสมนสฺสธาตุ, โทมนสฺสธาตุ, อุเปกฺขาธาตุ , อวิชฺชาธาตุ, อารมฺภธาตุ, นิกฺกมธาตุ, ปรกฺกมธาตุ, หีนธาตุ, มชฺฌิมธาตุ, ปณีตธาตุ, ปถวีธาตุ, อาโปธาตุ, เตโชธาตุ, วาโยธาตุ, อากาสธาตุ, วิญฺญาณธาตุ, สงฺขตธาตุ, อสงฺขตธาตุ, อเนกธาตุนานาธาตุโลโกติ เอวมาทโย อญฺญาปิ ธาตุโย ทิสฺสนฺติฯ

เอวํ สติ สพฺพาสํ วเสน ปริเจฺฉทํ อกตฺวา กสฺมา อฎฺฐารสาติ อยเมว ปริเจฺฉโท กโตติ เจ? สภาวโต วิชฺชมานานํ สพฺพธาตูนํ ตทโนฺตคธตฺตาฯ รูปธาตุเยว หิ อาภาธาตุฯ สุภธาตุ ปน รูปาทิปฺปฎิพทฺธาฯ กสฺมา? สุภนิมิตฺตตฺตาฯ สุภนิมิตฺตญฺหิ สุภธาตุฯ ตญฺจ รูปาทิวินิมุตฺตํ น วิชฺชติ, กุสลวิปาการมฺมณา วา รูปาทโย เอว สุภธาตูติ รูปาทิมตฺตเมเวสาฯ อากาสานญฺจายตนธาตุอาทีสุ จิตฺตํ มโนวิญฺญาณธาตุฯ เสสา ธมฺมา ธมฺมธาตุฯ สญฺญาเวทยิตนิโรธธาตุ ปน สภาวโต นตฺถิ; ธาตุทฺวยนิโรธมตฺตเมว หิ สาฯ กามธาตุ ธมฺมธาตุมตฺตํ วา โหติ, ยถาห ‘‘ตตฺถ กตมา กามธาตุ? กามปฎิสํยุโตฺต ตโกฺก …เป.… มิจฺฉาสงฺกโปฺป’’ติ; อฎฺฐารสปิ ธาตุโย วา, ยถาห ‘‘เหฎฺฐโต อวีจินิรยํ ปริยนฺตํ กตฺวา อุปริโต ปรนิมฺมิตวสวตฺติเทเว อโนฺตกริตฺวา ยํ เอตสฺมิํ อนฺตเร เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนา ขนฺธธาตุอายตนา, รูปา, เวทนา, สญฺญา, สงฺขารา, วิญฺญาณํ – อยํ วุจฺจติ กามธาตู’’ติฯ เนกฺขมฺมธาตุ ธมฺมธาตุ เอว; ‘‘สเพฺพปิ กุสลา ธมฺมา เนกฺขมฺมธาตู’’ติ วา วจนโต มโนวิญฺญาณธาตุปิ โหติเยวฯ พฺยาปาทวิหิํสาอพฺยาปาทอวิหิํสาสุขทุกฺขโสมนสฺสโทมนสฺสุเปกฺขาอวิชฺชาอารมฺภนิกฺกมปรกฺกมธาตุโย ธมฺมธาตุเยวฯ

หีนมชฺฌิมปณีตธาตุโย อฎฺฐารสธาตุมตฺตเมวฯ หีนา หิ จกฺขาทโย หีนธาตุฯ มชฺฌิมปณีตา จกฺขาทโย มชฺฌิมา เจว ปณีตา จ ธาตูฯ นิปฺปริยาเยน ปน อกุสลา ธมฺมธาตุมโนวิญฺญาณธาตุโย หีนธาตุฯ โลกิยา กุสลาพฺยากตา อุโภปิ จกฺขุธาตุอาทโย จ มชฺฌิมธาตุฯ โลกุตฺตรา ปน ธมฺมธาตุมโนวิญฺญาณธาตุโย ปณีตธาตุฯ ปถวีเตโชวาโยธาตุโย โผฎฺฐพฺพธาตุเยวฯ อาโปธาตุ อากาสธาตุ จ ธมฺมธาตุเยวฯ วิญฺญาณธาตุ จกฺขุวิญฺญาณาทิสตฺตวิญฺญาณธาตุสเงฺขโปเยวฯ สตฺตรส ธาตุโย ธมฺมธาตุเอกเทโส จ สงฺขตธาตุฯ อสงฺขตธาตุ ปน ธมฺมธาตุเอกเทโสวฯ อเนกธาตุนานาธาตุโลโก ปน อฎฺฐารสธาตุปฺปเภทมตฺตเมวาติฯ อิติ สภาวโต วิชฺชมานานํ สพฺพธาตูนํ ตทโนฺตคธตฺตา อฎฺฐารเสว วุตฺตาติฯ

อปิจ วิชานนสภาเว วิญฺญาเณ ชีวสญฺญีนํ ชีวสญฺญาสมูหนตฺถมฺปิ อฎฺฐารเสว วุตฺตา ฯ สนฺติ หิ สตฺตา วิชานนสภาเว วิญฺญาเณ ชีวสญฺญิโนฯ เตสํ จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายวิญฺญาณมโนวิญฺญาณธาตุเภเทน ตสฺสา อเนกตฺตํ, จกฺขุรูปาทิปจฺจยายตฺตวุตฺติตาย อนิจฺจตญฺจ ปกาเสตฺวา ทีฆรตฺตานุสยิตํ ชีวสญฺญํ สมูหนิตุกาเมน ภควตา อฎฺฐารส ธาตุโย ปกาสิตาฯ กิญฺจ ภิโยฺย? ตถา เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน; เย จ อิมาย นาติสเงฺขปวิตฺถาราย เทสนาย เวเนยฺยา สตฺตา, ตทชฺฌาสยวเสน จ อฎฺฐารเสว ปกาสิตาฯ



สเงฺขปวิตฺถารนเยน ตถา ตถา หิ,

ธมฺมํ ปกาสยติ เอส ยถา ยถาสฺส;

สทฺธมฺมเตชวิหตํ วิลยํ ขเณน,

เวเนยฺยสตฺตหทเยสุ ตโม ปยาตีติฯ



เอวเมตฺถ ‘ตาวตฺวโต’ เวทิตโพฺพ วินิจฺฉโยฯ

‘สงฺขโต’ติ จกฺขุธาตุ ตาว ชาติโต เอโก ธโมฺมเตฺวว สงฺขํ คจฺฉติ จกฺขุปสาทวเสนฯ ตถา โสตฆานชิวฺหากายรูปสทฺทคนฺธรสธาตุโย โสตปสาทาทิวเสนฯ โผฎฺฐพฺพธาตุ ปน ปถวีเตโชวาโยวเสน ตโย ธมฺมาติ สงฺขํ คจฺฉติฯ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ กุสลากุสลวิปากวเสน เทฺว ธมฺมาติ สงฺขํ คจฺฉติฯ ตถา โสตฆานชิวฺหากายวิญฺญาณธาตุโยฯ มโนธาตุ ปน ปญฺจทฺวาราวชฺชนกุสลากุสลวิปากสมฺปฎิจฺฉนวเสน ตโย ธมฺมาติ สงฺขํ คจฺฉติฯ ธมฺมธาตุ ติณฺณํ อรูปกฺขนฺธานํ, โสฬสนฺนํ สุขุมรูปานํ, อสงฺขตาย จ ธาตุยา วเสน วีสติธมฺมาติ สงฺขํ คจฺฉติฯ มโนวิญฺญาณธาตุ เสสกุสลากุสลาพฺยากตวิญฺญาณวเสน ฉสตฺตติธมฺมาติ สงฺขํ คจฺฉตีติ เอวเมตฺถ ‘สงฺขโต’ เวทิตโพฺพ วินิจฺฉโยฯ

‘ปจฺจยา’ติ จกฺขุธาตุอาทีนํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุอาทีสุ ปจฺจยโต เวทิตโพฺพ วินิจฺฉโยฯ โส ปเนเตสํ ปจฺจยภาโว นิเทฺทสวาเร อาวิ ภวิสฺสติฯ

‘ทฎฺฐพฺพา’ติ ทฎฺฐพฺพโตเปตฺถ วินิจฺฉโย เวทิตโพฺพติ อโตฺถฯ สพฺพา เอว หิ สงฺขตา ธาตุโย ปุพฺพนฺตาปรนฺตวิวิตฺตโต, ธุวสุภสุขตฺตภาวสุญฺญโต, ปจฺจยายตฺตวุตฺติโต จ ทฎฺฐพฺพาฯ วิเสสโต ปเนตฺถ เภริตลํ วิย จกฺขุธาตุ ทฎฺฐพฺพา, ทโณฺฑ วิย รูปธาตุ, สโทฺท วิย จกฺขุวิญฺญาณธาตุ ฯ ตถา อาทาสตลํ วิย จกฺขุธาตุ, มุขํ วิย รูปธาตุ, มุขนิมิตฺตํ วิย จกฺขุวิญฺญาณธาตุฯ อถ วา อุจฺฉุติลานิ วิย จกฺขุธาตุ, ยนฺตจกฺกยฎฺฐิ วิย รูปธาตุ, อุจฺฉุรสเตลานิ วิย จกฺขุวิญฺญาณธาตุฯ ตถา อธรารณี วิย จกฺขุธาตุ, อุตฺตรารณี วิย รูปธาตุ, อคฺคิ วิย จกฺขุวิญฺญาณธาตุฯ เอส นโย โสตธาตุอาทีสุปิฯ

มโนธาตุ ปน ยถาสมฺภวโต จกฺขุวิญฺญาณธาตุอาทีนํ ปุเรจรานุจรา วิย ทฎฺฐพฺพาฯ ธมฺมธาตุยา เวทนากฺขโนฺธ สลฺลมิว สูลมิว จ ทฎฺฐโพฺพ ; สญฺญาสงฺขารกฺขนฺธา เวทนาสลฺลสูลโยคา อาตุรา วิย; ปุถุชฺชนานํ วา สญฺญา อาสาทุกฺขชนนโต ริตฺตมุฎฺฐิ วิย, อยถาภุจฺจนิมิตฺตคฺคาหกโต วนมิโค วิย; สงฺขารา ปฎิสนฺธิยํ ปกฺขิปนโต องฺคารกาสุยํ ขิปนกปุริโส วิย, ชาติทุกฺขานุพนฺธนโต ราชปุริสานุพนฺธโจรา วิย, สพฺพานตฺถาวหสฺส ขนฺธสนฺตานสฺส เหตุโต วิสรุกฺขพีชานิ วิย; รูปํ นานาวิธูปทฺทวนิมิตฺตโต ขุรจกฺกํ วิย ทฎฺฐพฺพํฯ

อสงฺขตา ปน ธาตุ อมตโต สนฺตโต เขมโต จ ทฎฺฐพฺพาฯ กสฺมา? สพฺพานตฺถปฎิปกฺขภูตตฺตาฯ มโนวิญฺญาณธาตุ คหิตารมฺมณํ มุญฺจิตฺวาปิ อญฺญํ คเหตฺวาว ปวตนโต วนมกฺกโฎ วิย, ทุทฺทมนโต อสฺสขฬุโงฺก วิย, ยตฺถกามนิปาติโต เวหาสํ ขิตฺตทโณฺฑ วิย, โลภโทสาทินานปฺปการกิเลสโยคโต รงฺคนโฎ วิย ทฎฺฐโพฺพติฯ

๑๘๔. นิเทฺทสวาเร จกฺขุญฺจ ปฎิจฺจ รูเป จาติ อิทญฺจ ทฺวยํ ปฎิจฺจ อญฺญญฺจ กิริยามโนธาตุเญฺจว สมฺปยุตฺตขนฺธตฺตยญฺจาติ อโตฺถฯ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา หิ จกฺขุ นิสฺสยปจฺจโย โหติ, รูปํ อารมฺมณปจฺจโย, กิริยมโนธาตุ วิคตปจฺจโย, ตโย อรูปกฺขนฺธา สหชาตปจฺจโยฯ ตสฺมา เอสา จกฺขุวิญฺญาณธาตุ อิเม จตฺตาโร ปฎิจฺจ อุปฺปชฺชติ นามฯ โสตญฺจ ปฎิจฺจาติอาทีสุปิ เอเสว นโยฯ

นิรุทฺธสมนนฺตราติ นิรุทฺธาย สมนนฺตราฯ ตชฺชา มโนธาตูติ ตสฺมิํ อารมฺมเณ ชาตา กุสลากุสลวิปากโต ทุวิธา มโนธาตุ สมฺปฎิจฺฉนกิจฺจาฯ สพฺพธเมฺมสุ วา ปน ปฐมสมนฺนาหาโรติ เอเตสุ จกฺขุวิญฺญาณาทีสุ สพฺพธเมฺมสุ อุปฺปชฺชมาเนสุ ปฐมสมนฺนาหาโร; จกฺขุวิญฺญาณธาตุอาทีนํ วา อารมฺมณสงฺขาเตสุ สพฺพธเมฺมสุ ปฐมสมนฺนาหาโรติ อยเมตฺถ อโตฺถ เวทิตโพฺพฯ เอเตน ปญฺจทฺวาราวชฺชนกิจฺจา กิริยมโนธาตุ คหิตาติ เวทิตพฺพาฯ

มโนธาตุยาปิ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธสมนนฺตราติ เอตฺถ ปิ-กาโร สมฺปิณฺฑนโตฺถฯ ตสฺมา มโนธาตุยาปิ มโนวิญฺญาณธาตุยาปีติ อยเมตฺถ อโตฺถ เวทิตโพฺพฯ เตน ยา จ วิปากมโนธาตุยา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธาย สมนนฺตรา อุปฺปชฺชติ สนฺตีรณกิจฺจา วิปากมโนวิญฺญาณธาตุ, ยา จ ตสฺสา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธาย สมนนฺตรา อุปฺปชฺชติ โวฎฺฐพฺพนกิจฺจา กิริยมโนวิญฺญาณธาตุ, ยา จ ตสฺสา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธาย สมนนฺตรา อุปฺปชฺชติ ชวนกิจฺจา มโนวิญฺญาณธาตุ – ตา สพฺพาปิ กถิตา โหตีติ เวทิตพฺพาฯ มนญฺจ ปฎิจฺจาติ ภวงฺคมนํฯ ธเมฺม จาติ จตุภูมิกธมฺมารมฺมณํฯ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณนฺติ สหาวชฺชนกํ ชวนํ นิพฺพตฺตติฯ

อิมสฺมิํ ปน ฐาเน หเตฺถ คหิตปญฺหํ นาม คณฺหิํสุฯ มหาธมฺมรกฺขิตเตฺถโร กิร นาม ทีฆภาณกาภยเตฺถรํ หเตฺถ คเหตฺวา อาห – ‘ปฎิจฺจาติ นาม อาคตฎฺฐาเน อาวชฺชนํ วิสุํ น กาตพฺพํ, ภวงฺคนิสฺสิตกเมว กาตพฺพ’นฺติฯ ตสฺมา อิธ มโนติ สหาวชฺชนกํ ภวงฺคํฯ มโนวิญฺญาณนฺติ ชวนมโนวิญฺญาณํฯ อิมสฺมิํ ปน อภิธมฺมภาชนีเย โสฬส ธาตุโย กามาวจรา, เทฺว จตุภูมิกา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตาติฯ

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนาฯ

'''๓. ปญฺหาปุจฺฉกวณฺณนา'''

๑๘๕. ปญฺหาปุจฺฉเก อฎฺฐารสนฺนํ ธาตูนํ เหฎฺฐา วุตฺตนยานุสาเรเนว กุสลาทิภาโว เวทิตโพฺพฯ อารมฺมณตฺติเกสุ ปน ฉ ธาตุโย ปริตฺตารมฺมณาติ อิทํ ปน ปญฺจนฺนํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ มโนธาตุยา จ เอกเนฺตน ปญฺจสุ รูปารมฺมณาทีสุ ปวตฺติํ สนฺธาย วุตฺตํฯ เทฺว ธาตุโยติ วุตฺตานํ ปน ธมฺมธาตุมโนวิญฺญาณธาตูนํ มนายตนธมฺมายตเนสุ วุตฺตนเยเนว ปริตฺตารมฺมณาทิตา เวทิตพฺพาฯ อิติ อิมสฺมิมฺปิ ปญฺหาปุจฺฉเก โสฬส ธาตุโย กามาวจรา, เทฺว จตุภูมิกา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตาฯ เอวมยํ ธาตุวิภโงฺคปิ เตปริวฎฺฎํ นีหริตฺวาว ภาเชตฺวา เทสิโตติฯ

สโมฺมหวิโนทนิยา วิภงฺคฎฺฐกถาย

ธาตุวิภงฺควณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ⏎
⏎
[[หมวดหมู่:พระไตรปิฎก]]