Revision 89271 of "๑. ขนฺธวิภโงฺค-สัมโมหวิโนทนี" on thwikisource

''ฯ นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสฯ''

'''อภิธมฺมปิฎเก'''

'''สโมฺมหวิโนทนี นาม'''

'''วิภงฺค-อฎฺฐกถา'''

'''๑. ขนฺธวิภโงฺค'''

'''๑. สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา'''



จตุสจฺจทโส นาโถ, จตุธา ธมฺมสงฺคณิํ;

ปกาสยิตฺวา สมฺพุโทฺธ, ตเสฺสว สมนนฺตรํฯ



อุเปโต พุทฺธธเมฺมหิ, อฎฺฐารสหิ นายโก;

อฎฺฐารสนฺนํ ขนฺธาทิ-วิภงฺคานํ วเสน ยํฯ



วิภงฺคํ เทสยี สตฺถา, ตสฺส สํวณฺณนากฺกโม;

อิทานิ ยสฺมา สมฺปโตฺต, ตสฺมา ตสฺสตฺถวณฺณนํฯ



กริสฺสามิ วิคาเหตฺวา, โปราณฎฺฐกถานยํ;

สทฺธเมฺม คารวํ กตฺวา, ตํ สุณาถ สมาหิตาติฯ



๑. ปญฺจกฺขนฺธา – รูปกฺขโนฺธ…เป.… วิญฺญาณกฺขโนฺธติ อิทํ วิภงฺคปฺปกรณสฺส อาทิภูเต ขนฺธวิภเงฺค สุตฺตนฺตภาชนียํ นามฯ ตตฺถ ปญฺจาติ คณนปริเจฺฉโทฯ เตน น ตโต เหฎฺฐา น อุทฺธนฺติ ทเสฺสติฯ ขนฺธาติ ปริจฺฉินฺนธมฺมนิทสฺสนํฯ ตตฺรายํ ขนฺธ-สโทฺท สมฺพหุเลสุ ฐาเนสุ ทิสฺสติ – ราสิมฺหิ, คุเณ, ปณฺณตฺติยํ, รุฬฺหิยนฺติฯ ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, มหาสมุเทฺท น สุกรํ อุทกสฺส ปมาณํ คเหตุํ – เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกานีติ วา เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสตานีติ วา เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสหสฺสานีติ วา เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสตสหสฺสานีติ วา, อถ โข อสเงฺขฺยโยฺย อปฺปเมโยฺย มหาอุทกกฺขโนฺธเตฺวว สงฺขฺยํ คจฺฉตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๕๑; ๖.๓๗) หิ ราสิโต ขโนฺธ นามฯ นหิ ปริตฺตกํ อุทกํ อุทกกฺขโนฺธติ วุจฺจติ, พหุกเมว วุจฺจติฯ ตถา น ปริตฺตโก รโช รชกฺขโนฺธ, น อปฺปมตฺตกา คาโว ควกฺขโนฺธ, น อปฺปมตฺตกํ พลํ พลกฺขโนฺธ, น อปฺปมตฺตกํ ปุญฺญํ ปุญฺญกฺขโนฺธติ วุจฺจติฯ พหุกเมว หิ รโช รชกฺขโนฺธ, พหุกาว ควาทโย ควกฺขโนฺธ, พลกฺขโนฺธ, ปุญฺญกฺขโนฺธติ วุจฺจนฺติฯ ‘‘สีลกฺขโนฺธ สมาธิกฺขโนฺธ’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๕๕) ปน คุณโต ขโนฺธ นามฯ ‘‘อทฺทสา โข ภควา มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมาน’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๒๔๑)ฯ เอตฺถ ปณฺณตฺติโต ขโนฺธ นามฯ ‘‘ยํ จิตฺตํ มโน มานสํ…เป.… วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขโนฺธ’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๖๓, ๖๕) รุฬฺหิโต ขโนฺธ นามฯ สฺวายมิธ ราสิโต อธิเปฺปโตฯ อยญฺหิ ขนฺธโฎฺฐ นาม ปิณฺฑโฎฺฐ ปูคโฎฺฐ ฆฎโฎฺฐ ราสโฎฺฐฯ ตสฺมา ‘ราสิลกฺขณา ขนฺธา’ติ เวทิตพฺพาฯ โกฎฺฐาสโฎฺฐติปิ วตฺตุํ วฎฺฎติ; โลกสฺมิญฺหิ อิณํ คเหตฺวา โจทิยมานา ‘ทฺวีหิ ขเนฺธหิ ทสฺสาม, ตีหิ ขเนฺธหิ ทสฺสามา’ติ วทนฺติฯ อิติ ‘โกฎฺฐาสลกฺขณา ขนฺธา’ติปิ วตฺตุํ วฎฺฎติฯ เอวเมตฺถ รูปกฺขโนฺธติ รูปราสิ รูปโกฎฺฐาโส, เวทนากฺขโนฺธติ เวทนาราสิ เวทนาโกฎฺฐาโสติ อิมินา นเยน สญฺญากฺขนฺธาทีนํ อโตฺถ เวทิตโพฺพฯ

เอตฺตาวตา สมฺมาสมฺพุโทฺธ ยฺวายํ ‘‘จตฺตาโร จ มหาภูตา จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทายรูป’’นฺติ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนาทีสุ เอกาทสสุ โอกาเสสุ วิภโตฺต ‘ปญฺจวีสติ รูปโกฎฺฐาสา’ติ จ ‘ฉนฺนวุติ รูปโกฎฺฐาสา’ติ จ เอวํปเภโท รูปราสิ, ตํ สพฺพํ ปริปิเณฺฑตฺวา รูปกฺขโนฺธ นามาติ ทเสฺสสิฯ โย ปนายํ ‘‘สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา’’ติ เตสุเยว เอกาทสสุ โอกาเสสุ วิภโตฺต จตุภูมิกเวทนาราสิ, ตํ สพฺพํ ปริปิเณฺฑตฺวา เวทนากฺขโนฺธ นามาติ ทเสฺสสิฯ โย ปนายํ ‘‘จกฺขุสมฺผสฺสชา สญฺญา…เป.… มโนสมฺผสฺสชา สญฺญา’’ติ เตสุเยว เอกาทสสุ โอกาเสสุ วิภโตฺต จตุภูมิกสญฺญาราสิ , ตํ สพฺพํ ปริปิเณฺฑตฺวา สญฺญากฺขโนฺธ นามาติ ทเสฺสสิฯ โย ปนายํ ‘‘จกฺขุสมฺผสฺสชา เจตนา…เป.… มโนสมฺผสฺสชา เจตนา’’ติ เตสุเยว เอกาทสสุ โอกาเสสุ วิภโตฺต จตุภูมิกเจตนาราสิ, ตํ สพฺพํ ปริปิเณฺฑตฺวา สงฺขารกฺขโนฺธ นามาติ ทเสฺสสิฯ โย ปนายํ ‘‘จกฺขุวิญฺญาณํ, โสตฆานชิวฺหากายวิญฺญาณํ, มโนธาตุ, มโนวิญฺญาณธาตู’’ติ เตสุเยว เอกาทสสุ โอกาเสสุ วิภโตฺต จตุภูมิกจิตฺตราสิ, ตํ สพฺพํ ปริปิเณฺฑตฺวา วิญฺญาณกฺขโนฺธ นามาติ ทเสฺสสิฯ

อปิเจตฺถ สพฺพมฺปิ จตุสมุฎฺฐานิกํ รูปํ รูปกฺขโนฺธ, กามาวจรอฎฺฐกุสลจิตฺตาทีหิ เอกูนนวุติจิเตฺตหิ สหชาตา เวทนา เวทนากฺขโนฺธ, สญฺญา สญฺญากฺขโนฺธ, ผสฺสาทโย ธมฺมา สงฺขารกฺขโนฺธ, เอกูนนวุติ จิตฺตานิ วิญฺญาณกฺขโนฺธติฯ เอวมฺปิ ปญฺจสุ ขเนฺธสุ ธมฺมปริเจฺฉโท เวทิตโพฺพฯ

'''๑. รูปกฺขนฺธนิเทฺทโส'''

๒. อิทานิ เต รูปกฺขนฺธาทโย วิภชิตฺวา ทเสฺสตุํ ตตฺถ กตโม รูปกฺขโนฺธติอาทิมาหฯ ตตฺถ ตตฺถาติ เตสุ ปญฺจสุ ขเนฺธสุฯ กตโมติ กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาฯ รูปกฺขโนฺธติ ปุจฺฉิตธมฺมนิทสฺสนํฯ อิทานิ ตํ วิภชโนฺต ยํ กิญฺจิ รูปนฺติอาทิมาหฯ ตตฺถ ยํ กิญฺจีติ อนวเสสปริยาทานํฯ รูปนฺติ อติปฺปสงฺคนิยมนํฯ เอวํ ปททฺวเยนาปิ รูปสฺส อนวเสสปริคฺคโห กโต โหติฯ

ตตฺถ เกนเฎฺฐน รูปนฺติ? รุปฺปนเฎฺฐน รูปํฯ วุตฺตเญฺหตํ ภควตา –

‘‘กิญฺจ , ภิกฺขเว, รูปํ วเทถ? รุปฺปตีติ โข, ภิกฺขเว, ตสฺมา รูปนฺติ วุจฺจติฯ เกน รุปฺปติ? สีเตนปิ รุปฺปติ, อุเณฺหนปิ รุปฺปติ, ชิฆจฺฉายปิ รุปฺปติ, ปิปาสายปิ รุปฺปติ, ฑํสมกสวาตาตปสริสปสมฺผเสฺสนปิ รุปฺปติฯ รุปฺปตีติ โข, ภิกฺขเว, ตสฺมา รูปนฺติ วุจฺจตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๗๙)ฯ

ตตฺถ กินฺติ การณปุจฺฉา; เกน การเณน รูปํ วเทถ, เกน การเณน ตํ รูปํ นามาติ อโตฺถฯ รุปฺปตีติ เอตฺถ อิตีติ การณุเทฺทโสฯ ยสฺมา รุปฺปติ ตสฺมา รูปนฺติ วุจฺจตีติ อโตฺถฯ รุปฺปตีติ กุปฺปติ ฆฎฺฎียติ ปีฬิยติ ภิชฺชตีติ อโตฺถฯ เอวํ อิมินา เอตฺตเกน ฐาเนน รุปฺปนเฎฺฐน รูปํ วุตฺตํฯ รุปฺปนลกฺขเณน รูปนฺติปิ วตฺตุํ วฎฺฎติฯ รุปฺปนลกฺขณเญฺหตํฯ

สีเตนปิ รุปฺปตีติอาทีสุ ปน สีเตน ตาว รุปฺปนํ โลกนฺตริกนิรเย ปากฎํฯ ติณฺณํ ติณฺณญฺหิ จกฺกวาฬานํ อนฺตเร เอเกโก โลกนฺตริกนิรโย นาม โหติ อฎฺฐโยชนสหสฺสปฺปมาโณ, ยสฺส เนว เหฎฺฐา ปถวี อตฺถิ, น อุปริ จนฺทิมสูริยทีปมณิอาโลโก, นิจฺจนฺธกาโรฯ ตตฺถ นิพฺพตฺตสตฺตานํ ติคาวุโต อตฺตภาโว โหติฯ เต วคฺคุลิโย วิย ปพฺพตปาเท ทีฆปุถุเลหิ นเขหิ ลคฺคิตฺวา อวํสิรา โอลมฺพนฺติฯ ยทา สํสปฺปนฺตา อญฺญมญฺญสฺส หตฺถปาสคตา โหนฺติ อถ ‘ภโกฺข โน ลโทฺธ’ติ มญฺญมานา ตตฺถ พฺยาวฎา วิปริวตฺติตฺวา โลกสนฺธารเก อุทเก ปตนฺติ, สีตวาเต ปหรเนฺตปิ ปกฺกมธุกผลานิ วิย ฉิชฺชิตฺวา อุทเก ปตนฺติฯ ปติตมตฺตาว อจฺจนฺตขาเรน สีโตทเกน ฉินฺนจมฺมนฺหารุมํสอฎฺฐีหิ ภิชฺชมาเนหิ ตตฺตเตเล ปติตปิฎฺฐปิณฺฑิ วิย ปฎปฎายมานา วิลียนฺติฯ เอวํ สีเตน รุปฺปนํ โลกนฺตริกนิรเย ปากฎํฯ มหิํสกรฎฺฐาทีสุปิ หิมปาตสีตเลสุ ปเทเสสุ เอตํ ปากฎเมวฯ ตตฺถ หิ สตฺตา สีเตน ภินฺนจฺฉินฺนสรีรา ชีวิตกฺขยมฺปิ ปาปุณนฺติฯ

อุเณฺหน รุปฺปนํ อวีจิมหานิรเย ปากฎํฯ ตตฺถ หิ ตตฺตาย โลหปถวิยา นิปชฺชาเปตฺวา ปญฺจวิธพนฺธนาทิกรณกาเล สตฺตา มหาทุกฺขํ อนุภวนฺติฯ

ชิฆจฺฉาย รุปฺปนํ เปตฺติวิสเย เจว ทุพฺภิกฺขกาเล จ ปากฎํฯ เปตฺติวิสยสฺมิญฺหิ สตฺตา เทฺว ตีณิ พุทฺธนฺตรานิ กิญฺจิเทว อามิสํ หเตฺถน คเหตฺวา มุเข ปกฺขิปนฺตา นาม น โหนฺติ ฯ อโนฺตอุทรํ อาทิตฺตสุสิรรุโกฺข วิย โหติฯ ทุพฺภิเกฺข กญฺชิกมตฺตมฺปิ อลภิตฺวา มรณปฺปตฺตานํ ปมาณํ นาม นตฺถิฯ

ปิปาสาย รุปฺปนํ กาลกญฺชิกาทีสุ ปากฎํฯ ตตฺถ หิ สตฺตา เทฺว ตีณิ พุทฺธนฺตรานิ หทยเตมนมตฺตํ วา ชิวฺหาเตมนมตฺตํ วา อุทกพินฺทุํ ลทฺธุํ น สโกฺกนฺติฯ ‘ปานียํ ปิวิสฺสามา’ติ นทิํ คตานมฺปิ นที วาลิกาตลํ สมฺปชฺชติฯ มหาสมุทฺทํ ปกฺขนฺตานมฺปิ มหาสมุโทฺท ปิฎฺฐิปาสาโณ โหติฯ เต สุสฺสนฺตา พลวทุกฺขปีฬิตา วิจรนฺติฯ

เอโก กิร กาลกญฺชิกอสุโร ปิปาสํ อธิวาเสตุํ อสโกฺกโนฺต โยชนคมฺภีรวิตฺถารํ มหาคงฺคํ โอตริฯ ตสฺส คตคตฎฺฐาเน อุทกํ ฉิชฺชติ, ธูโม อุคฺคจฺฉติ, ตเตฺต ปิฎฺฐิปาสาเณ จงฺกมนกาโล วิย โหติฯ ตสฺส อุทกสทฺทํ สุตฺวา อิโต จิโต จ วิจรนฺตเสฺสว รตฺติ วิภายิฯ อถ นํ ปาโตว ภิกฺขาจารํ คจฺฉนฺตา ติํสมตฺตา ปิณฺฑจาริกภิกฺขู ทิสฺวา – ‘‘โก นาม ตฺวํ, สปฺปุริสา’’ติ ปุจฺฉิํสุฯ ‘‘เปโตหมสฺมิ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘กิํ ปริเยสสี’’ติ? ‘‘ปานียํ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘อยํ คงฺคา ปริปุณฺณา, กิํ ตฺวํ น ปสฺสสี’’ติ? ‘‘น อุปกปฺปติ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘เตน หิ คงฺคาปิเฎฺฐ นิปชฺช, มุเข เต ปานียํ อาสิญฺจิสฺสามา’’ติฯ โส วาลิกาปุฬิเน อุตฺตาโน นิปชฺชิฯ ภิกฺขู ติํสมเตฺต ปเตฺต นีหริตฺวา อุทกํ อาหริตฺวา อาหริตฺวา ตสฺส มุเข อาสิญฺจิํสุฯ เตสํ ตถา กโรนฺตานํเยว เวลา อุปกฎฺฐา ชาตาฯ ตโต ‘‘ภิกฺขาจารกาโล อมฺหากํ, สปฺปุริส; กจฺจิ เต อสฺสาทมตฺตา ลทฺธา’’ติ อาหํสุฯ เปโต ‘‘สเจ เม, ภเนฺต, ติํสมตฺตานํ อยฺยานํ ติํสมเตฺตหิ ปเตฺตหิ อาสิตฺตอุทกโต อฑฺฒปสตมตฺตมฺปิ ปรคลคตํ, เปตตฺตภาวโต โมโกฺข มา โหตู’’ติ อาหฯ เอวํ ปิปาสาย รุปฺปนํ เปตฺติวิสเย ปากฎํฯ

ฑํสาทีหิ รุปฺปนํ ฑํสมกฺขิกาทิสมฺพพหุเลสุ ปเทเสสุ ปากฎํฯ เอตฺถ จ ฑํสาติ ปิงฺคลมกฺขิกา, มกสาติ มกสาว วาตาติ กุจฺฉิวาตปิฎฺฐิวาตาทิวเสน เวทิตพฺพาฯ สรีรสฺมิญฺหิ วาตโรโค อุปฺปชฺชิตฺวา หตฺถปาทปิฎฺฐิอาทีนิ ภินฺทติ, กาณํ กโรติ, ขุชฺชํ กโรติ, ปีฐสปฺปิํ กโรติฯ อาตโปติ สูริยาตโปฯ เตน รุปฺปนํ มรุกนฺตาราทีสุ ปากฎํฯ เอกา กิร อิตฺถี มรุกนฺตาเร รตฺติํ สตฺถโต โอหีนา ทิวา สูริเย อุคฺคจฺฉเนฺต วาลิกาย ตปฺปมานาย ปาเท ฐเปตุํ อสโกฺกนฺตี สีสโต ปจฺฉิํ โอตาเรตฺวา อกฺกมิฯ กเมน ปจฺฉิยา อุณฺหาภิตตฺตาย ฐาตุํ อสโกฺกนฺตี ตสฺสา อุปริ สาฎกํ ฐเปตฺวา อกฺกมิฯ ตสฺมิมฺปิ สนฺตเตฺต อเงฺกน คหิตํ ปุตฺตกํ อโธมุขํ นิปชฺชาเปตฺวา กนฺทนฺตํ กนฺทนฺตํ อกฺกมิตฺวา สทฺธิํ เตน ตสฺมิํเยว ฐาเน อุณฺหาภิตตฺตา กาลมกาสิฯ

สรีสปาติ เย เกจิ ทีฆชาติกา สรนฺตา คจฺฉนฺติฯ เตสํ สมฺผเสฺสน รุปฺปนํ อาสีวิสทฎฺฐาทีนํ วเสน เวทิตพฺพํฯ

อิทานิ ‘ยํ กิญฺจิ รูป’นฺติ ปเทน สํคหิตํ ปญฺจวีสติโกฎฺฐาสฉนฺนวุติโกฎฺฐาสปฺปเภทํ สพฺพมฺปิ รูปํ อตีตาทิโกฎฺฐาเสสุ ปกฺขิปิตฺวา ทเสฺสตุํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนนฺติ อาหฯ ตโต ปรํ ตเทว อชฺฌตฺตทุกาทีสุ จตูสุ ทุเกสุ ปกฺขิปิตฺวา ทเสฺสตุํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วาติอาทิ วุตฺตํฯ ตโต ปรํ สพฺพเมฺปตํ เอกาทสสุ ปเทเสสุ ปริยาทิยิตฺวา ทสฺสิตํ รูปํ เอกโต ปิณฺฑํ กตฺวา ทเสฺสตุํ ตเทกชฺฌนฺติอาทิ วุตฺตํฯ

ตตฺถ ตเทกชฺฌนฺติ ตํ เอกชฺฌํ; อภิสญฺญูหิตฺวาติ อภิสํหริตฺวา; อภิสงฺขิปิตฺวาติ สเงฺขปํ กตฺวา; อิทํ วุตฺตํ โหติ – สพฺพเมฺปตํ วุตฺตปฺปการํ รูปํ รุปฺปนลกฺขณสงฺขาเต เอกวิธภาเว ปญฺญาย ราสิํ กตฺวา รูปกฺขโนฺธ นามาติ วุจฺจตีติฯ เอเตน สพฺพมฺปิ รูปํ รุปฺปนลกฺขเณ ราสิภาวูปคมเนน รูปกฺขโนฺธติ ทสฺสิตํ โหติฯ น หิ รูปโต อโญฺญ รูปกฺขโนฺธ นาม อตฺถิฯ ยถา จ รูปํ, เอวํ เวทนาทโยปิ เวทยิตลกฺขณาทีสุ ราสิภาวูปคมเนนฯ น หิ เวทนาทีหิ อเญฺญ เวทนากฺขนฺธาทโย นาม อตฺถิฯ

๓. อิทานิ เอเกกสฺมิํ โอกาเส ปกฺขิตฺตํ รูปํ วิสุํ วิสุํ ภาเชตฺวา ทเสฺสโนฺต ตตฺถ กตมํ รูปํ อตีตนฺติอาทิมาหฯ ตตฺถ ตตฺถาติ เอกาทสสุ โอกาเสสุ ปกฺขิปิตฺวา ฐปิตมาติกาย ภุมฺมํฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ – อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนนฺติอาทินา นเยน ฐปิตาย มาติกาย ยํ อตีตํ รูปนฺติ วุตฺตํ, ตํ กตมนฺติ? อิมินา อุปาเยน สพฺพปุจฺฉาสุ อโตฺถ เวทิตโพฺพฯ อตีตํ นิรุทฺธนฺติอาทีนิ ปทานิ นิเกฺขปกณฺฑสฺส อตีตตฺติกภาชนียวณฺณนายํ (ธ. ส. อฎฺฐ. ๑๐๔๔) วุตฺตาเนวฯ จตฺตาโร จ มหาภูตาติ อิทํ อตีตนฺติ วุตฺตรูปสฺส สภาวทสฺสนํฯ ยถา เจตฺถ เอวํ สพฺพตฺถ อโตฺถ เวทิตโพฺพฯ อิมินา อิทํ ทเสฺสติ – อตีตรูปมฺปิ ภูตานิ เจว ภูตานิ อุปาทาย นิพฺพตฺตรูปญฺจ, อนาคตมฺปิ…เป.… ทูรสนฺติกมฺปิ ฯ น หิ ภูเตหิ เจว ภูตานิ อุปาทาย ปวตฺตรูปโต จ อญฺญํ รูปํ นาม อตฺถีติฯ

อปโร นโย – อตีตํเสน สงฺคหิตนฺติ อตีตโกฎฺฐาเสเนว สงฺคหิตํ, เอเตฺถว คณนํ คตํฯ กินฺติ? จตฺตาโร จ มหาภูตา จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทายรูปนฺติฯ เอวํ สพฺพตฺถ อโตฺถ เวทิตโพฺพฯ อนาคตปจฺจุปฺปนฺนนิเทฺทสปทานิปิ เหฎฺฐา วุตฺตตฺถาเนวฯ

อิทํ ปน อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ นาม สุตฺตนฺตปริยายโต อภิธมฺมนิเทฺทสโตติ ทุวิธํฯ ตํ สุตฺตนฺตปริยาเย ภเวน ปริจฺฉินฺนํฯ ปฎิสนฺธิโต หิ ปฎฺฐาย อตีตภเวสุ นิพฺพตฺตํ รูปํ, อนนฺตรภเว วา นิพฺพตฺตํ โหตุ กปฺปโกฎิสตสหสฺสมตฺถเก วา, สพฺพํ อตีตเมว นามฯ จุติโต ปฎฺฐาย อนาคตภเวสุ นิพฺพตฺตนกรูปํ, อนนฺตรภเว วา นิพฺพตฺตํ โหตุ กปฺปโกฎิสตสหสฺสมตฺถเก วา, สพฺพํ อนาคตเมว นามฯ จุติปฎิสนฺธิอนนฺตเร ปวตฺตรูปํ ปจฺจุปฺปนฺนํ นามฯ อภิธมฺมนิเทฺทเส ปน ขเณน ปริจฺฉินฺนํฯ ตโย หิ รูปสฺส ขณา – อุปฺปาโท, ฐิติ, ภโงฺคติฯ อิเม ตโย ขเณ ปตฺวา นิรุทฺธํ รูปํ, สมนนฺตรนิรุทฺธํ วา โหตุ อตีเต กปฺปโกฎิสตสหสฺสมตฺถเก วา, สพฺพํ อตีตเมว นามฯ ตโย ขเณ อสมฺปตฺตํ รูปํ, เอกจิตฺตกฺขณมเตฺตน วา อสมฺปตฺตํ โหตุ อนาคเต กปฺปโกฎิสตสหสฺสมตฺถเก วา, สพฺพํ อนาคตเมว นามฯ อิเม ตโย ขเณ สมฺปตฺตํ รูปํ ปน ปจฺจุปฺปนฺนํ นามฯ ตตฺถ กิญฺจาปิ อิทํ สุตฺตนฺตภาชนียํ, เอวํ สเนฺตปิ อภิธมฺมนิเทฺทเสเนว อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนรูปํ นิทฺทิฎฺฐนฺติ เวทิตพฺพํฯ

อปโร นโย – อิทญฺหิ รูปํ อทฺธาสนฺตติสมยขณวเสน จตุธา อตีตํ นาม โหติฯ ตถา อนาคตปจฺจุปฺปนฺนํฯ อทฺธาวเสน ตาว เอกสฺส เอกสฺมิํ ภเว ปฎิสนฺธิโต ปุเพฺพ อตีตํ, จุติโต อุทฺธํ อนาคตํ, อุภินฺนมนฺตเร ปจฺจุปฺปนฺนํฯ สนฺตติวเสน สภาคเอกอุตุสมุฎฺฐานํ เอกาหารสมุฎฺฐานญฺจ ปุพฺพาปริยวเสน ปวตฺตมานมฺปิ ปจฺจุปฺปนฺนํฯ ตโต ปุเพฺพ วิสภาคอุตุอาหารสมุฎฺฐานํ อตีตํ, ปจฺฉา อนาคตํฯ จิตฺตชํ เอกวีถิเอกชวนเอกสมาปตฺติสมุฎฺฐานํ ปจฺจุปฺปนฺนํฯ ตโต ปุเพฺพ อตีตํ, ปจฺฉา อนาคตํฯ กมฺมสมุฎฺฐานสฺส ปาฎิเยกฺกํ สนฺตติวเสน อตีตาทิเภโท นตฺถิฯ เตสเญฺญว ปน อุตุอาหารจิตฺตสมุฎฺฐานานํ อุปตฺถมฺภกวเสน ตสฺส อตีตาทิเภโท เวทิตโพฺพฯ สมยวเสน เอกมุหุตฺตปุพฺพณฺหสายนฺหรตฺติทิวาทีสุ สมเยสุ สนฺตานวเสน ปวตฺตมานํ ตํ ตํ สมยํ ปจฺจุปฺปนฺนํ นามฯ ตโต ปุเพฺพ อตีตํ, ปจฺฉา อนาคตํฯ ขณวเสน อุปฺปาทาทิกฺขณตฺตยปริยาปนฺนํ ปจฺจุปฺปนฺนํ นามฯ ตโต ปุเพฺพ อตีตํ, ปจฺฉา อนาคตํฯ

อปิจ อติกฺกเหตุปจฺจยกิจฺจํ อตีตํฯ นิฎฺฐิตเหตุกิจฺจํ อนิฎฺฐิตปจฺจยกิจฺจํ ปจฺจุปฺปนฺนํฯ อุภยกิจฺจมสมฺปตฺตํ อนาคตํฯ สกิจฺจกฺขเณ วา ปจฺจุปฺปนฺนํฯ ตโต ปุเพฺพ อตีตํ, ปจฺฉา อนาคตํฯ เอตฺถ จ ขณาทิกถาว นิปฺปริยายา, เสสา สปริยายาฯ ตาสุ นิปฺปริยายกถา อิธ อธิเปฺปตาฯ อชฺฌตฺตทุกสฺสาปิ นิเทฺทสปทานิ เหฎฺฐา อชฺฌตฺตตฺติกนิเทฺทเส (ธ. ส. อฎฺฐ. ๑๐๕๐) วุตฺตตฺถาเนวฯ โอฬาริกาทีนิ รูปกณฺฑวณฺณนายํ (ธ. ส. อฎฺฐ. ๖๗๔) วุตฺตตฺถาเนวฯ

๖. หีนทุกนิเทฺทเส เตสํ เตสํ สตฺตานนฺติ พหูสุ สเตฺตสุ สามิวจนํฯ อปรสฺสาปิ อปรสฺสาปีติ หิ วุจฺจมาเน ทิวสมฺปิ กปฺปสตสหสฺสมฺปิ วทโนฺต เอตฺตกเมว วเทยฺยฯ อิติ สตฺถา ทฺวีเหว ปเทหิ อนวเสเส สเตฺต ปริยาทิยโนฺต ‘เตสํ เตสํ สตฺตาน’นฺติ อาหฯ เอตฺตเกน หิ สพฺพมฺปิ อปรทีปนํ สิทฺธํ โหติฯ อุญฺญาตนฺติ อวมตํฯ อวญฺญาตนฺติ วเมฺภตฺวา ญาตํฯ รูปนฺติปิ น วิทิตํฯ หีฬิตนฺติ อคเหตพฺพเฎฺฐน ขิตฺตํ ฉฑฺฑิตํ, ชิคุจฺฉิตนฺติปิ วทนฺติฯ ปริภูตนฺติ กิเมเตนาติ วาจาย ปริภวิตํฯ อจิตฺตีกตนฺติ น ครุกตํฯ หีนนฺติ ลามกํฯ หีนมตนฺติ หีนนฺติ มตํ, ลามกํ กตฺวา ญาตํฯ หีนสมฺมตนฺติ หีนนฺติ โลเก สมฺมตํ, หีเนหิ วา สมฺมตํ, คูถภเกฺขหิ คูโถ วิยฯ อนิฎฺฐนฺติ อปฺปิยํ, ปฎิลาภตฺถาย วา อปริเยสิตํฯ สเจปิ นํ โกจิ ปริเยเสยฺย, ปริเยสตุฯ เอตสฺส ปน อารมฺมณสฺส เอตเทว นามํฯ อกนฺตนฺติ อกามิตํ, นิสฺสิริกํ วาฯ อมนาปนฺติ มนสฺมิํ น อปฺปิตํฯ ตาทิสญฺหิ อารมฺมณํ มนสฺมิํ น อปฺปียติฯ อถ วา มนํ อปฺปายติ วเฑฺฒตีติ มนาปํ, น มนาปํ อมนาปํฯ

อปโร นโย – อนิฎฺฐํ สมฺปตฺติวิรหโตฯ ตํ เอกเนฺตน กมฺมสมุฎฺฐาเนสุ อกุสลกมฺมสมุฎฺฐานํฯ อกนฺตํ สุขสฺส อเหตุภาวโตฯ อมนาปํ ทุกฺขสฺส เหตุภาวโตฯ รูปา สทฺทาติ อิทมสฺส สภาวทีปนํฯ อิมสฺมิญฺหิ ปเท อกุสลกมฺมชวเสน อนิฎฺฐา ปญฺจ กามคุณา วิภตฺตาฯ กุสลกมฺมชํ ปน อนิฎฺฐํ นาม นตฺถิ, สพฺพํ อิฎฺฐเมวฯ

ปณีตปทนิเทฺทโส วุตฺตปฎิปกฺขนเยน เวทิตโพฺพฯ อิมสฺมิํ ปน ปเท กุสลกมฺมชวเสน อิฎฺฐา ปญฺจ กามคุณา วิภตฺตาฯ กุสลกมฺมชญฺหิ อนิฎฺฐํ นาม นตฺถิ, สพฺพํ อิฎฺฐเมวฯ ยถา จ กมฺมเชสุ เอวํ อุตุสมุฎฺฐานาทีสุปิ อิฎฺฐานิฎฺฐตา อตฺถิ เอวาติ อิมสฺมิํ ทุเก อิฎฺฐานิฎฺฐารมฺมณํ ปฎิวิภตฺตนฺติ เวทิตพฺพํฯ อยํ ตาว อาจริยานํ สมานตฺถกถาฯ วิตณฺฑวาที ปนาห – อิฎฺฐานิฎฺฐํ นาม ปาฎิเยกฺกํ ปฎิวิภตฺตํ นตฺถิ, เตสํ เตสํ รุจิวเสน กถิตํฯ

ยถาห –

‘‘มนาปปริยนฺตํ ขฺวาหํ, มหาราช, ปญฺจสุ กามคุเณสุ อคฺคนฺติ วทามิฯ เตว, มหาราช, รูปา เอกจฺจสฺส มนาปา โหนฺติ, เอกจฺจสฺส อมนาปา โหนฺติฯ เตว, มหาราช, สทฺทา, คนฺธา, รสา, โผฎฺฐพฺพา เอกจฺจสฺส มนาปา โหนฺติ, เอกจฺจสฺส อมนาปา โหนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๒๓)ฯ

เอวํ ยสฺมา เตเยว รูปาทโย เอโก อสฺสาเทติ อภินนฺทติ, ตตฺถ โลภํ อุปฺปาเทติฯ เอโก กุชฺฌติ ปฎิหญฺญติ, ตตฺถ โทสํ อุปฺปาเทติฯ เอกสฺส อิฎฺฐา โหนฺติ กนฺตา มนาปา, เอกสฺส อนิฎฺฐา อกนฺตา อมนาปาฯ เอโก เจเต ‘อิฎฺฐา กนฺตา มนาปา’ติ ทกฺขิณโต คณฺหาติ, เอโก ‘อนิฎฺฐา อกนฺตา อมนาปา’ติ วามโตฯ ตสฺมา อิฎฺฐานิฎฺฐํ นาม ปาฎิเยกฺกํ ปฎิวิภตฺตํ นาม นตฺถิฯ ปจฺจนฺตวาสีนญฺหิ คณฺฑุปฺปาทาปิ อิฎฺฐา โหนฺติ กนฺตา มนาปา, มชฺฌิมเทสวาสีนํ อติเชคุจฺฉาฯ เตสญฺจ โมรมํสาทีนิ อิฎฺฐานิ โหนฺติ, อิตเรสํ ตานิ อติเชคุจฺฉานีติฯ

โส วตฺตโพฺพ – ‘‘กิํ ปน ตฺวํ อิฎฺฐานิฎฺฐารมฺมณํ ปาฎิเยกฺกํ ปฎิวิภตฺตํ นาม นตฺถีติ วเทสี’’ติ? ‘‘อาม นตฺถี’’ติ วทามิฯ ปุน ตเถว ยาวตติยํ ปติฎฺฐาเปตฺวา ปโญฺห ปุจฺฉิตโพฺพ – ‘‘นิพฺพานํ นาม อิฎฺฐํ อุทาหุ อนิฎฺฐ’’นฺติ? ชานมาโน ‘‘อิฎฺฐ’’นฺติ วกฺขติฯ สเจปิ น วเทยฺย, มา วทตุฯ นิพฺพานํ ปน เอกนฺตอิฎฺฐเมวฯ ‘‘นนุ เอโก นิพฺพานสฺส วเณฺณ กถิยมาเน กุชฺฌิตฺวา – ‘ตฺวํ นิพฺพานสฺส วณฺณํ กเถสิ, กิํ ตตฺถ อนฺนปานมาลาคนฺธวิเลปนสยนจฺฉาทนสมิทฺธา ปญฺจ กามคุณา อตฺถี’ติ วตฺวา ‘นตฺถี’ติ วุเตฺต ‘อลํ ตว นิพฺพาเนนา’ติ นิพฺพานสฺส วเณฺณ กถิยมาเน กุชฺฌิตฺวา อุโภ กเณฺณ ถเกตีติ อิเฎฺฐตํฯ เอตสฺส ปน วเสน ตว วาเท นิพฺพานํ อนิฎฺฐํ นาม โหติ ฯ น ปเนตํ เอวํ คเหตพฺพํฯ เอโส หิ วิปรีตสญฺญาย กเถติฯ สญฺญาวิปลฺลาเสน จ ตเทว อารมฺมณํ เอกสฺส อิฎฺฐํ โหติ, เอกสฺส อนิฎฺฐํ’’ฯ

อิฎฺฐานิฎฺฐารมฺมณํ ปน ปาฎิเยกฺกํ วิภตฺตํ อตฺถีติฯ กสฺส วเสน วิภตฺตนฺติ? มชฺฌิมกสตฺตสฺสฯ อิทญฺหิ น อติอิสฺสรานํ มหาสมฺมตมหาสุทสฺสนธมฺมาโสกาทีนํ วเสน วิภตฺตํฯ เตสญฺหิ ทิพฺพกปฺปมฺปิ อารมฺมณํ อมนาปํ อุปฎฺฐาติฯ น อติทุคฺคตานํ ทุลฺลภนฺนปานานํ วเสน วิภตฺตํฯ เตสญฺหิ กณาชกภตฺตสิตฺถานิปิ ปูติมํสรโสปิ อติมธุโร อมตสทิโส จ โหติฯ มชฺฌิมกานํ ปน คณกมหามตฺตเสฎฺฐิกุฎุมฺพิกวาณิชาทีนํ กาเลน อิฎฺฐํ กาเลน อนิฎฺฐํ ลภมานานํ วเสน วิภตฺตํฯ เอวรูปา หิ อิฎฺฐานิฎฺฐํ ปริจฺฉินฺทิตุํ สโกฺกนฺตีติฯ

ติปิฎกจูฬนาคเตฺถโร ปนาห – ‘‘อิฎฺฐานิฎฺฐํ นาม วิปากวเสเนว ปริจฺฉินฺนํ, น ชวนวเสนฯ ชวนํ ปน สญฺญาวิปลฺลาสวเสน อิฎฺฐสฺมิํเยว รชฺชติ, อิฎฺฐสฺมิํเยว ทุสฺสติ; อนิฎฺฐสฺมิํเยว รชฺชติ, อนิฎฺฐสฺมิํเยว ทุสฺสตี’’ติฯ วิปากวเสเนว ปเนตํ เอกนฺตโต ปริจฺฉิชฺชติฯ น หิ สกฺกา วิปากจิตฺตํ วเญฺจตุํฯ สเจ อารมฺมณํ อิฎฺฐํ โหติ, กุสลวิปากํ อุปฺปชฺชติฯ สเจ อนิฎฺฐํ, อกุสลวิปากํ อุปฺปชฺชติฯ กิญฺจาปิ หิ มิจฺฉาทิฎฺฐิกา พุทฺธํ วา สงฺฆํ วา มหาเจติยาทีนิ วา อุฬารานิ อารมฺมณานิ ทิสฺวา อกฺขีนิ ปิทหนฺติ, โทมนสฺสํ อาปชฺชนฺติ, ธมฺมสทฺทํ สุตฺวา กเณฺณ ถเกนฺติ, จกฺขุวิญฺญาณโสตวิญฺญาณานิ ปน เนสํ กุสลวิปากาเนว โหนฺติฯ

กิญฺจาปิ คูถสูกราทโย คูถคนฺธํ ฆายิตฺวา ‘ขาทิตุํ ลภิสฺสามา’ติ โสมนสฺสชาตา โหนฺติ, คูถทสฺสเน ปน เตสํ จกฺขุวิญฺญาณํ, ตสฺส คนฺธฆายเน ฆานวิญฺญาณํ, รสสายเน ชิวฺหาวิญฺญาณญฺจ อกุสลวิปากเมว โหติฯ พนฺธิตฺวา วรสยเน สยาปิตสูกโร จ กิญฺจาปิ วิรวติ, สญฺญาวิปลฺลาเสน ปนสฺส ชวนสฺมิํเยว โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, กายวิญฺญาณํ กุสลวิปากเมวฯ กสฺมา? อารมฺมณสฺส อิฎฺฐตายฯ

อปิจ ทฺวารวเสนาปิ อิฎฺฐานิฎฺฐตา เวทิตพฺพาฯ สุขสมฺผสฺสญฺหิ คูถกลลํ จกฺขุทฺวารฆานทฺวาเรสุ อนิฎฺฐํ, กายทฺวาเร อิฎฺฐํ โหติฯ จกฺกวตฺติโน มณิรตเนน โปถิยมานสฺส, สุวณฺณสูเล อุตฺตาสิตสฺส จ มณิรตนสุวณฺณสูลานิ จกฺขุทฺวาเร อิฎฺฐานิ โหนฺติ, กายทฺวาเร อนิฎฺฐานิฯ กสฺมา? มหาทุกฺขสฺส อุปฺปาทนโตฯ เอวํ อิฎฺฐานิฎฺฐํ เอกนฺตโต วิปาเกเนว ปริจฺฉิชฺชตีติ เวทิตพฺพํฯ

ตํ ตํ วา ปนาติ เอตฺถ น เหฎฺฐิมนโย โอโลเกตโพฺพฯ น หิ ภควา สมฺมุติมนาปํ ภินฺทติ, ปุคฺคลมนาปํ ปน ภินฺทติฯ ตสฺมา ตํตํวาปนวเสเนว อุปาทายุปาทาย หีนปฺปณีตตา เวทิตพฺพาฯ เนรยิกานญฺหิ รูปํ โกฎิปฺปตฺตํ หีนํ นาม; ตํ อุปาทาย ติรจฺฉาเนสุ นาคสุปณฺณานํ รูปํ ปณีตํ นามฯ เตสํ รูปํ หีนํ; ตํ อุปาทาย เปตานํ รูปํ ปณีตํ นามฯ เตสมฺปิ หีนํ; ตํ อุปาทาย ชานปทานํ รูปํ ปณีตํ นามฯ เตสมฺปิ หีนํ; ตํ อุปาทาย คามโภชกานํ รูปํ ปณีตํ นามฯ เตสมฺปิ หีนํ; ตํ อุปาทาย ชนปทสามิกานํ รูปํ ปณีตํ นามฯ เตสมฺปิ หีนํ; ตํ อุปาทาย ปเทสราชูนํ รูปํ ปณีตํ นามฯ เตสมฺปิ หีนํ; ตํ อุปาทาย จกฺกวตฺติรโญฺญ รูปํ ปณีตํ นามฯ ตสฺสาปิ หีนํ; ตํ อุปาทาย ภุมฺมเทวานํ รูปํ ปณีตํ นามฯ เตสมฺปิ หีนํ; ตํ อุปาทาย จาตุมหาราชิกานํ เทวานํ รูปํ ปณีตํ นามฯ เตสมฺปิ หีนํ; ตํ อุปาทาย ตาวติํสานํ เทวานํ รูปํ ปณีตํ นาม…เป.… อกนิฎฺฐเทวานํ ปน รูปํ มตฺถกปฺปตฺตํ ปณีตํ นามฯ

๗. ทูรทุกนิเทฺทเส อิตฺถินฺทฺริยาทีนิ เหฎฺฐา วิภตฺตาเนวฯ อิมสฺมิํ ปน ทุเก ทุปฺปริคฺคหเฎฺฐน ลกฺขณทุปฺปฎิวิชฺฌตาย สุขุมรูปํ ทูเรติ กถิตํฯ สุขปริคฺคหเฎฺฐน ลกฺขณสุปฺปฎิวิชฺฌตาย โอฬาริกรูปํ สนฺติเกติฯ กพฬีการาหารปริโยสาเน จ นิยฺยาตนฎฺฐาเนปิ ‘อิทํ วุจฺจติ รูปํ ทูเร’ติ น นียฺยาติตํฯ กสฺมา? ทุวิธญฺหิ ทูเร นาม – ลกฺขณโต จ โอกาสโต จาติฯ ตตฺถ ลกฺขณโต ทูเรติ น กถิตํ, ตํ โอกาสโต กเถตพฺพํฯ ตสฺมา ทูเรติ อกถิตํฯ โอฬาริกรูปํ โอกาสโต ทูเรติ ทเสฺสตุํ อนิยฺยาเตตฺวาว ยํ วา ปนญฺญมฺปีติอาทิมาหฯ สนฺติกปทนิเทฺทเสปิ เอเสว นโยฯ ตตฺถ อนาสเนฺนติ น อาสเนฺน, อนุปกเฎฺฐติ นิสฺสเฎ, ทูเรติ ทูรมฺหิ, อสนฺติเกติ น สนฺติเกฯ อิทํ วุจฺจติ รูปํ ทูเรติ อิทํ ปณฺณรสวิธํ สุขุมรูปํ ลกฺขณโต ทูเร, ทสวิธํ ปน โอฬาริกรูปํ เยวาปนกวเสน โอกาสโต ทูเรติ วุจฺจติฯ สนฺติกปทนิเทฺทโส อุตฺตานโตฺถเยวฯ

อิทํ วุจฺจติ รูปํ สนฺติเกติ อิทํ ทสวิธํ โอฬาริกรูปํ ลกฺขณโต สนฺติเก, ปญฺจทสวิธํ ปน สุขุมรูปํ เยวาปนกวเสน โอกาสโต สนฺติเกติ วุจฺจติฯ กิตฺตกโต ปฎฺฐาย ปน รูปํ โอกาสวเสน สนฺติเก นาม? กิตฺตกโต ปฎฺฐาย ทูเร นามาติ? ปกติกถาย กเถนฺตานํ ทฺวาทสหโตฺถ สวนูปจาโร นาม โหติฯ ตสฺส โอรโต รูปํ สนฺติเก, ปรโต ทูเรฯ ตตฺถ สุขุมรูปํ ทูเร โหนฺตํ ลกฺขณโตปิ โอกาสโตปิ ทูเร โหติ; สนฺติเก โหนฺตํ ปน โอกาสโตว สนฺติเก โหติ, น ลกฺขณโตฯ โอฬาริกรูปํ สนฺติเก โหนฺตํ ลกฺขณโตปิ โอกาสโตปิ สนฺติเก โหติ; ทูเร โหนฺตํ โอกาสโตว ทูเร โหติ, น ลกฺขณโตฯ

ตํ ตํ วา ปนาติ เอตฺถ น เหฎฺฐิมนโย โอโลเกตโพฺพฯ เหฎฺฐา หิ ภินฺทมาโน คโตฯ อิธ ปน น ลกฺขณโต ทูรํ ภินฺทติ, โอกาสโต ทูรเมว ภินฺทติฯ อุปาทายุปาทาย ทูรสนฺติกญฺหิ เอตฺถ ทสฺสิตํฯ อตฺตโน หิ รูปํ สนฺติเก นาม; อโนฺตกุจฺฉิคตสฺสาปิ ปรสฺส ทูเรฯ อโนฺตกุจฺฉิคตสฺส สนฺติเก; พหิฐิตสฺส ทูเรฯ เอกมเญฺจ สยิตสฺส สนฺติเก; พหิปมุเข ฐิตสฺส ทูเรฯ อโนฺตปริเวเณ รูปํ สนฺติเก; พหิปริเวเณ ทูเรฯ อโนฺตสงฺฆาราเม รูปํ สนฺติเก; พหิสงฺฆาราเม ทูเรฯ อโนฺตสีมาย รูปํ สนฺติเก; พหิสีมาย ทูเรฯ อโนฺตคามเขเตฺต รูปํ สนฺติเก; พหิคามเกฺขเตฺต ทูเรฯ อโนฺตชนปเท รูปํ สนฺติเก; พหิชนปเท ทูเรฯ อโนฺตรชฺชสีมาย รูปํ สนฺติเก; พหิรชฺชสีมาย ทูเรฯ อโนฺตสมุเทฺท รูปํ สนฺติเก; พหิสมุเทฺทรูปํ ทูเรฯ อโนฺตจกฺกวาเฬ รูปํ สนฺติเก; พหิจกฺกวาเฬ ทูเรติฯ

อยํ รูปกฺขนฺธนิเทฺทโสฯ

'''๒. เวทนากฺขนฺธนิเทฺทโส'''

๘. เวทนากฺขนฺธนิเทฺทสาทีสุ เหฎฺฐา วุตฺตสทิสํ ปหาย อปุพฺพเมว วณฺณยิสฺสามฯ ยา กาจิ เวทนาติ จตุภูมิกเวทนํ ปริยาทิยติฯ สุขา เวทนาติอาทีนิ อตีตาทิวเสน นิทฺทิฎฺฐเวทนํ สภาวโต ทเสฺสตุํ วุตฺตานิฯ ตตฺถ สุขา เวทนา อตฺถิ กายิกา, อตฺถิ เจตสิกา ฯ ตถา ทุกฺขา เวทนาฯ อทุกฺขมสุขา ปน จกฺขาทโย ปสาทกาเย สนฺธาย ปริยาเยน ‘อตฺถิ กายิกา, อตฺถิ เจตสิกา’ฯ ตตฺถ สพฺพาปิ กายิกา กามาวจราฯ ตถา เจตสิกา ทุกฺขา เวทนา ฯ เจตสิกา สุขา ปน เตภูมิกาฯ อทุกฺขมสุขา จตุภูมิกาฯ ตสฺสา สพฺพปฺปการายปิ สนฺตติวเสน, ขณาทิวเสน จ อตีตาทิภาโว เวทิตโพฺพฯ

ตตฺถ สนฺตติวเสน เอกวีถิเอกชวนเอกสมาปตฺติปริยาปนฺนา, เอกวิธวิสยสมาโยคปฺปวตฺตา จ ปจฺจุปฺปนฺนาฯ ตโต ปุเพฺพ อตีตา, ปจฺฉา อนาคตาฯ ขณาทิวเสน ขณตฺตยปริยาปนฺนา ปุพฺพนฺตาปรนฺตมชฺฌคตา สกิจฺจญฺจ กุรุมานา เวทนา ปจฺจุปฺปนฺนาฯ ตโต ปุเพฺพ อตีตา, ปจฺฉา อนาคตาฯ ตตฺถ ขณาทิวเสน อตีตาทิภาวํ สนฺธาย อยํ นิเทฺทโส กโตติ เวทิตโพฺพฯ

๑๑. โอฬาริกสุขุมนิเทฺทเส อกุสลา เวทนาติอาทีนิ ชาติโต โอฬาริกสุขุมภาวํ ทเสฺสตุํ วุตฺตานิฯ ทุกฺขา เวทนา โอฬาริกาติอาทีนิ สภาวโตฯ อสมาปนฺนสฺส เวทนาติอาทีนิ ปุคฺคลโตฯ สาสวาติอาทีนิ โลกิยโลกุตฺตรโต โอฬาริกสุขุมภาวํ ทเสฺสตุํ วุตฺตานิฯ ตตฺถ อกุสลา ตาว สทรถเฎฺฐน ทุกฺขวิปากเฎฺฐน จ โอฬาริกาฯ กุสลา นิทฺทรถเฎฺฐน สุขวิปากเฎฺฐน จ สุขุมาฯ อพฺยากตา นิรุสฺสาหเฎฺฐน อวิปากเฎฺฐน จ สุขุมาฯ กุสลากุสลา สอุสฺสาหเฎฺฐน สวิปากเฎฺฐน จ โอฬาริกาฯ อพฺยากตา วุตฺตนเยเนว สุขุมาฯ

ทุกฺขา อสาตเฎฺฐน ทุกฺขเฎฺฐน จ โอฬาริกาฯ สุขา สาตเฎฺฐน สุขเฎฺฐน จ สุขุมาฯ อทุกฺขมสุขา สนฺตเฎฺฐน ปณีตเฎฺฐน จ สุขุมาฯ สุขทุกฺขา โขภนเฎฺฐน ผรณเฎฺฐน จ โอฬาริกาฯ สุขเวทนาปิ หิ โขเภติ ผรติฯ ตถา ทุกฺขเวทนาปิฯ สุขญฺหิ อุปฺปชฺชมานํ สกลสรีรํ โขเภนฺตํ อาลุเฬนฺตํ อภิสนฺทยมานํ มทฺทยมานํ ฉาทยมานํ สีโตทกฆเฎน อาสิญฺจยมานํ วิย อุปฺปชฺชติฯ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชมานํ ตตฺตผาลํ อโนฺต ปเวสนฺตํ วิย ติณุกฺกาย พหิ ฌาปยมานํ วิย อุปฺปชฺชติฯ อทุกฺขมสุขา ปน วุตฺตนเยเนว สุขุมาฯ อสมาปนฺนสฺส เวทนา นานารมฺมเณ วิกฺขิตฺตภาวโต โอฬาริกา ฯ สมาปนฺนสฺส เวทนา เอกตฺตนิมิเตฺตเยว จรตีติ สุขุมาฯ สาสวา อาสวุปฺปตฺติเหตุโต โอฬาริกาฯ อาสวจาโร นาม เอกนฺตโอฬาริโกฯ อนาสวา วุตฺตวิปริยาเยน สุขุมาฯ

ตตฺถ เอโก เนว กุสลตฺติเก โกวิโท โหติ, น เวทนาตฺติเกฯ โส ‘กุสลตฺติกํ รกฺขามี’ติ เวทนาตฺติกํ ภินฺทติ; ‘เวทนาตฺติกํ รกฺขามี’ติ กุสลตฺติกํ ภินฺทติฯ เอโก ‘ติกํ รกฺขามี’ติ ภูมนฺตรํ ภินฺทติฯ เอโก น ภินฺทติฯ กถํ? ‘‘สุขทุกฺขา เวทนา โอฬาริกา, อทุกฺขมสุขา เวทนา สุขุมา’’ติ หิ เวทนาตฺติเก วุตฺตํฯ ตํ เอโก ปฎิกฺขิปติ – น สพฺพา อทุกฺขมสุขา สุขุมาฯ สา หิ กุสลาปิ อตฺถิ อกุสลาปิ อพฺยากตาปิฯ ตตฺถ กุสลากุสลา โอฬาริกา, อพฺยากตา สุขุมาฯ กสฺมา? กุสลตฺติเก ปาฬิยํ อาคตตฺตาติฯ เอวํ กุสลตฺติโก รกฺขิโต โหติ, เวทนาตฺติโก ปน ภิโนฺนฯ

กุสลากุสลา เวทนา โอฬาริกา, อพฺยากตา เวทนา สุขุมา’’ติ ยํ ปน กุสลตฺติเก วุตฺตํ, ตํ เอโก ปฎิกฺขิปติ – น สพฺพา อพฺยากตา สุขุมาฯ สา หิ สุขาปิ อตฺถิ ทุกฺขาปิ อทุกฺขมสุขาปิฯ ตตฺถ สุขทุกฺขา โอฬาริกา, อทุกฺขมสุขา สุขุมาฯ กสฺมา? เวทนาตฺติเก ปาฬิยํ อาคตตฺตาติฯ เอวํ เวทนาตฺติโก รกฺขิโต โหติ, กุสลตฺติโก ปน ภิโนฺนฯ กุสลตฺติกสฺส ปน อาคตฎฺฐาเน เวทนาตฺติกํ อโนโลเกตฺวา เวทนาตฺติกสฺส อาคตฎฺฐาเน กุสลตฺติกํ อโนโลเกตฺวา กุสลาทีนํ กุสลตฺติกลกฺขเณน, สุขาทีนํ เวทนาตฺติกลกฺขเณน โอฬาริกสุขุมตํ กเถโนฺต น ภินฺทติ นามฯ

ยมฺปิ ‘‘กุสลากุสลา เวทนา โอฬาริกา, อพฺยากตา เวทนา สุขุมา’’ติ กุสลตฺติเก วุตฺตํ, ตเตฺถโก ‘กุสลา โลกุตฺตรเวทนาปิ สมานา โอฬาริกา นาม, วิปากา อนฺตมโส ทฺวิปญฺจวิญฺญาณสหชาตาปิ สมานา สุขุมา นาม โหตี’ติ วทติฯ โส เอวรูปํ สนฺตํ ปณีตํ โลกุตฺตรเวทนํ โอฬาริกํ นาม กโรโนฺต, ทฺวิปญฺจวิญฺญาณสมฺปยุตฺตํ อเหตุกํ หีนํ ชฬํ เวทนํ สุขุมํ นาม กโรโนฺต ‘ติกํ รกฺขิสฺสามี’ติ ภูมนฺตรํ ภินฺทติ นามฯ ตตฺถ ตตฺถ ภูมิยํ กุสลํ ปน ตํตํภูมิวิปาเกเนว สทฺธิํ โยเชตฺวา กเถโนฺต น ภินฺทติ นามฯ ตตฺรายํ นโย – กามาวจรกุสลา หิ โอฬาริกา; กามาวจรวิปากา สุขุมา ฯ รูปาวจรารูปาวจรโลกุตฺตรกุสลา โอฬาริกา; รูปาวจรารูปาวจรโลกุตฺตรวิปากา สุขุมาติฯ อิมินา นีหาเรน กเถโนฺต น ภินฺทติ นามฯ

ติปิฎกจูฬนาคเตฺถโร ปนาห – ‘‘อกุสเล โอฬาริกสุขุมตา นาม น อุทฺธริตพฺพาฯ ตญฺหิ เอกนฺตโอฬาริกเมวฯ โลกุตฺตเรปิ โอฬาริกสุขุมตา น อุทฺธริตพฺพาฯ ตญฺหิ เอกนฺตสุขุม’’นฺติ ฯ อิมํ กถํ อาหริตฺวา ติปิฎกจูฬาภยเตฺถรสฺส กถยิํสุ – เอวํ เถเรน กถิตนฺติฯ ติปิฎกจูฬาภยเตฺถโร อาห – ‘‘สมฺมาสมฺพุเทฺธน อภิธมฺมํ ปตฺวา เอกปทสฺสาปิ ทฺวินฺนมฺปิ ปทานํ อาคตฎฺฐาเน นยํ ทาตุํ ยุตฺตฎฺฐาเน นโย อทิโนฺน นาม นตฺถิ, นยํ กาตุํ ยุตฺตฎฺฐาเน นโย อกโต นาม นตฺถิฯ อิธ ปเนกโจฺจ ‘อาจริโย อสฺมี’ติ วิจรโนฺต อกุสเล โอฬาริกสุขุมตํ อุทฺธรมาโน กุกฺกุจฺจายติฯ สมฺมาสมฺพุเทฺธน ปน โลกุตฺตเรปิ โอฬาริกสุขุมตา อุทฺธริตา’’ติฯ เอวญฺจ ปน วตฺวา อิทํ สุตฺตํ อาหริ – ‘‘ตตฺร, ภเนฺต, ยายํ ปฎิปทา ทุกฺขา ทนฺธาภิญฺญา, อยํ, ภเนฺต, ปฎิปทา อุภเยเนว หีนา อกฺขายติ – ทุกฺขตฺตา ทนฺธตฺตา จา’’ติ (ที. นิ. ๓.๑๕๒)ฯ เอตฺถ หิ จตโสฺส ปฎิปทา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตาฯ

ตํ ตํ วา ปนาติ เอตฺถ น เหฎฺฐิมนโย โอโลเกตโพฺพฯ ตํตํวาปนวเสเนว กเถตพฺพํฯ ทุวิธา หิ อกุสลา – โลภสหคตา โทสสหคตา จฯ ตตฺถ โทสสหคตา โอฬาริกา, โลภสหคตา สุขุมาฯ โทสสหคตาปิ ทุวิธา – นิยตา อนิยตา จฯ ตตฺถ นิยตา โอฬาริกา, อนิยตา สุขุมาฯ นิยตาปิ กปฺปฎฺฐิติกา โอฬาริกา, โนกปฺปฎฺฐิติกา สุขุมาฯ กปฺปฎฺฐิติกาปิ อสงฺขาริกา โอฬาริกา, สสงฺขาริกา สุขุมาฯ โลภสหคตาปิ ทฺวิธา – ทิฎฺฐิสมฺปยุตฺตา ทิฎฺฐิวิปฺปยุตฺตา จฯ ตตฺถ ทิฎฺฐิสมฺปยุตฺตา โอฬาริกา, ทิฎฺฐิวิปฺปยุตฺตา สุขุมาฯ ทิฎฺฐิสมฺปยุตฺตาปิ นิยตา โอฬาริกา, อนิยตา สุขุมาฯ สาปิ อสงฺขาริกา โอฬาริกา, สสงฺขาริกา สุขุมาฯ

สเงฺขปโต อกุสลํ ปตฺวา ยา วิปากํ พหุํ เทติ สา โอฬาริกา, ยา อปฺปํ สา สุขุมาฯ กุสลํ ปตฺวา ปน อปฺปวิปากา โอฬาริกา, พหุวิปากา สุขุมาฯ จตุพฺพิเธ กุสเล กามาวจรกุสลา โอฬาริกา, รูปาวจรกุสลา สุขุมาฯ สาปิ โอฬาริกา, อรูปาวจรกุสลา สุขุมา ฯ สาปิ โอฬาริกา, โลกุตฺตรกุสลา สุขุมาฯ อยํ ตาว ภูมีสุ อเภทโต นโยฯ

เภทโต ปน กามาวจรา ทานสีลภาวนามยวเสน ติวิธาฯ ตตฺถ ทานมยา โอฬาริกา, สีลมยา สุขุมาฯ สาปิ โอฬาริกา, ภาวนามยา สุขุมาฯ สาปิ ทุเหตุกา ติเหตุกาติ ทุวิธาฯ ตตฺถ ทุเหตุกา โอฬาริกา, ติเหตุกา สุขุมาฯ ติเหตุกาปิ สสงฺขาริกอสงฺขาริกเภทโต ทุวิธาฯ ตตฺถ สสงฺขาริกา โอฬาริกา, อสงฺขาริกา สุขุมาฯ รูปาวจเร ปฐมชฺฌานกุสลเวทนา โอฬาริกา, ทุติยชฺฌานกุสลเวทนา สุขุมา…เป.… จตุตฺถชฺฌานกุสลเวทนา สุขุมาฯ สาปิ โอฬาริกา, อากาสานญฺจายตนกุสลเวทนา สุขุมา อากาสานญฺจายตนกุสลเวทนา โอฬาริกา…เป.…ฯ เนวสญฺญานาสญฺญายตนกุสลเวทนา สุขุมาฯ สาปิ โอฬาริกา, วิปสฺสนาสหชาตา สุขุมาฯ สาปิ โอฬาริกา, โสตาปตฺติมคฺคสหชาตา สุขุมาฯ สาปิ โอฬาริกา…เป.… อรหตฺตมคฺคสหชาตา สุขุมาฯ

จตุพฺพิเธ วิปาเก กามาวจรวิปากเวทนา โอฬาริกา, รูปาวจรวิปากเวทนา สุขุมาฯ สาปิ โอฬาริกา…เป.… โลกุตฺตรวิปากเวทนา สุขุมาฯ เอวํ ตาว อเภทโตฯ

เภทโต ปน กามาวจรวิปากา อตฺถิ อเหตุกา, อตฺถิ สเหตุกาฯ สเหตุกาปิ อตฺถิ ทุเหตุกา, อตฺถิ ติเหตุกาฯ ตตฺถ อเหตุกา โอฬาริกา, สเหตุกา สุขุมาฯ สาปิ ทุเหตุกา โอฬาริกา, ติเหตุกา สุขุมาฯ ตตฺถาปิ สสงฺขาริกา โอฬาริกา, อสงฺขาริกา สุขุมาฯ ปฐมชฺฌานวิปากา โอฬาริกา, ทุติยชฺฌานวิปากา สุขุมา…เป.… จตุตฺถชฺฌานวิปากา สุขุมาฯ สาปิ โอฬาริกา, อากาสานญฺจายตนวิปากา สุขุมาฯ สาปิ โอฬาริกา…เป.… เนวสญฺญานาสญฺญายตนวิปากา สุขุมาฯ สาปิ โอฬาริกา, โสตาปตฺติผลเวทนา สุขุมาฯ สาปิ โอฬาริกา, สกทาคามิ…เป.… อรหตฺตผลเวทนา สุขุมาฯ

ตีสุ กิริยาสุ กามาวจรกิริยเวทนา โอฬาริกา, รูปาวจรกิริยเวทนา สุขุมาฯ สาปิ โอฬาริกา, อรูปาวจรกิริยเวทนา สุขุมาฯ เอวํ ตาว อเภทโตฯ เภทโต ปน อเหตุกาทิวเสน ภินฺนาย กามาวจรกิริยาย อเหตุกกิริยเวทนา โอฬาริกา, สเหตุกา สุขุมาฯ สาปิ ทุเหตุกา โอฬาริกา, ติเหตุกา สุขุมาฯ ตตฺถาปิ สสงฺขาริกา โอฬาริกา, อสงฺขาริกา สุขุมาฯ ปฐมชฺฌาเน กิริยเวทนา โอฬาริกา, ทุติยชฺฌาเน สุขุมาฯ สาปิ โอฬาริกา, ตติเย…เป.… จตุเตฺถ สุขุมาฯ สาปิ โอฬาริกา, อากาสานญฺจายตนกิริยเวทนา สุขุมาฯ สาปิ โอฬาริกา, วิญฺญาณญฺจา…เป.… เนวสญฺญานาสญฺญายตนกิริยเวทนา สุขุมาฯ ยา โอฬาริกา สา หีนาฯ ยา สุขุมา สา ปณีตาฯ

๑๓. ทูรทุกนิเทฺทเส อกุสลเวทนา วิสภาคเฎฺฐน วิสํสเฎฺฐน จ กุสลาพฺยากตาหิ ทูเรฯ อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ ทูรตา เวทิตพฺพาฯ สเจปิ หิ อกุสลาทิเวทนาสมงฺคิโน ทุกฺขาทิเวทนาสมงฺคิโน จ ตโย ตโย ชนา เอกมเญฺจ นิสินฺนา โหนฺติ, เตสมฺปิ ตา เวทนา วิสภาคเฎฺฐน วิสํสเฎฺฐน จ ทูเรเยว นามฯ สมาปนฺนเวทนาทิสมงฺคีสุปิ เอเสว นโยฯ อกุสลา ปน อกุสลาย สภาคเฎฺฐน สริกฺขเฎฺฐน จ สนฺติเก นามฯ อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ สนฺติกตา เวทิตพฺพาฯ สเจปิ หิ อกุสลาทิเวทนาสมงฺคีสุ ตีสุ ชเนสุ เอโก กามภเว, เอโก รูปภเว, เอโก อรูปภเว, เตสมฺปิ ตา เวทนา สภาคเฎฺฐน สริกฺขเฎฺฐน จ สนฺติเกเยว นามฯ กุสลาทิเวทนาสมงฺคีสุปิ เอเสว นโยฯ

ตํ ตํ วา ปนาติ เอตฺถ เหฎฺฐิมนยํ อโนโลเกตฺวา ตํ ตํ วาปนวเสเนว กเถตพฺพํฯ กเถเนฺตน จ น ทูรโต สนฺติกํ อุทฺธริตพฺพํ, สนฺติกโต ปน ทูรํ อุทฺธริตพฺพํฯ ทุวิธา หิ อกุสลา – โลภสหคตา โทสสหคตา จฯ ตตฺถ โลภสหคตา โลภสหคตาย สนฺติเก นาม, โทสสหคตาย ทูเร นามฯ โทสสหคตา โทสสหคตาย สนฺติเก นาม, โลภสหคตาย ทูเร นามฯ โทสสหคตาปิ นิยตา นิยตาย สนฺติเก นามาติฯ เอวํ อนิยตาฯ กปฺปฎฺฐิติกอสงฺขาริกสสงฺขาริกเภทํ โลภสหคตาทีสุ จ ทิฎฺฐิสมฺปยุตฺตาทิเภทํ สพฺพํ โอฬาริกทุกนิเทฺทเส วิตฺถาริตวเสน อนุคนฺตฺวา เอเกกโกฎฺฐาสเวทนา ตํตํโกฎฺฐาสเวทนาย เอว สนฺติเก, อิตรา อิตราย ทูเรติ เวทิตพฺพาติฯ

อยํ เวทนากฺขนฺธนิเทฺทโสฯ

'''๓. สญฺญากฺขนฺธนิเทฺทโส'''

๑๔. สญฺญากฺขนฺธนิเทฺทเส ยา กาจิ สญฺญาติ จตุภูมิกสญฺญํ ปริยาทิยติฯ จกฺขุสมฺผสฺสชา สญฺญาติอาทีนิ อตีตาทิวเสน นิทฺทิฎฺฐสญฺญํ สภาวโต ทเสฺสตุํ วุตฺตานิฯ ตตฺถ จกฺขุสมฺผสฺสโต จกฺขุสมฺผสฺสสฺมิํ วา ชาตา จกฺขุสมฺผสฺสชา นามฯ เสสาสุปิ เอเสว นโย ฯ เอตฺถ จ ปุริมา ปญฺจ จกฺขุปสาทาทิวตฺถุกาวฯ มโนสมฺผสฺสชา หทยวตฺถุกาปิ อวตฺถุกาปิฯ สพฺพา จตุภูมิกสญฺญาฯ

๑๗. โอฬาริกทุกนิเทฺทเส ปฎิฆสมฺผสฺสชาติ สปฺปฎิเฆ จกฺขุปสาทาทโย วตฺถุํ กตฺวา สปฺปฎิเฆ รูปาทโย อารพฺภ อุปฺปโนฺน ผโสฺส ปฎิฆสมฺผโสฺส นามฯ ตโต ตสฺมิํ วา ชาตา ปฎิฆสมฺผสฺสชา นามฯ จกฺขุสมฺผสฺสชา สญฺญา…เป.… กายสมฺผสฺสชา สญฺญาติปิ ตสฺสาเยว วตฺถุโต นามํฯ รูปสญฺญา…เป.… โผฎฺฐพฺพสญฺญาติปิ ตสฺสาเยว อารมฺมณโต นามํฯ อิทํ ปน วตฺถารมฺมณโต นามํฯ สปฺปฎิฆานิ หิ วตฺถูนิ นิสฺสาย, สปฺปฎิฆานิ จ อารมฺมณานิ อารพฺภ อุปฺปตฺติโต เอสา ปฎิฆสมฺผสฺสชา สญฺญาติ วุตฺตาฯ มโนสมฺผสฺสชาติปิ ปริยาเยน เอติสฺสา นามํ โหติเยวฯ จกฺขุวิญฺญาณญฺหิ มโน นามฯ เตน สหชาโต ผโสฺส มโนสมฺผโสฺส นามฯ ตสฺมิํ มโนสมฺผเสฺส, ตสฺมา วา มโนสมฺผสฺสา ชาตาติ มโนสมฺผสฺสชาฯ ตถา โสตฆานชิวฺหากายวิญฺญาณํ มโน นามฯ เตน สหชาโต ผโสฺส มโนสมฺผโสฺส นามฯ ตสฺมิํ มโนสมฺผเสฺส, ตสฺมา วา มโนสมฺผสฺสา ชาตาติ มโนสมฺผสฺสชาฯ

อธิวจนสมฺผสฺสชา สญฺญาติปิ ปริยาเยน เอติสฺสา นามํ โหติเยวฯ ตโย หิ อรูปิโน ขนฺธา สยํ ปิฎฺฐิวฎฺฎกา หุตฺวา อตฺตนา สหชาตาย สญฺญาย อธิวจนสมฺผสฺสชา สญฺญาติปิ นามํ กโรนฺติฯ นิปฺปริยาเยน ปน ปฎิฆสมฺผสฺสชา สญฺญา นาม ปญฺจทฺวาริกสญฺญา , อธิวจนสมฺผสฺสชา สญฺญา นาม มโนทฺวาริกสญฺญาฯ ตตฺถ ปญฺจทฺวาริกสญฺญา โอโลเกตฺวาปิ ชานิตุํ สกฺกาติ โอฬาริกาฯ รชฺชิตฺวา อุปนิชฺฌายนฺตญฺหิ ‘รชฺชิตฺวา อุปนิชฺฌายตี’ติ, กุชฺฌิตฺวา อุปนิชฺฌายนฺตํ ‘กุชฺฌิตฺวา อุปนิชฺฌายตี’ติ โอโลเกตฺวาว ชานนฺติฯ

ตตฺริทํ วตฺถุ – เทฺว กิร อิตฺถิโย นิสีทิตฺวา สุตฺตํ กนฺตนฺติฯ ทฺวีสุ ทหเรสุ คาเม จรเนฺตสุ เอโก ปุรโต คจฺฉโนฺต เอกํ อิตฺถิํ โอโลเกสิฯ อิตรา ตํ ปุจฺฉิ ‘กสฺมา นุ โข ตํ เอโส โอโลเกสี’ติ? ‘น เอโส ภิกฺขุ มํ วิสภาคจิเตฺตน โอโลเกสิ, กนิฎฺฐภคินีสญฺญาย ปน โอโลเกสี’ติฯ เตสุปิ คาเม จริตฺวา อาสนสาลาย นิสิเนฺนสุ อิตโร ภิกฺขุ ตํ ภิกฺขุํ ปุจฺฉิ – ‘ตยา สา อิตฺถี โอโลกิตา’ติ? ‘อาม โอโลกิตา’ฯ ‘กิมตฺถายา’ติ? ‘มยฺหํ ภคินีสริกฺขตฺตา ตํ โอโลเกสิ’นฺติ อาหฯ เอวํ ปญฺจทฺวาริกสญฺญา โอโลเกตฺวาปิ ชานิตุํ สกฺกาติ เวทิตพฺพาฯ สา ปเนสา ปสาทวตฺถุกา เอวฯ เกจิ ปน ชวนปฺปวตฺตาติ ทีเปนฺติฯ มโนทฺวาริกสญฺญา ปน เอกมเญฺจ วา เอกปีเฐ วา นิสีทิตฺวาปิ อญฺญํ จิเนฺตนฺตํ วิตเกฺกนฺตญฺจ ‘กิํ จิเนฺตสิ, กิํ วิตเกฺกสี’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตสฺส วจนวเสเนว ชานิตพฺพโต สุขุมาฯ เสสํ เวทนากฺขนฺธสทิสเมวาติฯ

อยํ สญฺญากฺขนฺธนิเทฺทโสฯ

'''๔. สงฺขารกฺขนฺธนิเทฺทโส'''

๒๐. สงฺขารกฺขนฺธนิเทฺทเส เย เกจิ สงฺขาราติ จตุภูมิกสงฺขาเร ปริยาทิยติฯ จกฺขุสมฺผสฺสชา เจตนาติอาทีนิ อตีตาทิวเสน นิทฺทิฎฺฐสงฺขาเร สภาวโต ทเสฺสตุํ วุตฺตานิฯ จกฺขุสมฺผสฺสชาติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนวฯ เจตนาติ เหฎฺฐิมโกฎิยา ปธานสงฺขารวเสน วุตฺตํฯ เหฎฺฐิมโกฎิยา หิ อนฺตมโส จกฺขุวิญฺญาเณน สทฺธิํ ปาฬิยํ อาคตา จตฺตาโร สงฺขารา อุปฺปชฺชนฺติฯ เตสุ เจตนา ปธานา อายูหนเฎฺฐน ปากฎตฺตาฯ ตสฺมา อยเมว คหิตาฯ ตํสมฺปยุตฺตสงฺขารา ปน ตาย คหิตาย คหิตาว โหนฺติฯ อิธาปิ ปุริมา ปญฺจ จกฺขุปสาทาทิวตฺถุกาวฯ มโนสมฺผสฺสชา หทยวตฺถุกาปิ อวตฺถุกาปิฯ สพฺพา จตุภูมิกเจตนาฯ เสสํ เวทนากฺขนฺธสทิสเมวาติฯ

อยํ สงฺขารกฺขนฺธนิเทฺทโสฯ

'''๕. วิญฺญาณกฺขนฺธนิเทฺทโส'''

๒๖. วิญฺญาณกฺขนฺธนิเทฺทเส ยํ กิญฺจิ วิญฺญาณนฺติ จตุภูมกวิญฺญาณํ ปริยาทิยติฯ จกฺขุวิญฺญาณนฺติอาทีนิ อตีตาทิวเสน นิทฺทิฎฺฐวิญฺญาณํ สภาวโต ทเสฺสตุํ วุตฺตานิฯ ตตฺถ จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ ปญฺจ จกฺขุปสาทาทิวตฺถุกาเนว, มโนวิญฺญาณํ หทยวตฺถุกมฺปิ อวตฺถุกมฺปิฯ สพฺพํ จตุภูมกวิญฺญาณํฯ เสสํ เวทนากฺขนฺธสทิสเมวาติฯ

อยํ วิญฺญาณกฺขนฺธนิเทฺทโสฯ

'''ปกิณฺณกกถา'''

อิทานิ ปญฺจสุปิ ขเนฺธสุ สมุคฺคมโต, ปุพฺพาปรโต, อทฺธานปริเจฺฉทโต, เอกุปฺปาทนานานิโรธโต, นานุปฺปาทเอกนิโรธโต, เอกุปฺปาทเอกนิโรธโต, นานุปฺปาทนานานิโรธโต, อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนโต, อชฺฌตฺติกพาหิรโต, โอฬาริกสุขุมโต, หีนปณีตโต, ทูรสนฺติกโต, ปจฺจยโต, สมุฎฺฐานโต, ปรินิปฺผนฺนโต, สงฺขตโตติ โสฬสหากาเรหิ ปกิณฺณกํ เวทิตพฺพํฯ

ตตฺถ ทุวิโธ สมุคฺคโม – คพฺภเสยฺยกสมุคฺคโม, โอปปาติกสมุคฺคโมติฯ ตตฺถ คพฺภเสยฺยกสมุคฺคโม เอวํ เวทิตโพฺพ – คพฺภเสยฺยกสตฺตานญฺหิ ปฎิสนฺธิกฺขเณ ปญฺจกฺขนฺธา อปจฺฉาอปุเร เอกโต ปาตุภวนฺติฯ ตสฺมิํ ขเณ ปาตุภูตา กลลสงฺขาตา รูปสนฺตติ ปริตฺตา โหติฯ ขุทฺทกมกฺขิกาย เอกวายาเมน ปาตพฺพมตฺตาติ วตฺวา ปุน ‘อติพหุํ เอตํ, สณฺหสูจิยา เตเล ปกฺขิปิตฺวา อุกฺขิตฺตาย ปคฺฆริตฺวา อเคฺค ฐิตพินฺทุมตฺต’นฺติ วุตฺตํฯ ตมฺปิ ปฎิกฺขิปิตฺวา ‘เอกเกเส เตลโต อุทฺธริตฺวา คหิเต ตสฺส ปคฺฆริตฺวา อเคฺค ฐิตพินฺทุมตฺต’นฺติ วุตฺตํฯ ตมฺปิ ปฎิกฺขิปิตฺวา ‘อิมสฺมิํ ชนปเท มนุสฺสานํ เกเส อฎฺฐธา ผาลิเต ตโต เอกโกฎฺฐาสปฺปมาโณ อุตฺตรกุรุกานํ เกโส; ตสฺส ปสนฺนติลเตลโต อุทฺธฎสฺส อเคฺค ฐิตพินฺทุมตฺต’นฺติ วุตฺตํฯ ตมฺปิ ปฎิกฺขิปิตฺวา ‘เอตํ พหุ, ชาติอุณฺณา นาม สุขุมา; ตสฺสา เอกอํสุโน ปสนฺนติลเตเล ปกฺขิปิตฺวา อุทฺธฎสฺส ปคฺฆริตฺวา อเคฺค ฐิตพินฺทุมตฺต’นฺติ วุตฺตํฯ ตํ ปเนตํ อจฺฉํ โหติ วิปฺปสนฺนํ อนาวิลํ ปริสุทฺธํ ปสนฺนติลเตลพินฺทุสมานวณฺณํ ฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ –



ติลเตลสฺส ยถา พินฺทุ, สปฺปิมโณฺฑ อนาวิโล;

เอวํ วณฺณปฎิภาคํ, กลลนฺติ ปวุจฺจตีติฯ



เอวํ ปริตฺตาย รูปสนฺตติยา ตีณิ สนฺตติสีสานิ โหนฺติ – วตฺถุทสกํ, กายทสกํ, อิตฺถิยา อิตฺถินฺทฺริยวเสน ปุริสสฺส ปุริสินฺทฺริยวเสน ภาวทสกนฺติฯ ตตฺถ วตฺถุรูปํ, ตสฺส นิสฺสยานิ จตฺตาริ มหาภูตานิ, ตํนิสฺสิตา วณฺณคนฺธรโสชา, ชีวิตนฺติ – อิทํ วตฺถุทสกํ นามฯ กายปสาโท, ตสฺส นิสฺสยานิ จตฺตาริ มหาภูตานิ, ตนฺนิสฺสิตา วณฺณคนฺธรโสชา, ชีวิตนฺติ – อิทํ กายทสกํ นามฯ อิตฺถิยา อิตฺถิภาโว, ปุริสสฺส ปุริสภาโว, ตสฺส นิสฺสยานิ จตฺตาริ มหาภูตานิ, ตนฺนิสฺสิตา วณฺณคนฺธรโสชา, ชีวิตนฺติ – อิทํ ภาวทสกํ นามฯ

เอวํ คพฺภเสยฺยกานํ ปฎิสนฺธิยํ อุกฺกฎฺฐปริเจฺฉเทน สมติํส กมฺมชรูปานิ รูปกฺขโนฺธ นาม โหติฯ ปฎิสนฺธิจิเตฺตน ปน สหชาตา เวทนา เวทนากฺขโนฺธ, สญฺญา สญฺญากฺขโนฺธ, สงฺขารา สงฺขารกฺขโนฺธ, ปฎิสนฺธิจิตฺตํ วิญฺญาณกฺขโนฺธติฯ เอวํ คพฺภเสยฺยกานํ ปฎิสนฺธิกฺขเณ ปญฺจกฺขนฺธา ปริปุณฺณา โหนฺติฯ สเจ ปน นปุํสกปฎิสนฺธิ โหติ, ภาวทสกํ หายติฯ ทฺวินฺนํ ทสกานํ วเสน สมวีสติ กมฺมชรูปานิ รูปกฺขโนฺธ นาม โหติฯ เวทนากฺขนฺธาทโย วุตฺตปฺปการา เอวาติฯ เอวมฺปิ คพฺภเสยฺยกานํ ปฎิสนฺธิกฺขเณ ปญฺจกฺขนฺธา ปริปุณฺณา โหนฺติฯ

อิมสฺมิํ ฐาเน ติสมุฎฺฐานิกปฺปเวณี กเถตพฺพา ภเวยฺยฯ ตํ ปน อกเถตฺวา ‘โอปปาติกสมุคฺคโม’ นาม ทสฺสิโตฯ โอปปาติกานญฺหิ ปริปุณฺณายตนานํ ปฎิสนฺธิกฺขเณ เหฎฺฐา วุตฺตานิ ตีณิ, จกฺขุโสตฆานชิวฺหาทสกานิ จาติ สตฺต รูปสนฺตติสีสานิ ปาตุภวนฺติฯ ตตฺถ จกฺขุทสกาทีนิ กายทสกสทิสาเนวฯ นปุํสกสฺส ปน ภาวทสกํ นตฺถิฯ เอวํ ปริปุณฺณายตนานํ โอปปาติกานํ สมสตฺตติ เจว สมสฎฺฐิ จ กมฺมชรูปานิ รูปกฺขโนฺธ นามฯ เวทนากฺขนฺธาทโย วุตฺตปฺปการา เอวาติฯ เอวํ โอปปาติกานํ ปฎิสนฺธิกฺขเณ ปญฺจกฺขนฺธา ปริปุณฺณา โหนฺติฯ อยํ ‘โอปปาติกสมุคฺคโม’ นามฯ เอวํ ตาว ปญฺจกฺขนฺธา ‘สมุคฺคมโต’ เวทิตพฺพาฯ

‘ปุพฺพาปรโต’ติ เอวํ ปน คพฺภเสยฺยกานํ อปจฺฉาอปุเร อุปฺปเนฺนสุ ปญฺจสุ ขเนฺธสุ กิํ รูปํ ปฐมํ รูปํ สมุฎฺฐาเปติ อุทาหุ อรูปนฺติ? รูปํ รูปเมว สมุฎฺฐาเปติ, น อรูปํฯ กสฺมา? ปฎิสนฺธิจิตฺตสฺส น รูปชนกตฺตาฯ สพฺพสตฺตานญฺหิ ปฎิสนฺธิจิตฺตํ, ขีณาสวสฺส จุติจิตฺตํ, ทฺวิปญฺจวิญฺญาณานิ, จตฺตาริ อรูปฺปวิปากานีติ โสฬส จิตฺตานิ รูปํ น สมุฎฺฐาเปนฺติฯ ตตฺถ ปฎิสนฺธิจิตฺตํ ตาว วตฺถุโน ทุพฺพลตาย อปฺปติฎฺฐิตตาย ปจฺจยเวกลฺลตาย อาคนฺตุกตาย จ รูปํ น สมุฎฺฐาเปติฯ ตตฺถ หิ สหชาตํ วตฺถุ อุปฺปาทกฺขเณ ทุพฺพลํ โหตีติ วตฺถุโน ทุพฺพลตาย รูปํ น สมุฎฺฐาเปติฯ ยถา จ ปปาเต ปตโนฺต ปุริโส อญฺญสฺส นิสฺสโย ภวิตุํ น สโกฺกติ, เอวํ เอตมฺปิ กมฺมเวคกฺขิตฺตตฺตา ปปาเต ปตมานํ วิย อปฺปติฎฺฐิตํฯ อิติ กมฺมเวคกฺขิตฺตตฺตา, อปฺปติฎฺฐิตตายปิ รูปํ น สมุฎฺฐาเปติฯ

ปฎิสนฺธิจิตฺตญฺจ วตฺถุนา สทฺธิํ อปจฺฉาอปุเร อุปฺปนฺนํฯ ตสฺส วตฺถุ ปุเรชาตํ หุตฺวา ปจฺจโย ภวิตุํ น สโกฺกติฯ สเจ สกฺกุเณยฺย, รูปํ สมุฎฺฐาเปยฺยฯ ยตฺราปิ วตฺถุ ปุเรชาตํ หุตฺวา ปจฺจโย ภวิตุํ สโกฺกติ, ปเวณี ฆฎิยติ, ตตฺราปิ จิตฺตํ องฺคโต อปริหีนํเยว รูปํ สมุฎฺฐาเปติฯ ยทิ หิ จิตฺตํ ฐานกฺขเณ วา ภงฺคกฺขเณ วา รูปํ สมุฎฺฐาเปยฺย, ปฎิสนฺธิจิตฺตมฺปิ รูปํ สมุฎฺฐาเปยฺยฯ น ปน จิตฺตํ ตสฺมิํ ขณทฺวเย รูปํ สมุฎฺฐาเปติฯ ยถา ปน อหิจฺฉตฺตกมกุลํ ปถวิโต อุฎฺฐหนฺตํ ปํสุจุณฺณํ คเหตฺวาว อุฎฺฐหติ, เอวํ จิตฺตํ ปุเรชาตํ วตฺถุํ นิสฺสาย อุปฺปาทกฺขเณ อฎฺฐ รูปานิ คเหตฺวาว อุฎฺฐหติฯ ปฎิสนฺธิกฺขเณ จ วตฺถุ ปุเรชาตํ หุตฺวา ปจฺจโย ภวิตุํ น สโกฺกตีติ ปจฺจยเวกลฺลตายปิ ปฎิสนฺธิจิตฺตํ รูปํ น สมุฎฺฐาเปติฯ

ยถา จ อาคนฺตุกปุริโส อคตปุพฺพํ ปเทสํ คโต อเญฺญสํ – ‘เอถ โภ, อโนฺตคาเม โว อนฺนปานคนฺธมาลาทีนิ ทสฺสามี’ติ วตฺตุํ น สโกฺกติ, อตฺตโน อวิสยตาย อปฺปหุตตาย, เอวเมว ปฎิสนฺธิจิตฺตํ อาคนฺตุกนฺติ อตฺตโน อาคนฺตุกตายปิ รูปํ น สมุฎฺฐาเปติฯ อปิจ สมติํส กมฺมชรูปานิ จิตฺตสมุฎฺฐานรูปานํ ฐานํ คเหตฺวา ฐิตานีติปิ ปฎิสนฺธิจิตฺตํ รูปํ น สมุฎฺฐาเปติฯ

ขีณาสวสฺส ปน จุติจิตฺตํ วฎฺฎมูลสฺส วูปสนฺตตฺตา น สมุฎฺฐาเปติฯ ตสฺส หิ สพฺพภเวสุ วฎฺฎมูลํ วูปสนฺตํ อภพฺพุปฺปตฺติกํ ปุนพฺภเว ปเวณี นาม นตฺถิฯ โสตาปนฺนสฺส ปน สตฺต ภเว ฐเปตฺวา อฎฺฐเมว วฎฺฎมูลํ วูปสนฺตํฯ ตสฺมา ตสฺส จุติจิตฺตํ สตฺตสุ ภเวสุ รูปํ สมุฎฺฐาเปติ , สกทาคามิโน ทฺวีสุ, อนาคามิโน เอกสฺมิํฯ ขีณาสวสฺส สพฺพภเวสุ วฎฺฎมูลสฺส วูปสนฺตตฺตา เนว สมุฎฺฐาเปติฯ

ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณสุ ปน ฌานงฺคํ นตฺถิ, มคฺคงฺคํ นตฺถิ, เหตุ นตฺถีติ จิตฺตงฺคํ ทุพฺพลํ โหตีติ จิตฺตงฺคทุพฺพลตาย ตานิ รูปํ น สมุฎฺฐาเปนฺติฯ จตฺตาริ อรูปวิปากานิ ตสฺมิํ ภเว รูปสฺส นตฺถิตาย รูปํ น สมุฎฺฐาเปนฺติฯ น เกวลญฺจ ตาเนว, ยานิ อญฺญานิปิ ตสฺมิํ ภเว อฎฺฐ กามาวจรกุสลานิ, ทส อกุสลานิ, นว กิริยจิตฺตานิ, จตฺตาริ อารุปฺปกุสลานิ, จตโสฺส อารุปฺปกิริยา, ตีณิ มคฺคจิตฺตานิ, จตฺตาริ ผลจิตฺตานีติ เทฺวจตฺตาลีส จิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺติ, ตานิปิ ตตฺถ รูปสฺส นตฺถิตาย เอว รูปํ น สมุฎฺฐาเปนฺติฯ เอวํ ปฎิสนฺธิจิตฺตํ รูปํ น สมุฎฺฐาเปติฯ

อุตุ ปน ปฐมํ รูปํ สมุฎฺฐาเปติฯ โก เอส อุตุ นามาติ? ปฎิสนฺธิกฺขเณ อุปฺปนฺนานํ สมติํสกมฺมชรูปานํ อพฺภนฺตรา เตโชธาตุฯ สา ฐานํ ปตฺวา อฎฺฐ รูปานิ สมุฎฺฐาเปติฯ อุตุ นาม เจส ทนฺธนิโรโธ; จิตฺตํ ขิปฺปนิโรธํฯ ตสฺมิํ ธรเนฺตเยว โสฬส จิตฺตานิ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺติฯ เตสุ ปฎิสนฺธิอนนฺตรํ ปฐมภวงฺคจิตฺตํ อุปฺปาทกฺขเณเยว อฎฺฐ รูปานิ สมุฎฺฐาเปติฯ ยทา ปน สทฺทสฺส อุปฺปตฺติกาโล ภวิสฺสติ, ตทา อุตุจิตฺตานิ สทฺทนวกํ นาม สมุฎฺฐาเปสฺสนฺติฯ กพฬีการาหาโรปิ ฐานํ ปตฺวา อฎฺฐ รูปานิ สมุฎฺฐาเปติฯ กุโต ปนสฺส กพฬีการาหาโรติ? มาติโตฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ –



‘‘ยญฺจสฺส ภุญฺชตี มาตา, อนฺนํ ปานญฺจ โภชนํ;

เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, มาตุกุจฺฉิคโต นโร’’ติฯ (สํ. นิ. ๑.๒๓๕);



เอวํ กุจฺฉิคโต ทารโก มาตรา อโชฺฌหฎอนฺนปานโอชาย ยาเปติฯ สาว ฐานปฺปตฺตา อฎฺฐ รูปานิ สมุฎฺฐาเปติฯ นนุ จ สา โอชา ขรา? วตฺถุ สุขุมํ? กถํ ตตฺถ ปติฎฺฐาตีติ? ปฐมํ ตาว น ปติฎฺฐาติ; เอกสฺส วา ทฺวินฺนํ วา สตฺตาหานํ คตกาเล ปติฎฺฐาติฯ ตโต ปน ปุเร วา ปติฎฺฐาตุ ปจฺฉา วา; ยทา มาตรา อโชฺฌหฎอนฺนปานโอชา ทารกสฺส สรีเร ปติฎฺฐาติ, ตทา อฎฺฐ รูปานิ สมุฎฺฐาเปติฯ

โอปปาติกสฺสาปิ ปกติปฎิยตฺตานํ ขาทนียโภชนียานํ อตฺถิฎฺฐาเน นิพฺพตฺตสฺส ตานิ คเหตฺวา อโชฺฌหรโต ฐานปฺปตฺตา โอชา รูปํ สมุฎฺฐาเปติฯ เอโก อนฺนปานรหิเต อรเญฺญ นิพฺพตฺตติ, มหาฉาตโก โหติ, อตฺตโนว ชิวฺหาย เขฬํ ปริวเตฺตตฺวา คิลติฯ ตตฺราปิสฺส ฐานปฺปตฺตา โอชา รูปํ สมุฎฺฐาเปติฯ

เอวํ ปญฺจวีสติยา โกฎฺฐาเสสุ เทฺวว รูปานิ รูปํ สมุฎฺฐาเปนฺติ – เตโชธาตุ จ กพฬีการาหาโร จฯ อรูเปปิ เทฺวเยว ธมฺมา รูปํ สมุฎฺฐาเปนฺติ – จิตฺตเญฺจว กมฺมเจตนา จฯ ตตฺถ รูปํ อุปฺปาทกฺขเณ จ ภงฺคกฺขเณ จ ทุพฺพลํ, ฐานกฺขเณ พลวนฺติ ฐานกฺขเณ รูปํ สมุฎฺฐาเปติฯ จิตฺตํ ฐานกฺขเณ จ ภงฺคกฺขเณ จ ทุพฺพลํ, อุปฺปาทกฺขเณเยว พลวนฺติ อุปฺปาทกฺขเณเยว รูปํ สมุฎฺฐาเปติฯ กมฺมเจตนา นิรุทฺธาว ปจฺจโย โหติฯ อตีเต กปฺปโกฎิสตสหสฺสมตฺถเกปิ หิ อายูหิตํ กมฺมํ เอตรหิ ปจฺจโย โหติฯ เอตรหิ อายูหิตํ อนาคเต กปฺปโกฎิสตสหสฺสปริโยสาเนปิ ปจฺจโย โหตีติฯ เอวํ ‘ปุพฺพาปรโต’ เวทิตพฺพาฯ

‘อทฺธานปริเจฺฉทโต’ติ รูปํ กิตฺตกํ อทฺธานํ ติฎฺฐติ? อรูปํ กิตฺตกนฺติ? รูปํ ครุปริณามํ ทนฺธนิโรธํฯ อรูปํ ลหุปริณามํ ขิปฺปนิโรธํฯ รูเป ธรเนฺตเยว โสฬส จิตฺตานิ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺติฯ ตํ ปน สตฺตรสเมน จิเตฺตน สทฺธิํ นิรุชฺฌติฯ ยถา หิ ปุริโส ‘ผลํ ปาเตสฺสามี’ติ มุคฺคเรน รุกฺขสาขํ ปหเรยฺย, ผลานิ จ ปตฺตานิ จ เอกกฺขเณเยว วณฺฎโต มุเจฺจยฺยุํฯ ตตฺถ ผลานิ อตฺตโน ภาริกตาย ปฐมตรํ ปถวิยํ ปตนฺติ, ปตฺตานิ ลหุกตาย ปจฺฉาฯ เอวเมว มุคฺครปฺปหาเรน ปตฺตานญฺจ ผลานญฺจ เอกกฺขเณ วณฺฎโต มุตฺตกาโล วิย ปฎิสนฺธิกฺขเณ รูปารูปธมฺมานํ เอกกฺขเณ ปาตุภาโว; ผลานํ ภาริกตาย ปฐมตรํ ปถวิยํ ปตนํ วิย รูเป ธรเนฺตเยว โสฬสนฺนํ จิตฺตานํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนํ; ปตฺตานํ ลหุกตาย ปจฺฉา ปถวิยํ ปตนํ วิย รูปสฺส สตฺตรสเมน จิเตฺตน สห นิรุชฺฌนํฯ

ตตฺถ กิญฺจาปิ รูปํ ทนฺธนิโรธํ ครุปริณามํ, จิตฺตํ ขิปฺปนิโรธํ ลหุปริณามํ, รูปํ ปน อรูปํ อรูปํ วา รูปํ โอหาย ปวตฺติตุํ น สโกฺกนฺติฯ ทฺวินฺนมฺปิ เอกปฺปมาณาว ปวตฺติฯ ตตฺรายํ อุปมา – เอโก ปุริโส ลกุณฺฎกปาโท, เอโก ทีฆปาโทฯ เตสุ เอกโต มคฺคํ คจฺฉเนฺตสุ ยาว ทีฆปาโท เอกปทวารํ อกฺกมติ, ตาว อิตโร ปเท ปทํ อกฺกมิตฺวา โสฬสปทวาเรน คจฺฉติฯ ทีฆปาโท ลกุณฺฎกปาทสฺส โสฬส ปทวาเร อตฺตโน ปาทํ อญฺฉิตฺวา อากฑฺฒิตฺวา เอกเมว ปทวารํ กโรติฯ อิติ เอโกปิ เอกํ อติกฺกมิตุํ น สโกฺกติฯ ทฺวินฺนมฺปิ คมนํ เอกปฺปมาณเมว โหติฯ เอวํสมฺปทมิทํ ทฎฺฐพฺพํฯ ลกุณฺฎกปาทปุริโส วิย อรูปํ; ทีฆปาทปุริโส วิย รูปํ; ทีฆปาทสฺส เอกํ ปทวารํ อกฺกมณกาเล อิตรสฺส โสฬสปทวารอกฺกมนํ วิย รูเป ธรเนฺตเยว อรูปธเมฺมสุ โสฬสนฺนํ จิตฺตานํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนํ; ทฺวินฺนํ ปุริสานํ ลกุณฺฎกปาทปุริสสฺส โสฬส ปทวาเร อิตรสฺส อตฺตโน ปาทํ อญฺฉิตฺวา อากฑฺฒิตฺวา เอกปทวารกรณํ วิย รูปสฺส สตฺตรสเมน จิเตฺตน สทฺธิํ นิรุชฺฌนํ; ทฺวินฺนํ ปุริสานํ อญฺญมญฺญํ อโนหาย เอกปฺปมาเณเนว คมนํ วิย อรูปสฺส รูปํ รูปสฺส อรูปํ อโนหาย เอกปฺปมาเณเนว ปวตฺตนนฺติฯ เอวํ ‘อทฺธานปริเจฺฉทโต’ เวทิตพฺพาฯ

‘เอกุปฺปาทนานานิโรธโต’ติ อิทํ ปจฺฉิมกมฺมชํ ฐเปตฺวา ทีเปตพฺพํฯ ปฐมญฺหิ ปฎิสนฺธิจิตฺตํ, ทุติยํ ภวงฺคํ, ตติยํ ภวงฺคํ…เป.… โสฬสมํ ภวงฺคํฯ เตสุ เอเกกสฺส อุปฺปาทฎฺฐิติภงฺควเสน ตโย ตโย ขณาฯ ตตฺถ เอเกกสฺส จิตฺตสฺส ตีสุ ตีสุ ขเณสุ สมติํส สมติํส กมฺมชรูปานิ อุปฺปชฺชนฺติฯ เตสุ ปฎิสนฺธิจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ สมุฎฺฐิตํ กมฺมชรูปํ สตฺตรสมสฺส ภวงฺคจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณเยว นิรุชฺฌติ; ฐิติกฺขเณ สมุฎฺฐิตํ ฐิติกฺขเณเยว; ภงฺคกฺขเณ สมุฎฺฐิตํ ภงฺคกฺขเณเยว นิรุชฺฌติฯ เอวํ ทุติยภวงฺคจิตฺตํ อาทิํ กตฺวา อตฺตโน อตฺตโน สตฺตรสเมน จิเตฺตน สทฺธิํ โยเชตฺวา นโย เนตโพฺพฯ อิติ โสฬส ติกา อฎฺฐจตฺตาลีส โหนฺติฯ อยํ อฎฺฐจตฺตาลีสกมฺมชรูปปเวณี นามฯ สา ปเนสา รตฺติญฺจ ทิวา จ ขาทนฺตานมฺปิ ภุญฺชนฺตานมฺปิ สุตฺตานมฺปิ ปมตฺตานมฺปิ นทีโสโต วิย เอกนฺตํ ปวตฺตติ เยวาติฯ เอวํ ‘เอกุปฺปาทนานานิโรธโต’ เวทิตพฺพาฯ

‘นานุปฺปาทเอกนิโรธตา’ ปจฺฉิมกมฺมเชน ทีเปตพฺพาฯ ตตฺถ อายุสํขารปริโยสาเน โสฬสนฺนํ จิตฺตานํ วาเร สติ เหฎฺฐาโสฬสกํ อุปริโสฬสกนฺติ เทฺว เอกโต โยเชตพฺพานิฯ เหฎฺฐาโสฬสกสฺมิญฺหิ ปฐมจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ สมุฎฺฐิตํ สมติํสกมฺมชรูปํ อุปริโสฬสกสฺมิํ ปฐมจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณเยว นิรุชฺฌติ; ฐิติกฺขเณ สมุฎฺฐิตํ ตสฺส ฐิติกฺขเณเยว ภงฺคกฺขเณ สมุฎฺฐิตํ ตสฺส ภงฺคกฺขเณเยว นิรุชฺฌติฯ เหฎฺฐิมโสฬสกสฺมิํ ปน ทุติยจิตฺตสฺส…เป.… โสฬสมจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ สมุฎฺฐิตํ สมติํสกมฺมชรูปํ จุติจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณเยว นิรุชฺฌติ; ตสฺส ฐิติกฺขเณ สมุฎฺฐิตํ จุติจิตฺตสฺส ฐิติกฺขเณเยว; ภงฺคกฺขเณ สมุฎฺฐิตํ จุติจิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณเยว นิรุชฺฌติฯ ตโต ปฎฺฐาย กมฺมชรูปปเวณี น ปวตฺตติฯ ยทิ ปวเตฺตยฺย, สตฺตา อกฺขยา อวยา อชรา อมรา นาม ภเวยฺยุํฯ

เอตฺถ ปน ยเทตํ ‘สตฺตรสมสฺส ภวงฺคจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณเยว นิรุชฺฌตี’ติอาทินา นเยน ‘เอกสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปนฺนํ รูปํ อญฺญสฺส อุปฺปาทกฺขเณ นิรุชฺฌตี’ติ อฎฺฐกถายํ อาคตตฺตา วุตฺตํ, ตํ ‘‘ยสฺส กายสงฺขาโร นิรุชฺฌติ, ตสฺส จิตฺตสงฺขาโร นิรุชฺฌตี’’ติ? ‘‘อามนฺตา’’ติ (ยม. ๒.สงฺขารยมก.๗๙) อิมาย ปาฬิยา วิรุชฺฌติฯ กถํ? กายสงฺขาโร หิ จิตฺตสมุฎฺฐาโน อสฺสาสปสฺสาสวาโตฯ จิตฺตสมุฎฺฐานรูปญฺจ จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปชฺชิตฺวา ยาว อญฺญานิ โสฬส จิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺติ ตาว ติฎฺฐติฯ เตสํ โสฬสนฺนํ สพฺพปจฺฉิเมน สทฺธิํ นิรุชฺฌติฯ อิติ เยน จิเตฺตน สทฺธิํ อุปฺปชฺชติ, ตโต ปฎฺฐาย สตฺตรสเมน สทฺธิํ นิรุชฺฌติ; น กสฺสจิ จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ วา ฐิติกฺขเณ วา นิรุชฺฌติ, นาปิ ฐิติกฺขเณ วา ภงฺคกฺขเณ วา อุปฺปชฺชติฯ เอสา จิตฺตสมุฎฺฐานรูปสฺส ธมฺมตาติ นิยมโต จิตฺตสงฺขาเรน สทฺธิํ เอกกฺขเณ นิรุชฺฌนโต ‘‘อามนฺตา’’ติ วุตฺตํฯ

โย จายํ จิตฺตสมุฎฺฐานสฺส ขณนิยโม วุโตฺต กมฺมาทิสมุฎฺฐานสฺสาปิ อยเมว ขณนิยโมฯ ตสฺมา ปฎิสนฺธิจิเตฺตน สหุปฺปนฺนํ กมฺมชรูปํ ตโต ปฎฺฐาย สตฺตรสเมน สทฺธิํ นิรุชฺฌติฯ ปฎิสนฺธิจิตฺตสฺส ฐิติกฺขเณ อุปฺปนฺนํ อฎฺฐารสมสฺส อุปฺปาทกฺขเณ นิรุชฺฌติฯ ปฎิสนฺธิจิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ อุปฺปนฺนํ อฎฺฐารสมสฺส ฐานกฺขเณ นิรุชฺฌตีติ อิมินา นเยเนตฺถ โยชนา กาตพฺพาฯ ตโต ปรํ ปน อุตุสมุฎฺฐานิกปเวณีเยว ติฎฺฐติฯ ‘นีหริตฺวา ฌาเปถา’ติ วตฺตพฺพํ โหติฯ เอวํ ‘นานุปฺปาทเอกนิโรธโต’ เวทิตพฺพาฯ

‘เอกุปฺปาทเอกนิโรธโต’ติ รูปํ ปน รูเปน สห เอกุปฺปาทํ เอกนิโรธํฯ อรูปํ อรูเปน สห เอกุปฺปาทํ เอกนิโรธํฯ เอวํ ‘เอกุปฺปาทเอกนิโรธโต’ เวทิตพฺพาฯ

‘นานุปฺปาทนานานิโรธตา’ ปน จตุสนฺตติรูเปน ทีเปตพฺพาฯ อิมสฺส หิ อุทฺธํ ปาทตลา อโธ เกสมตฺถกา ตจปริยนฺตสฺส สรีรสฺส ตตฺถ ตตฺถ จตุสนฺตติรูปํ ฆนปุญฺชภาเวน วตฺตติฯ เอวํ วตฺตมานสฺสาปิสฺส น เอกุปฺปาทาทิตา สลฺลเกฺขตพฺพาฯ ยถา ปน อุปจิกราชิ วา กิปิลฺลิกราชิ วา โอโลกิยมานา เอกาพทฺธา วิย โหติ, น ปน เอกาพทฺธาฯ อญฺญิสฺสา หิ สีสสนฺติเก อญฺญิสฺสา สีสมฺปิ อุทรมฺปิ ปาทาปิ, อญฺญิสฺสา อุทรสนฺติเก อญฺญิสฺสา สีสมฺปิ อุทรมฺปิ ปาทาปิ, อญฺญิสฺสา ปาทสนฺติเก อญฺญิสฺสา สีสมฺปิ อุทรมฺปิ ปาทาปิ โหนฺติฯ เอวเมว จตุสนฺตติรูปานมฺปิ อญฺญสฺส อุปฺปาทกฺขเณ อญฺญสฺส อุปฺปาโทปิ โหติ ฐิติปิ ภโงฺคปิ, อญฺญสฺส ฐิติกฺขเณ อญฺญสฺส อุปฺปาโทปิ โหติ ฐิติปิ ภโงฺคปิ, อญฺญสฺส ภงฺคกฺขเณ อญฺญสฺส อุปฺปาโทปิ โหติ ฐิติปิ ภโงฺคปิฯ เอวเมตฺถ ‘นานุปฺปาทนานานิโรธตา’ เวทิตพฺพาฯ

‘อตีตาทีนิ’ ปน ทูรทุกปริโยสานานิ ปาฬิยํ อาคตาเนวฯ ‘ปจฺจยสมุฎฺฐานานิ’ปิ ‘‘กมฺมชํ, กมฺมปจฺจยํ, กมฺมปจฺจยอุตุสมุฎฺฐาน’’นฺติอาทินา (ธ. ส. อฎฺฐ. ๙๗๕) นเยน เหฎฺฐา กถิตานิเยวฯ ปญฺจปิ ปน ขนฺธา ปรินิปฺผนฺนาว โหนฺติ, โน อปรินิปฺผนฺนา; สงฺขตาว โน อสงฺขตา; อปิจ นิปฺผนฺนาปิ โหนฺติเยวฯ สภาวธเมฺมสุ หิ นิพฺพานเมเวกํ อปรินิปฺผนฺนํ อนิปฺผนฺนญฺจฯ นิโรธสมาปตฺติ ปน นามปญฺญตฺติ จ กถนฺติ? นิโรธสมาปตฺติ โลกิยโลกุตฺตราติ วา สงฺขตาสงฺขตาติ วา ปรินิปฺผนฺนาปรินิปฺผนฺนาติ วา น วตฺตพฺพาฯ นิปฺผนฺนา ปน โหติ สมาปชฺชเนฺตน สมาปชฺชิตพฺพโตฯ ตถา นามปญฺญตฺติฯ สาปิ หิ โลกิยาทิเภทํ น ลภติ; นิปฺผนฺนา ปน โหติ โน อนิปฺผนฺนา; นามคฺคหณญฺหิ คณฺหโนฺตว คณฺหาตีติฯ

กมาทิวินิจฺฉยกถา

เอวํ ปกิณฺณกโต ขเนฺธ วิทิตฺวา ปุน เอเตสุเยว –



ขเนฺธสุ ญาณเภทตฺถํ, กมโตถ วิเสสโต;

อนูนาธิกโต เจว, อุปมาโต ตเถว จฯ



ทฎฺฐพฺพโต ทฺวิธา เอวํ, ปสฺสนฺตสฺสตฺถสิทฺธิโต;

วินิจฺฉยนโย สมฺมา, วิญฺญาตโพฺพ วิภาวินาฯ



ตตฺถ ‘กมโต’ติ อิธ อุปฺปตฺติกฺกโม, ปหานกฺกโม, ปฎิปตฺติกฺกโม, ภูมิกฺกโม, เทสนากฺกโมติ พหุวิโธ กโมฯ

ตตฺถ ‘‘ปฐมํ กลลํ โหติ, กลลา โหติ อพฺพุท’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๓๕) เอวมาทิ อุปฺปตฺติกฺกโมฯ ‘‘ทสฺสเนน ปหาตพฺพา ธมฺมา, ภาวนาย ปหาตพฺพา ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ติกมาติกา ๘) เอวมาทิ ปหานกฺกโมฯ ‘‘สีลวิสุทฺธิ, จิตฺตวิสุทฺธี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๕๙; ปฎิ. ม. ๓.๔๑) เอวมาทิ ปฎิปตฺติกฺกโมฯ ‘‘กามาวจรา , รูปาวจรา’’ติ เอวมาทิ ภูมิกฺกโมฯ ‘‘จตฺตาโร สติปฎฺฐานา, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา’’ติ (ที. นิ. ๓.๑๔๕) วา ‘‘ทานกถํ สีลกถ’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๖๙; ที. นิ. ๑.๒๙๘) วา เอวมาทิ เทสนากฺกโมฯ เตสุ อิธ อุปฺปตฺติกฺกโม ตาว น ยุชฺชติ, กลลาทีนํ วิย ขนฺธานํ ปุพฺพาปริยววตฺถาเนน อนุปฺปตฺติโต; น ปหานกฺกโม กุสลาพฺยากตานํ อปฺปหาตพฺพโต; น ปฎิปตฺติกฺกโม อกุสลานํ อปฺปฎิปชฺชนียโต; น ภูมิกฺกโม เวทนาทีนํ จตุภูมกปริยาปนฺนตฺตาฯ

เทสนากฺกโม ปน ยุชฺชติฯ อเภเทน หิ ยํ ปญฺจสุ ขเนฺธสุ อตฺตคฺคาหปติตํ เวเนยฺยชนํ สมูหฆนวินิโพฺภคทสฺสเนน อตฺตคฺคาหโต โมเจตุกาโม ภควา หิตกาโม ตสฺส ชนสฺส สุขคฺคหณตฺถํ จกฺขุอาทีนมฺปิ วิสยภูตํ โอฬาริกํ ปฐมํ รูปกฺขนฺธํ เทเสสิฯ ตโต อิฎฺฐานิฎฺฐรูปสํเวทิตํ เวทนํ, ยํ เวทยติ ตํ สญฺชานาตีติ เอวํ เวทนาวิสยสฺส อาการคฺคาหิกํ สญฺญํ, สญฺญาวเสน อภิสงฺขารเก สงฺขาเร, เตสํ เวทนาทีนํ นิสฺสยํ อธิปติภูตญฺจ วิญฺญาณนฺติ เอวํ ตาว ‘กมโต’ วินิจฺฉยนโย วิญฺญาตโพฺพฯ

‘วิเสสโต’ติ ขนฺธานญฺจ อุปาทานกฺขนฺธานญฺจ วิเสสโตฯ โก ปน เตสํ วิเสโส? ขนฺธา ตาว อวิเสสโต วุตฺตา, อุปาทานกฺขนฺธา สาสวอุปาทานียภาเวน วิเสเสตฺวาฯ ยถาห –

‘‘ปญฺจ, ภิกฺขเว, ขเนฺธ เทเสสฺสามิ ปญฺจุปาทานกฺขเนฺธ จ, ตํ สุณาถฯ กตเม จ, ภิกฺขเว, ปญฺจกฺขนฺธา? ยํ กิญฺจิ, ภิกฺขเว, รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ…เป.… สนฺติเก วา – อยํ วุจฺจติ, รูปกฺขโนฺธฯ ยา กาจิ เวทนา…เป.… ยา กาจิ สญฺญา…เป.… เย เกจิ สงฺขารา…เป.… ยํ กิญฺจิ วิญฺญาณํ …เป.… สนฺติเก วา – อยํ วุจฺจติ, วิญฺญาณกฺขโนฺธฯ อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, ปญฺจกฺขนฺธาฯ กตเม จ, ภิกฺขเว, ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา? ยํ กิญฺจิ, ภิกฺขเว, รูปํ…เป.… สนฺติเก วา สาสวํ อุปาทานิยํ – อยํ วุจฺจติ, รูปูปาทานกฺขโนฺธฯ ยา กาจิ เวทนา…เป.… ยํ กิญฺจิ วิญฺญาณํ…เป.… สนฺติเก วา สาสวํ อุปาทานิยํ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, วิญฺญาณุปาทานกฺขโนฺธฯ อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๔๘)ฯ

เอตฺถ จ ยถา เวทนาทโย อนาสวาปิ สาสวาปิ อตฺถิ, น เอวํ รูปํฯ ยสฺมา ปนสฺส ราสเฎฺฐน ขนฺธภาโว ยุชฺชติ ตสฺมา ขเนฺธสุ วุตฺตํฯ ยสฺมา ราสเฎฺฐน จ สาสวเฎฺฐน จ อุปาทานกฺขนฺธภาโว ยุชฺชติ ตสฺมา อุปาทานกฺขเนฺธสุ วุตฺตํฯ เวทนาทโย ปน อนาสวาว ขเนฺธสุ วุตฺตา, สาสวา อุปาทานกฺขเนฺธสุฯ ‘อุปาทานกฺขนฺธา’ติ เอตฺถ จ อุปาทานโคจรา ขนฺธา อุปาทานกฺขนฺธาติ เอวมโตฺถ ทฎฺฐโพฺพฯ อิธ ปน สเพฺพเปเต เอกชฺฌํ กตฺวา ขนฺธาติ อธิเปฺปตาฯ

‘อนูนาธิกโต’ติ กสฺมา ปน ภควตา ปเญฺจว ขนฺธา วุตฺตา อนูนา อนธิกาติ? สพฺพสงฺขตสภาเคกสงฺคหโต, อตฺตตฺตนิยคฺคาหวตฺถุสฺส เอตปฺปรมโต, อเญฺญสญฺจ ตทวโรธโตฯ อเนกปฺปเภเทสุ หิ สงฺขตธเมฺมสุ สภาควเสน สงฺคยฺหมาเนสุ รูปํ รูปสภาคสงฺคหวเสน เอโก ขโนฺธ โหติ, เวทนา เวทนาสภาคสงฺคหวเสน เอโก ขโนฺธ โหติฯ เอส นโย สญฺญาทีสุปิฯ ตสฺมา สพฺพสงฺขตสภาคสงฺคหโต ปเญฺจว วุตฺตาฯ เอตปรมเญฺจตํ อตฺตตฺตนิยคฺคาหวตฺถุ ยทิทํ รูปาทโย ปญฺจฯ วุตฺตเญฺหตํ – ‘‘รูเป โข, ภิกฺขเว, สติ รูปํ อุปาทาย รูปํ อภินิวิสฺส เอวํ ทิฎฺฐิ อุปฺปชฺชติ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ (สํ. นิ. ๓.๒๐๗)ฯ เวทนาย… สญฺญาย… สงฺขาเรสุ…ฯ วิญฺญาเณ สติ วิญฺญาณํ อุปาทาย วิญฺญาณํ อภินิวิสฺส เอวํ ทิฎฺฐิ อุปฺปชฺชติ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติฯ ตสฺมา อตฺตตฺตนิยคฺคาหวตฺถุสฺส เอตปรมโตปิ ปเญฺจว วุตฺตาฯ เยปิ จเญฺญ สีลาทโย ปญฺจ ธมฺมกฺขนฺธา วุตฺตา, เตปิ สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนตฺตา เอเตฺถว อวโรธํ คจฺฉนฺติฯ ตสฺมา อเญฺญสํ ตทวโรธโตปิ ปเญฺจว วุตฺตาติฯ เอวํ ‘อนูนาธิกโต’ วินิจฺฉยนโย วิญฺญาตโพฺพฯ

‘อุปมาโต’ติ เอตฺถ หิ คิลานสาลูปโม รูปุปาทานกฺขโนฺธ คิลานูปมสฺส วิญฺญาณุปาทานกฺขนฺธสฺส วตฺถุทฺวารารมฺมณวเสน นิวาสนฎฺฐานโต, เคลญฺญูปโม เวทนุปาทานกฺขโนฺธ อาพาธกตฺตา, เคลญฺญสมุฎฺฐานูปโม สญฺญุปาทานกฺขโนฺธ กามสญฺญาทิวเสน ราคาทิสมฺปยุตฺตเวทนาสมฺภวา, อสปฺปายเสวนูปโม สงฺขารุปาทานกฺขโนฺธ เวทนาเคลญฺญสฺส นิทานตฺตาฯ ‘‘เวทนํ เวทนตฺตาย สงฺขตมภิสงฺขโรนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๗๙) หิ วุตฺตํฯ ตถา ‘‘อกุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากํ กายวิญฺญาณํ อุปฺปนฺนํ โหติ ทุกฺขสหคต’’นฺติ (ธ. ส. ๕๕๖)ฯ คิลานูปโม วิญฺญาณุปาทานกฺขโนฺธ เวทนาเคลเญฺญน อปริมุตฺตตฺตาฯ อปิจ จารกการณอปราธการณการกอปราธิกูปมา เอเต ภาชนโภชนพฺยญฺชนปริเวสกภุญฺชกูปมา จาติ, เอวํ ‘อุปมาโต’ วินิจฺฉยนโย วิญฺญาตโพฺพฯ

‘ทฎฺฐพฺพโต ทฺวิธา’ติ สเงฺขปโต วิตฺถารโต จาติ เอวํ ทฺวิธา ทฎฺฐพฺพโต เปตฺถ วินิจฺฉยนโย วิญฺญาตโพฺพฯ สเงฺขปโต หิ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา อาสิวิสูปเม (สํ. นิ. ๔.๒๓๘) วุตฺตนเยน อุกฺขิตฺตาสิกปจฺจตฺถิกโต, ภารสุตฺตวเสน (สํ. นิ. ๓.๒๒) ภารโต, ขชฺชนียปริยายวเสน (สํ. นิ. ๓.๗๙) ขาทกโต, ยมกสุตฺตวเสน (สํ. นิ. ๓.๘๕) อนิจฺจทุกฺขานตฺตสงฺขตวธกโต ทฎฺฐพฺพาฯ

วิตฺถารโต ปเนตฺถ เผณปิโณฺฑ วิย รูปํ ทฎฺฐพฺพํ, อุทกปุพฺพุโฬ วิย เวทนา, มรีจิกา วิย สญฺญา, กทลิกฺขโนฺธ วิย สงฺขารา, มายา วิย วิญฺญาณํฯ วุตฺตเญฺหตํ –



‘‘เผณปิณฺฑูปมํ รูปํ, เวทนา ปุพฺพุฬูปมา;

มรีจิกูปมา สญฺญา, สงฺขารา กทลูปมา;

มายูปมญฺจ วิญฺญาณํ, เทสิตาทิจฺจพนฺธุนา’’ติฯ (สํ. นิ. ๓.๙๕);



ตตฺถ รูปาทีนํ เผณปิณฺฑาทีหิ เอวํ สทิสตา เวทิตพฺพา – ยถา หิ เผณปิโณฺฑ นิสฺสาโรว เอวํ รูปมฺปิ นิจฺจสารธุวสารอตฺตสารวิรเหน นิสฺสารเมวฯ ยถา จ โส ‘อิมินา ปตฺตํ วา ถาลกํ วา กริสฺสามี’ติ คเหตุํ น สกฺกา, คหิโตปิ ตมตฺถํ น สาเธติ ภิชฺชเตว; เอวํ รูปมฺปิ ‘นิจฺจ’นฺติ วา ‘ธุว’นฺติ วา ‘อห’นฺติ วา ‘มม’นฺติ วา คเหตุํ น สกฺกา, คหิตมฺปิ น ตถา ติฎฺฐติ, อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา อสุภเญฺญว โหตีติฯ เอวํ ‘เผณปิณฺฑสทิสเมว’ โหติฯ

ยถา วา ปน เผณปิโณฺฑ ฉิทฺทาวฉิโทฺท อเนกสนฺธิฆฎิโต พหูนฺนํ อุทกสปฺปาทีนํ ปาณานํ อาวาโส, เอวํ รูปมฺปิ ฉิทฺทาวฉิทฺทํ อเนกสนฺธิฆฎิตํฯ กุลวเสน เจตฺถ อสีติ กิมิกุลานิ วสนฺติฯ ตเทว เตสํ สูติฆรมฺปิ วจฺจกุฎิปิ คิลานสาลาปิ สุสานมฺปิฯ น เต อญฺญตฺถ คนฺตฺวา คพฺภวุฎฺฐานาทีนิ กโรนฺติฯ เอวมฺปิ เผณปิณฺฑสทิสํฯ ยถา จ เผณปิโณฺฑ อาทิโตว พทรปกฺกมโตฺต หุตฺวา อนุปุเพฺพน ปพฺพตกูฎมโตฺตปิ โหติ, เอวํ รูปมฺปิ อาทิโต กลลมตฺตํ หุตฺวา อนุปุเพฺพน พฺยามมตฺตมฺปิ โคมหิํสหตฺถิอาทีนํ วเสน ปพฺพตกูฎมตฺตมฺปิ โหติ, มจฺฉกจฺฉปาทีนํ วเสน อเนกโยชนสตปฺปมาณมฺปิฯ เอวมฺปิ เผณปิณฺฑสทิสํฯ ยถา จ เผณปิโณฺฑ อุฎฺฐิตมโตฺตปิ ภิชฺชติ, โถกํ คนฺตฺวาปิ, สมุทฺทํ ปตฺวา ปน อวสฺสเมว ภิชฺชติ; เอวเมว รูปมฺปิ กลลภาเวปิ ภิชฺชติ, อพฺพุทาทิภาเว, อนฺตรา ปน อเภชฺชมานมฺปิ วสฺสสตายุกานํ วสฺสสตํ ปตฺวา อวสฺสเมว ภิชฺชติ, มรณมุเข จุณฺณวิจุณฺณํ โหติฯ เอวมฺปิ เผณปิณฺฑสทิสํฯ

ยถา ปน ปุพฺพุโฬ อสาโร, เอวํ เวทนาปิฯ ยถา จ โส อพโล, อคยฺหุปโค, น สกฺกา ตํ คเหตฺวา ผลกํ วา อาสนํ วา กาตุํ, คหิตคฺคหิโตปิ ภิชฺชเตว; เอวํ เวทนาปิ อพลา, อคยฺหุปคา, น สกฺกา ‘นิจฺจา’ติ วา ‘ธุวา’ติ วา คเหตุํ, คหิตาปิ น ตถา ติฎฺฐติฯ เอวํ อคยฺหุปคตายปิ เวทนา ‘ปุพฺพุฬสทิสา’ฯ ยถา ปน ตสฺมิํ ตสฺมิํ อุทกพินฺทุมฺหิ ปุพฺพุโฬ อุปฺปชฺชติ เจว นิรุชฺฌติ จ, น จิรฎฺฐิติโก โหติ; เอวํ เวทนาปิ อุปฺปชฺชติ เจว นิรุชฺฌติ จ, น จิรฎฺฐิติกา โหติ, เอกจฺฉรกฺขเณ โกฎิสตสหสฺสสงฺขฺยา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติฯ ยถา จ ปุพฺพุโฬ อุทกตลํ, อุทกพินฺทุํ , อุทกชลฺลกํ สงฺกฑฺฒิตฺวา ปุฎํ กตฺวา คหณวาตญฺจาติ จตฺตาริ การณานิ ปฎิจฺจ อุปฺปชฺชติ; เอวํ เวทนาปิ วตฺถุํ, อารมฺมณํ, กิเลสชาลํ, ผสฺสสงฺฆฎฺฎนญฺจาติ จตฺตาริ การณานิ ปฎิจฺจ อุปฺปชฺชติฯ เอวมฺปิ เวทนา ปุพฺพุฬสทิสาฯ

สญฺญาปิ อสารกเฎฺฐน ‘มรีจิสทิสา’ฯ ตถา อคยฺหุปคเฎฺฐน; น หิ สกฺกา ตํ คเหตฺวา ปิวิตุํ วา นฺหายิตุํ วา ภาชนํ วา ปูเรตุํฯ อปิจ ยถา มรีจิ วิปฺผนฺทติ, สญฺชาตูมิเวโค วิย ขายติ; เอวํ นีลสญฺญาทิเภทา สญฺญาปิ นีลาทิอนุภวนตฺถาย ผนฺทติ วิปฺผนฺทติฯ ยถา จ มรีจิ มหาชนํ วิปฺปลเมฺภติ , ‘ปริปุณฺณวาปี วิย ปริปุณฺณนที วิย ทิสฺสตี’ติ วทาเปติ; เอวํ สญฺญาปิ วิปฺปลเมฺภติ, ‘อิทํ นีลกํ สุภํ สุขํ นิจฺจ’นฺติ วทาเปติฯ ปีตกาทีสุปิ เอเสว นโยฯ เอวํ วิปฺปลมฺภเนนาปิ มรีจิสทิสาฯ

สงฺขาราปิ อสารกเฎฺฐน ‘กทลิกฺขนฺธสทิสา’ฯ ตถา อคยฺหุปคเฎฺฐนฯ ยเถว หิ กทลิกฺขนฺธโต กิญฺจิ คเหตฺวา น สกฺกา โคปานสีอาทีนมตฺถาย อุปเนตุํ, อุปนีตมฺปิ น ตถา โหติ; เอวํ สงฺขาราปิ น สกฺกา นิจฺจาทิวเสน คเหตุํ, คหิตาปิ น ตถา โหนฺติฯ ยถา จ กทลิกฺขโนฺธ พหุวฎฺฎิสโมธาโน โหติ, เอวํ สงฺขารกฺขโนฺธปิ พหุธมฺมสโมธาโนฯ ยถา จ กทลิกฺขโนฺธ นานาลกฺขโณ, อโญฺญเยว หิ พาหิราย ปตฺตวฎฺฎิยา วโณฺณ, อโญฺญ ตโต อพฺภนฺตรพฺภนฺตรานํ; เอวเมว สงฺขารกฺขโนฺธปิ อญฺญเทว ผสฺสสฺส ลกฺขณํ, อญฺญํ เจตนาทีนํฯ สโมธาเนตฺวา ปน สงฺขารกฺขโนฺธเตฺวว วุจฺจตีติฯ เอวมฺปิ สงฺขารกฺขโนฺธ กทลิกฺขนฺธสทิโสฯ

วิญฺญาณมฺปิ อสารกเฎฺฐน ‘มายาสทิสํ’ฯ ตถา อคยฺหุปคเฎฺฐนฯ ยถา จ มายา อิตฺตรา ลหุปจฺจุปฎฺฐานา, เอวํ วิญฺญาณํฯ ตญฺหิ ตโตปิ อิตฺตรตรเญฺจว ลหุปจฺจุปฎฺฐานตรญฺจฯ เตเนว หิ จิเตฺตน ปุริโส อาคโต วิย, คโต วิย, ฐิโต วิย, นิสิโนฺน วิย โหติฯ อญฺญเทว จาคมนกาเล จิตฺตํ, อญฺญํ คมนกาลาทีสุฯ เอวมฺปิ วิญฺญาณํ มายาสทิสํฯ มายา จ มหาชนํ วเญฺจติ, ยํ กิญฺจิเทว ‘อิทํ สุวณฺณํ รชตํ มุตฺตา’ติปิ คหาเปติฯ วิญฺญาณมฺปิ มหาชนํ วเญฺจติ, เตเนว จิเตฺตน อาคจฺฉนฺตํ วิย, คจฺฉนฺตํ วิย, ฐิตํ วิย, นิสินฺนํ วิย กตฺวา คาหาเปติฯ อญฺญเทว จ อาคมเน จิตฺตํ, อญฺญํ คมนาทีสุฯ เอวมฺปิ วิญฺญาณํ มายาสทิสํฯ วิเสสโต จ สุภารมฺมณมฺปิ โอฬาริกมฺปิ อชฺฌตฺติกรูปํ อสุภนฺติ ทฎฺฐพฺพํฯ เวทนา ตีหิ ทุกฺขตาหิ อวินิมุตฺตโต ทุกฺขาติ สญฺญาสงฺขารา อวิเธยฺยโต อนตฺตาติ วิญฺญาณํ อุทยพฺพยธมฺมโต อนิจฺจนฺติ ทฎฺฐพฺพํฯ

‘เอวํ ปสฺสนฺตสฺสตฺถสิทฺธิโต’ติ เอวญฺจ สเงฺขปวิตฺถารวเสน ทฺวิธา ปสฺสโต ยา อตฺถสิทฺธิ โหติ, ตโตปิ วินิจฺฉยนโย วิญฺญาตโพฺพ, เสยฺยถิทํ – สเงฺขปโต ตาว ปญฺจุปาทานกฺขเนฺธสุ อุกฺขิตฺตาสิกปจฺจตฺถิกาทิภาเวน ปสฺสโนฺต ขเนฺธหิ น วิหญฺญติฯ วิตฺถารโต ปน รูปาทีนิ เผณปิณฺฑาทิสทิสภาเวน ปสฺสโนฺต น อสาเรสุ สารทสฺสี โหติฯ วิเสสโต จ อชฺฌตฺติกรูปํ อสุภโต ปสฺสโนฺต กพฬีการาหารํ ปริชานาติ , อสุเภ สุภนฺติ วิปลฺลาสํ ปชหติ, กาโมฆํ อุตฺตรติ, กามโยเคน วิสํยุชฺชติ, กามาสเวน อนาสโว โหติ, อภิชฺฌากายคนฺถํ ภินฺทติ, กามุปาทานํ น อุปาทิยติฯ เวทนํ ทุกฺขโต ปสฺสโนฺต ผสฺสาหารํ ปริชานาติ, ทุเกฺข สุขนฺติ วิปลฺลาสํ ปชหติ, ภโวฆํ อุตฺตรติ, ภวโยเคน วิสํยุชฺชติ, ภวาสเวน อนาสโว โหติ, พฺยาปาทกายคนฺถํ ภินฺทติ, สีลพฺพตุปาทานํ น อุปาทิยติฯ สญฺญํ สงฺขาเร จ อนตฺตโต ปสฺสโนฺต มโนสเญฺจตนาหารํ ปริชานาติ, อนตฺตนิ อตฺตาติ วิปลฺลาสํ ปชหติ, ทิโฎฺฐฆํ อุตฺตรติ, ทิฎฺฐิโยเคน วิสํยุชฺชติ, ทิฎฺฐาสเวน อนาสโว โหติ, อิทํ สจฺจาภินิเวสกายคนฺถํ ภินฺทติ, อตฺตวาทุปาทานํ น อุปาทิยติฯ วิญฺญาณํ อนิจฺจโต ปสฺสโนฺต วิญฺญาณาหารํ ปริชานาติ, อนิเจฺจ นิจฺจนฺติ วิปลฺลาสํ ปชหติ, อวิโชฺชฆํ อุตฺตรติ, อวิชฺชาโยเคน วิสํยุชฺชติ, อวิชฺชาสเวน อนาสโว โหติ, สีลพฺพตปรามาสกายคนฺถํ ภินฺทติ, ทิฎฺฐุปาทานํ น อุปาทิยติฯ



เอวํ มหานิสํสํ, วธกาทิวเสน ทสฺสนํ ยสฺมา;

ตสฺมา ขเนฺธ ธีโร, วธกาทิวเสน ปเสฺสยฺยาติฯ



สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนาฯ

'''๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา'''

๓๒. อิทานิ อภิธมฺมภาชนียํ โหติฯ ตตฺถ รูปกฺขนฺธนิเทฺทโส เหฎฺฐา รูปกเณฺฑ วิตฺถาริตนเยเนว เวทิตโพฺพฯ

๓๔. เวทนากฺขนฺธนิเทฺทเส เอกวิเธนาติ เอกโกฎฺฐาเสนฯ ผสฺสสมฺปยุโตฺตติ ผเสฺสน สมฺปยุโตฺตฯ สพฺพาปิ จตุภูมิกเวทนาฯ สเหตุกทุเก สเหตุกา จตุภูมิกเวทนา, อเหตุกา กามาวจราวฯ อิมินา อุปาเยน กุสลปทาทีหิ วุตฺตา เวทนา ชานิตพฺพาฯ อปิจายํ เวทนากฺขโนฺธ เอกวิเธน ผสฺสสมฺปยุตฺตโต ทสฺสิโต, ทุวิเธน สเหตุกาเหตุกโต, ติวิเธน ชาติโต , จตุพฺพิเธน ภูมนฺตรโต, ปญฺจวิเธน อินฺทฺริยโตฯ ตตฺถ สุขินฺทฺริยทุกฺขินฺทฺริยานิ กายปฺปสาทวตฺถุกานิ กามาวจราเนวฯ โสมนสฺสินฺทฺริยํ ฉฎฺฐวตฺถุกํ วา อวตฺถุกํ วา เตภูมกํ ฯ โทมนสฺสินฺทฺริยํ ฉฎฺฐวตฺถุกํ กามาวจรํฯ อุเปกฺขินฺทฺริยํ จกฺขาทิจตุปฺปสาทวตฺถุกํ ฉฎฺฐวตฺถุกํ อวตฺถุกญฺจ จตุภูมกํฯ ฉพฺพิเธน วตฺถุโต ทสฺสิโตฯ ตตฺถ ปุริมา ปญฺจ เวทนา ปญฺจปฺปสาทวตฺถุกา กามาวจราว ฉฎฺฐา อวตฺถุกา วา สวตฺถุกา วา จตุภูมิกาฯ

สตฺตวิเธน ตตฺถ มโนสมฺผสฺสชา เภทโต ทสฺสิตา, อฎฺฐวิเธน ตตฺถ กายสมฺผสฺสชา เภทโต, นววิเธน สตฺตวิธเภเท มโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชา เภทโต, ทสวิเธน อฎฺฐวิธเภเท มโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชา เภทโตฯ เอเตสุ หิ สตฺตวิธเภเท มโนสมฺผสฺสชา มโนธาตุสมฺผสฺสชา, มโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชาติ ทฺวิธา ภินฺนาฯ อฎฺฐวิธเภเท ตาย สทฺธิํ กายสมฺผสฺสชาปิ สุขา ทุกฺขาติ ทฺวิธา ภินฺนาฯ นววิธเภเท สตฺตวิเธ วุตฺตา มโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชา กุสลาทิวเสน ติธา ภินฺนาฯ ทสวิธเภเท อฎฺฐวิเธ วุตฺตา มโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชา กุสลาทิวเสเนว ติธา ภินฺนาฯ

กุสลตฺติโก เจตฺถ เกวลํ ปูรณตฺถเมว วุโตฺตฯ สตฺตวิธอฎฺฐวิธนววิธเภเทสุ ปน นยํ ทาตุํ ยุตฺตฎฺฐาเน นโย ทิโนฺนฯ อภิธมฺมญฺหิ ปตฺวา ตถาคเตน นยํ ทาตุํ ยุตฺตฎฺฐาเน นโย อทิโนฺน นาม นตฺถิฯ อยํ ตาว ทุกมูลเก เอโก วาโรฯ

สตฺถา หิ อิมสฺมิํ อภิธมฺมภาชนีเย เวทนากฺขนฺธํ ภาเชโนฺต ติเก คเหตฺวา ทุเกสุ ปกฺขิปิ, ทุเก คเหตฺวา ติเกสุ ปกฺขิปิ, ติเก จ ทุเก จ อุภโตวฑฺฒนนีหาเรน อาหริ; สตฺตวิเธน, จตุวีสติวิเธน, ติํสวิเธน, พหุวิเธนาติ สพฺพถาปิ พหุวิเธน เวทนากฺขนฺธํ ทเสฺสสิฯ กสฺมา? ปุคฺคลชฺฌาสเยน เจว เทสนาวิลาเสน จฯ ธมฺมํ โสตุํ นิสินฺนเทวปริสาย หิ เย เทวปุตฺตา ติเก อาทาย ทุเกสุ ปกฺขิปิตฺวา กถิยมานํ ปฎิวิชฺฌิตุํ สโกฺกนฺติ, เตสํ สปฺปายวเสน ตถา กตฺวา เทเสสิฯ เย อิตเรหิ อากาเรหิ กถิยมานํ ปฎิวิชฺฌิตุํ สโกฺกนฺติ, เตสํ เตหากาเรหิ เทเสสีติฯ อยเมตฺถ ‘ปุคฺคลชฺฌาสโย’ฯ สมฺมาสมฺพุโทฺธ ปน อตฺตโน มหาวิสยตาย ติเก วา ทุเกสุ ปกฺขิปิตฺวา, ทุเก วา ติเกสุ อุภโตวฑฺฒเนน วา, สตฺตวิธาทินเยน วา, ยถา ยถา อิจฺฉติ ตถา ตถา เทเสตุํ สโกฺกติฯ ตสฺมาปิ อิเมหากาเรหิ เทเสสีติ อยมสฺส ‘เทสนาวิลาโส’ฯ

ตตฺถ ติเก อาทาย ทุเกสุ ปกฺขิปิตฺวา เทสิตวาโร ทุกมูลโก นามฯ ทุเก อาทาย ติเกสุ ปกฺขิปิตฺวา เทสิตวาโร ติกมูลโก นามฯ ติเก จ ทุเก จ อุภโต วเฑฺฒตฺวา เทสิตวาโร อุภโตวฑฺฒิตโก นามฯ อวสาเน สตฺตวิเธนาติอาทิวาโร พหุวิธวาโร นามาติ อิเม ตาว จตฺตาโร มหาวาราฯ

ตตฺถ ทุกมูลเก ทุเกสุ ลพฺภมาเนน เอเกเกน ทุเกน สทฺธิํ ติเกสุ อลพฺภมาเน เวทนาตฺติกปีติตฺติกสนิทสฺสนตฺติเก อปเนตฺวา, เสเส ลพฺภมานเก เอกูนวีสติ ติเก โยเชตฺวา, ทุติยทุกปฐมตฺติกโยชนวาราทีนิ นววารสตานิ ปญฺญาสญฺจ วารา โหนฺติฯ เต สเพฺพปิ ปาฬิยํ สํขิปิตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ทเสฺสตพฺพยุตฺตกํ ทเสฺสตฺวา วุตฺตาฯ อสมฺมุยฺหเนฺตน ปน วิตฺถารโต เวทิตพฺพาฯ

ติกมูลเกปิ ติเกสุ ลพฺภมาเนน เอเกเกน ติเกน สทฺธิํ ทุเกสุ อลพฺภมาเน ปฐมทุกาทโย ทุเก อปเนตฺวา, เสเส ลพฺภมานเก สเหตุกทุกาทโย ปญฺญาส ทุเก โยเชตฺวา, ปฐมตฺติกทุติยทุกโยชนวาราทีนิ นววารสตานิ ปญฺญาสญฺจ วารา โหนฺติฯ เตปิ สเพฺพ ปาฬิยํ สงฺขิปิตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ทเสฺสตพฺพยุตฺตกํ ทเสฺสตฺวา วุตฺตาฯ อสมฺมุยฺหเนฺตน ปน วิตฺถารโต เวทิตพฺพาฯ

อุภโตวฑฺฒิตเก ทุวิธเภเท ทุติยทุกํ ติวิธเภเท จ ปฐมติกํ อาทิํ กตฺวา ลพฺภมาเนหิ เอกูนวีสติยา ทุเกหิ ลพฺภมาเน เอกูนวีสติติเก โยเชตฺวา ทุติยทุกปฐมติกโยชนวาราทโย เอกูนวีสติวารา วุตฺตาฯ เอส ทุกติกานํ วเสน อุภโตวฑฺฒิตตฺตา อุภโตวฑฺฒิตโก นาม ตติโย มหาวาโรฯ

พหุวิธวารสฺส สตฺตวิธนิเทฺทเส อาทิโต ปฎฺฐาย ลพฺภมาเนสุ เอกูนวีสติยา ติเกสุ เอเกเกน สทฺธิํ จตโสฺส ภูมิโย โยเชตฺวา เอกูนวีสติ สตฺตวิธวารา วุตฺตาฯ จตุวีสติวิธนิเทฺทเสปิ เตสํเยว ติกานํ วเสน เอกูนวีสติวารา วุตฺตาฯ ตถา พหุวิธวาเร จาติ ฯ ติํสวิธวาโร เอโกเยวาติ สเพฺพปิ อฎฺฐปญฺญาส วารา โหนฺติฯ อยํ ตาเวตฺถ วารปริเจฺฉทวเสน ปาฬิวณฺณนาฯ

อิทานิ อตฺถวณฺณนา โหติฯ ตตฺถ สตฺตวิธนิเทฺทโส ตาว อุตฺตานโตฺถเยวฯ จตุวีสติวิธนิเทฺทเส จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา เวทนากฺขโนฺธ อตฺถิ กุสโลติ กามาวจรอฎฺฐกุสลจิตฺตวเสน เวทิตโพฺพฯ อตฺถิ อกุสโลติ ทฺวาทสอกุสลจิตฺตวเสน เวทิตโพฺพฯ อตฺถิ อพฺยากโตติ ติโสฺส มโนธาตุโย, ติโสฺส อเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุโย, อฎฺฐ มหาวิปากานิ, ทส กามาวจรกิริยาติ จตุวีสติยา จิตฺตานํ วเสน เวทิตโพฺพฯ

ตตฺถ อฎฺฐ กุสลานิ ทฺวาทส อกุสลานิ จ ชวนวเสน ลพฺภนฺติฯ กิริยมโนธาตุ อาวชฺชนวเสน ลพฺภติฯ เทฺว วิปากมโนธาตุโย สมฺปฎิจฺฉนวเสน, ติโสฺส วิปากมโนวิญฺญาณธาตุโย สนฺตีรณตทารมฺมณวเสน, กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ โวฎฺฐพฺพนวเสน, อฎฺฐ มหาวิปากจิตฺตานิ ตทารมฺมณวเสน, นว กิริยจิตฺตานิ ชวนวเสน ลพฺภนฺติฯ โสตฆานชิวฺหากายทฺวาเรสุปิ เอเสว นโยฯ

มโนทฺวาเร ปน อตฺถิ กุสโลติ จตุภูมกกุสลวเสน กถิตํ, อตฺถิ อกุสโลติ ทฺวาทสอกุสลวเสนฯ อตฺถิ อพฺยากโตติ เอกาทสนฺนํ กามาวจรวิปากานํ, ทสนฺนํ กิริยานํ , นวนฺนํ รูปาวจรารูปาวจรกิริยานํ, จตุนฺนํ สามญฺญผลานนฺติ จตุตฺติํสจิตฺตุปฺปาทวเสน กถิตํฯ ตตฺถ จตุภูมกกุสลเญฺจว อกุสลญฺจ ชวนวเสน ลพฺภติฯ กิริยโต อเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ อาวชฺชนวเสน, เอกาทส วิปากจิตฺตานิ ตทารมฺมณวเสน, เตภูมกกิริยา เจว สามญฺญผลานิ จ ชวนวเสเนว ลพฺภนฺติฯ ตานิ สตฺตวิธาทีสุ ยตฺถ กตฺถจิ ฐตฺวา กเถตุํ วฎฺฎนฺติฯ ติํสวิเธ ปน ฐตฺวา ทีปิยมานานิ สุขทีปนานิ โหนฺตีติ ติํสวิธสฺมิํเยว ฐตฺวา ทีปยิํสุฯ

เอตานิ หิ สพฺพานิปิ จิตฺตานิ จกฺขุทฺวาเร อุปนิสฺสยโกฎิยา, สมติกฺกมวเสน, ภาวนาวเสนาติ ตีหากาเรหิ ลพฺภนฺติฯ ตถา โสตทฺวารมโนทฺวาเรสุปิฯ ฆานชิวฺหากายทฺวาเรสุ ปน สมติกฺกมวเสน, ภาวนาวเสนาติ ทฺวีเหวากาเรหิ ลพฺภนฺตีติ เวทิตพฺพานิฯ กถํ? อิธ ภิกฺขุ วิหารจาริกํ จรมาโน กสิณมณฺฑลํ ทิสฺวา ‘กิํ นาเมต’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘กสิณมณฺฑล’นฺติ วุเตฺต ปุน ‘กิํ อิมินา กโรนฺตี’ติ ปุจฺฉติฯ อถสฺส อาจิกฺขนฺติ – ‘เอวํ ภาเวตฺวา ฌานานิ อุปฺปาเทตฺวา, สมาปตฺติปทฎฺฐานํ วิปสฺสนํ วเฑฺฒตฺวา, อรหตฺตํ ปาปุณนฺตี’ติฯ อชฺฌาสยสมฺปโนฺน กุลปุโตฺต ‘ภาริยํ เอต’นฺติ อสลฺลเกฺขตฺวา ‘มยาปิ เอส คุโณ นิพฺพเตฺตตุํ วฎฺฎติ, น โข ปน สกฺกา เอส นิปชฺชิตฺวา นิทฺทายเนฺตน นิพฺพเตฺตตุํ, อาทิโตว วีริยํ กาตุํ สีลํ โสเธตุํ วฎฺฎตี’ติ จิเนฺตตฺวา สีลํ โสเธติฯ ตโต สีเล ปติฎฺฐาย ทส ปลิโพเธ อุปจฺฉินฺทิตฺวา, ติจีวรปรเมน สโนฺตเสน สนฺตุโฎฺฐ, อาจริยุปชฺฌายานํ วตฺตปฎิวตฺตํ กตฺวา, กมฺมฎฺฐานํ อุคฺคณฺหิตฺวา, กสิณปริกมฺมํ กตฺวา, สมาปตฺติโย อุปฺปาเทตฺวา, สมาปตฺติปทฎฺฐานํ วิปสฺสนํ วเฑฺฒตฺวา, อรหตฺตํ ปาปุณาติฯ ตตฺถ สพฺพาปิ ปริกมฺมเวทนา กามาวจรา, อฎฺฐสมาปตฺติเวทนา รูปาวจรารูปาวจรา, มคฺคผลเวทนา โลกุตฺตราติ เอวํ จกฺขุวิญฺญาณํ จตุภูมิกเวทนานิพฺพตฺติยา พลวปจฺจโย โหตีติ จตุภูมิกเวทนา จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา นาม ชาตาฯ เอวํ ตาว ‘อุปนิสฺสยวเสน’ ลพฺภนฺติฯ

จกฺขุทฺวาเร ปน รูเป อาปาถคเต ‘อิเฎฺฐ เม อารมฺมเณ ราโค อุปฺปโนฺน, อนิเฎฺฐ ปฎิโฆ, อสมเปกฺขนาย โมโห, วินิพนฺธสฺส ปน เม มาโน อุปฺปโนฺน, ปรามฎฺฐสฺส ทิฎฺฐิ, วิเกฺขปคตสฺส อุทฺธจฺจํ, อสนฺนิฎฺฐาคตสฺส วิจิกิจฺฉา, ถามคตสฺส อนุสโย อุปฺปโนฺน’ติ ปริคฺคเห ฐิโต กุลปุโตฺต อตฺตโน กิเลสุปฺปตฺติํ ญตฺวา ‘อิเม เม กิเลสา วฑฺฒมานา อนยพฺยสนาย สํวตฺติสฺสนฺติ, หนฺท เน นิคฺคณฺหามี’ติ จิเนฺตตฺวา ‘น โข ปน สกฺกา นิปชฺชิตฺวา นิทฺทายเนฺตน กิเลเส นิคฺคณฺหิตุํ; อาทิโตว วีริยํ กาตุํ วฎฺฎติ สีลํ โสเธตุ’นฺติ เหฎฺฐา วุตฺตนเยเนว ปฎิปชฺชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติฯ ตตฺถ สพฺพาปิ ปริกมฺมเวทนา กามาวจรา, อฎฺฐสมาปตฺติเวทนา รูปาวจรารูปาวจรา, มคฺคผลเวทนา โลกุตฺตราติ เอวํ รูปารมฺมเณ อุปฺปนฺนํ กิเลสํ สมติกฺกมิตฺวา คตาติ จตุภูมิกเวทนา จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา นาม ชาตาฯ เอวํ ‘สมติกฺกมวเสน’ ลพฺภนฺติฯ

จกฺขุทฺวาเร ปน รูเป อาปาถคเต เอโก เอวํ ปริคฺคหํ ปฎฺฐเปติ – ‘อิทํ รูปํ กิํ นิสฺสิต’นฺติ? ตโต นํ ‘ภูตนิสฺสิต’นฺติ ญตฺวา จตฺตาริ มหาภูตานิ อุปาทารูปญฺจ รูปนฺติ ปริคฺคณฺหาติ, ตทารมฺมเณ ธเมฺม อรูปนฺติ ปริคฺคณฺหาติฯ ตโต สปฺปจฺจยํ นามรูปํ ปริคณฺหิตฺวา ตีณิ ลกฺขณานิ อาโรเปตฺวา วิปสฺสนาปฎิปาฎิยา สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติฯ ตตฺถ สพฺพาปิ ปริกมฺมเวทนา กามาวจรา, อฎฺฐสมาปตฺติเวทนา รูปาวจรารูปาวจรา, มคฺคผลเวทนา โลกุตฺตราติ เอวํ รูปารมฺมณํ สมฺมสิตฺวา นิพฺพตฺติตาติ อยํ เวทนา จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา นาม ชาตาฯ เอวํ ‘ภาวนาวเสน’ ลพฺภนฺติฯ

อปโร ภิกฺขุ สุณาติ – ‘กสิณปริกมฺมํ กิร กตฺวา สมาปตฺติโย อุปฺปาเทตฺวา สมาปตฺติปทฎฺฐานํ วิปสฺสนํ วเฑฺฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณนฺตี’ติฯ อชฺฌาสยสมฺปโนฺน กุลปุโตฺต ‘ภาริยํ เอต’นฺติ อสลฺลเกฺขตฺวา ‘มยาปิ เอส คุโณ นิพฺพเตฺตตุํ วฎฺฎตี’ติ ปุริมนเยเนว ปฎิปชฺชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติฯ ตตฺถ สพฺพาปิ ปริกมฺมเวทนา กามาวจรา, อฎฺฐสมาปตฺติเวทนา รูปาวจรารูปาวจรา, มคฺคผลเวทนา โลกุตฺตราติ เอวํ โสตวิญฺญาณํ จตุภูมิกเวทนา นิพฺพตฺติยา พลวปจฺจโย โหตีติ จตุภูมิกเวทนา โสตสมฺผสฺสปจฺจยา นาม ชาตาฯ เอวํ ตาว ‘อุปนิสฺสยวเสน’ ลพฺภนฺติฯ

โสตทฺวาเร ปน สเทฺท อาปาถคเตติ สพฺพํ จกฺขุทฺวาเร วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํฯ เอวํ สทฺทารมฺมเณ อุปฺปนฺนํ กิเลสํ สมติกฺกมิตฺวา คตาติ จตุภูมิกเวทนา โสตสมฺผสฺสปจฺจยา นาม ชาตาฯ เอวํ ‘สมติกฺกมวเสน’ ลพฺภนฺติฯ

โสตทฺวาเร ปน สเทฺท อาปาถคเต เอโก เอวํ ปริคฺคหํ ปฎฺฐเปติ – อยํ สโทฺท กิํ นิสฺสิโตติ สพฺพํ จกฺขุทฺวาเร วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํฯ เอวํ สทฺทารมฺมณํ สมฺมสิตฺวา นิพฺพตฺติตาติ อยํ เวทนา โสตสมฺผสฺสปจฺจยา นาม ชาตาฯ เอวํ ‘ภาวนาวเสน’ ลพฺภนฺติฯ

ฆานชิวฺหากายทฺวาเรสุ ปน คนฺธารมฺมณาทีสุ อาปาถคเตสุ ‘อิเฎฺฐ เม อารมฺมเณ ราโค อุปฺปโนฺน’ติ สพฺพํ จกฺขุทฺวาเร วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํฯ เอวํ คนฺธารมฺมณาทีสุ อุปฺปนฺนํ กิเลสํ สมติกฺกมิตฺวา คตาติ จตุภูมิกเวทนา ฆานชิวฺหากายสมฺผสฺสปจฺจยา นาม ชาตาฯ เอวํ ตีสุ ทฺวาเรสุ ‘สมติกฺกมวเสน’ ลพฺภนฺติฯ

ฆานทฺวาราทีสุ ปน คนฺธาทีสุ อาปาถคเตสุ เอโก เอวํ ปริคฺคหํ ปฎฺฐเปติ – ‘อยํ คโนฺธ, อยํ รโส, อิทํ โผฎฺฐพฺพํ กิํ นิสฺสิต’นฺติ สพฺพํ จกฺขุทฺวาเร วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํฯ เอวํ คนฺธารมฺมณาทีนิ สมฺมสิตฺวา นิพฺพตฺติตาติ อยํ เวทนา ฆานชิวฺหากายสมฺผสฺสปจฺจยา นาม ชาตาฯ เอวํ ‘ภาวนาวเสน’ ลพฺภนฺติฯ

มโนทฺวาเร ปน ตีหิปิ อากาเรหิ ลพฺภนฺติฯ เอกโจฺจ หิ ชาติํ ภยโต ปสฺสติ, ชรํ พฺยาธิํ มรณํ ภยโต ปสฺสติ, ภยโต ทิสฺวา ‘ชาติชราพฺยาธิมรเณหิ มุจฺจิตุํ วฎฺฎติ, น โข ปน สกฺกา นิปชฺชิตฺวา นิทฺทายเนฺตน ชาติอาทีหิ มุจฺจิตุํ, อาทิโตว วีริยํ กาตุํ สีลํ โสเธตุํ วฎฺฎตี’ติ จิเนฺตตฺวา จกฺขุทฺวาเร วุตฺตนเยเนว ปฎิปชฺชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติฯ ตตฺถ สพฺพาปิ ปริกมฺมเวทนา กามาวจรา, อฎฺฐสมาปตฺติเวทนา รูปาวจรารูปาวจรา, มคฺคผลเวทนา โลกุตฺตราติ เอวํ ชาติชราพฺยาธิมรณํ จตุภูมิกเวทนานิพฺพตฺติยา พลวปจฺจโย โหตีติ จตุภูมิกเวทนา มโนสมฺผสฺสปจฺจยา นาม ชาตาฯ เอวํ ตาว ‘อุปนิสฺสยวเสน’ ลพฺภนฺติฯ

มโนทฺวาเร ปน ธมฺมารมฺมเณ อาปาถคเตติ สพฺพํ จกฺขุทฺวาเร วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํฯ เอวํ ธมฺมารมฺมเณ อุปฺปนฺนํ กิเลสํ สมติกฺกมิตฺวา คตาติ จตุภูมิกเวทนา มโนสมฺผสฺสปจฺจยา นาม ชาตาฯ เอวํ ‘สมติกฺกมวเสน’ ลพฺภนฺติฯ

มโนทฺวาเร ปน ธมฺมารมฺมเณ อาปาถคเต เอโก เอวํ ปริคฺคหํ ปฎฺฐเปติ – ‘เอตํ ธมฺมารมฺมณํ กิํ นิสฺสิต’นฺติ? ‘วตฺถุนิสฺสิต’นฺติฯ ‘วตฺถุ กิํ นิสฺสิต’นฺติ? ‘มหาภูตานิ นิสฺสิต’นฺติฯ โส จตฺตาริ มหาภูตานิ อุปาทารูปญฺจ รูปนฺติ ปริคฺคณฺหาติ, ตทารมฺมเณ ธเมฺม อรูปนฺติ ปริคฺคณฺหาติฯ ตโต สปฺปจฺจยํ นามรูปํ ปริคฺคณฺหิตฺวา ตีณิ ลกฺขณานิ อาโรเปตฺวา วิปสฺสนาปฎิปาฎิยา สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติฯ ตตฺถ สพฺพาปิ ปริกมฺมเวทนา กามาวจรา, อฎฺฐสมาปตฺติเวทนา รูปาวจรารูปาวจรา, มคฺคผลเวทนา โลกุตฺตราติ เอวํ ธมฺมารมฺมณํ สมฺมสิตฺวา นิพฺพตฺติตาติ อยํ เวทนา มโนสมฺผสฺสปจฺจยา นาม ชาตาฯ เอวํ ‘ภาวนาวเสน’ ลพฺภนฺติฯ ยา ปเนตา สเพฺพสมฺปิ จตุวีสติวิธาทีนํ วารานํ ปริโยสาเนสุ จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนา…เป.… มโนสมฺผสฺสชา เวทนาติ ฉ ฉ เวทนา วุตฺตา, ตา สมฺปยุตฺตปจฺจยวเสน วุตฺตาติฯ

อยํ เวทนากฺขนฺธนิเทฺทโสฯ

สญฺญากฺขนฺธาทโยปิ อิมินา อุปาเยน เวทิตพฺพาฯ เกวลญฺหิ สญฺญากฺขนฺธนิเทฺทเส ติเกสุ เวทนาตฺติกปีติตฺติกาปิ ลพฺภนฺติ, ทุเกสุ จ สุขสหคตทุกาทโยปิฯ สงฺขารกฺขนฺธนิเทฺทเส ผสฺสสฺสาปิ สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนตฺตา ผสฺสสมฺปยุโตฺตติ อวตฺวา จิตฺตสมฺปยุโตฺตติ วุตฺตํฯ ทุเกสุ เจตฺถ เหตุทุกาทโยปิ ลพฺภนฺติฯ ติกา สญฺญากฺขนฺธสทิสา เอว ฯ วิญฺญาณกฺขนฺธนิเทฺทเส จกฺขุสมฺผสฺสชาทิภาวํ อวตฺวา จกฺขุวิญฺญาณนฺติอาทิ วุตฺตํฯ น หิ สกฺกา วิญฺญาณํ มโนสมฺผสฺสชนฺติ นิทฺทิสิตุํฯ เสสเมตฺถ สญฺญากฺขเนฺธ วุตฺตสทิสเมวฯ อิเมสํ ปน ติณฺณมฺปิ ขนฺธานํ นิเทฺทเสเยว เวทนากฺขนฺธนิเทฺทสโต อติเรกติกทุกา ลทฺธาฯ เตสํ วเสน วารปฺปเภโท เวทิตโพฺพติฯ

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนาฯ

'''๓. ปญฺหาปุจฺฉกวณฺณนา'''

๑๕๐. อิทานิ ปญฺหาปุจฺฉกํ โหติฯ ตตฺถ ปญฺหาปุจฺฉเน ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ‘‘กติกุสลา? กติอกุสลา? กติอพฺยากตา’’ติอาทินา นเยน ยํ ลพฺภติ, ยญฺจ น ลพฺภติ, ตํ สพฺพํ ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชเน ‘‘รูปกฺขโนฺธ อพฺยากโต’’ติอาทินา นเยน ยํ ลพฺภติ ตเทว อุทฺธฎนฺติ เวทิตพฺพํฯ ยตฺถ ยตฺถ จ ‘เอโก ขโนฺธ’ติ วา ‘เทฺว ขนฺธา’ติ วา ปริเจฺฉทํ อกตฺวา ‘‘สิยา อุปฺปนฺนา, สิยา อนุปฺปนฺนา’’ติอาทินา นเยน ตนฺติ ฐปิตา, ตตฺถ ตตฺถ ปญฺจนฺนมฺปิ ขนฺธานํ คหณํ เวทิตพฺพํฯ เสโส เตสํ เตสํ ขนฺธานํ กุสลาทิวิภาโค เหฎฺฐา ธมฺมสงฺคหฎฺฐกถายํ (ธ. ส. อฎฺฐ. ๙๘๕) วุโตฺตเยวฯ

อารมฺมณตฺติเกสุ ปน จตฺตาโร ขนฺธา ปญฺจปณฺณาส กามาวจรธเมฺม อารพฺภ รชฺชนฺตสฺส ทุสฺสนฺตสฺส มุยฺหนฺตสฺส สํวรนฺตสฺส สมฺมสนฺตสฺส ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส จ ปริตฺตารมฺมณา โหนฺติ, สตฺตวีสติ รูปารูปาวจรธเมฺม อารพฺภ รชฺชนฺตสฺส ทุสฺสนฺตสฺส มุยฺหนฺตสฺส สํวรนฺตสฺส ปริคฺคหํ ปฎฺฐเปนฺตสฺส มหคฺคตารมฺมณา, มคฺคผลนิพฺพานานิ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส อปฺปมาณารมฺมณา, ปญฺญตฺติํ ปจฺจเวกฺขณกาเล นวตฺตพฺพารมฺมณาติฯ

เตเยว เสกฺขาเสกฺขานํ มคฺคปจฺจเวกฺขณกาเล มคฺคารมฺมณา โหนฺติ, มคฺคกาเล สหชาตเหตุนา มคฺคเหตุกา, มคฺคํ ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขณกาเล อารมฺมณาธิปตินา มคฺคาธิปติโน , วีริยเชฎฺฐกํ วา วีมํสเชฎฺฐกํ วา มคฺคํ ภาเวนฺตสฺส สหชาตาธิปตินา มคฺคาธิปติโน, ฉนฺทเชฎฺฐกํ ปน จิตฺตเชฎฺฐกํ วา ภาเวนฺตสฺส นวตฺตพฺพารมฺมณา นาม โหนฺติฯ

อตีตานิ ปน ขนฺธธาตุอายตนานิ อารพฺภ รชฺชนฺตสฺส ทุสฺสนฺตสฺส มุยฺหนฺตสฺส สํวรนฺตสฺส ปริคฺคหํ ปฎฺฐเปนฺตสฺส อตีตารมฺมณา โหนฺติ, อนาคตานิ อารพฺภ อนาคตารมฺมณา โหนฺติ, ปจฺจุปฺปนฺนานิ อารพฺภ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา โหนฺติ, ปญฺญตฺติํ วา นิพฺพานํ วา ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส นวตฺตพฺพารมฺมณา โหนฺติฯ

ตถา อตฺตโน ขนฺธธาตุอายตนานิ อารพฺภ รชฺชนฺตสฺส ทุสฺสนฺตสฺส มุยฺหนฺตสฺส สํวรนฺตสฺส ปริคฺคหํ ปฎฺฐเปนฺตสฺส อชฺฌตฺตารมฺมณา โหนฺติ, ปเรสํ ขนฺธธาตุอายตนานิ อารพฺภ เอวํ ปวเตฺตนฺตสฺส พหิทฺธารมฺมณา, ปณฺณตฺตินิพฺพานปจฺจเวกฺขณกาเลปิ พหิทฺธารมฺมณาเยว, กาเลน อชฺฌตฺตํ กาเลน พหิทฺธา ธเมฺมสุ เอวํ ปวเตฺตนฺตสฺส อชฺฌตฺตพหิทฺธารมฺมณา, อากิญฺจญฺญายตนกาเล นวตฺตพฺพารมฺมณาติ เวทิตพฺพาฯ

อิติ ภควา อิมํ ขนฺธวิภงฺคํ สุตฺตนฺตภาชนียาทิวเสน ตโย ปริวเฎฺฎ นีหริตฺวา ภาเชโนฺต ทเสฺสสิฯ ตีสุปิ หิ ปริวเฎฺฎสุ เอโกว ปริเจฺฉโทฯ รูปกฺขโนฺธ หิ สพฺพตฺถ กามาวจโรเยวฯ จตฺตาโร ขนฺธา จตุภูมกา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตาติฯ

สโมฺมหวิโนทนิยา วิภงฺคฎฺฐกถาย

ขนฺธวิภงฺควณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ

[[หมวดหมู่:พระไตรปิฎก]]