Revision 89272 of "๒. อายตนวิภโงฺค-สัมโมหวิโนทนี" on thwikisource

'''๒. อายตนวิภโงฺค'''

'''๑. สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา'''

๑๕๔. อิทานิ ตทนนฺตเร อายตนวิภงฺคนิเทฺทเส สุตฺตนฺตภาชนียํ ตาว ทเสฺสโนฺต ทฺวาทสายตนานิ จกฺขายตนํ รูปายตนนฺติอาทิมาหฯ ตตฺถ ปาฬิมุตฺตเกน ตาว นเยน –



อตฺถลกฺขณตาวตฺว, กมสเงฺขปวิตฺถารา;

ตถา ทฎฺฐพฺพโต เจว, วิญฺญาตโพฺพ วินิจฺฉโยฯ



ตตฺถ วิเสสโต ตาว จกฺขตีติ จกฺขุ; รูปํ อสฺสาเทติ, วิภาเวติ จาติ อโตฺถฯ รูปยตีติ รูปํ; วณฺณวิการํ อาปชฺชมานํ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ อโตฺถฯ สุณาตีติ โสตํฯ สปฺปตีติ สโทฺท; อุทาหริยตีติ อโตฺถฯ ฆายตีติ ฆานํฯ คนฺธยตีติ คโนฺธ; อตฺตโน วตฺถุํ สูจยตีติ อโตฺถฯ ชีวิตํ อวฺหายตีติ ชิวฺหาฯ รสนฺติ ตํ สตฺตาติ รโส; อสฺสาเทนฺตีติ อโตฺถฯ กุจฺฉิตานํ สาสวธมฺมานํ อาโยติ กาโยฯ อาโยติ อุปฺปตฺติเทโสฯ ผุสียตีติ โผฎฺฐพฺพํฯ มนตีติ มโนฯ อตฺตโน ลกฺขณํ ธารยนฺตีติ ธมฺมาฯ

อวิเสสโต ปน อายตนโต, อายานํ ตนนโต, อายตสฺส จ นยนโต อายตนนฺติ เวทิตพฺพํฯ จกฺขุรูปาทีสุ หิ ตํตํทฺวารารมฺมณา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา เสน เสน อนุภวนาทินา กิเจฺจน อายตนฺติ อุฎฺฐหนฺติ ฆเฎฺฎนฺติ วายมนฺตีติ วุตฺตํ โหติฯ เต จ ปน อายภูเต ธเมฺม เอตานิ ตโนนฺติ วิตฺถาเรนฺตีติ วุตฺตํ โหติฯ อิทญฺจ อนมตเคฺค สํสาเร ปวตฺตํ อตีว อายตํ สํสารทุกฺขํ ยาว น นิวตฺตติ ตาว นยเนฺตว, ปวตฺตยนฺตีติ วุตฺตํ โหติฯ อิติ สเพฺพปิ เม ธมฺมา อายตนโต อายานํ ตนนโต อายตสฺส จ นยนโต ‘อายตนํ อายตน’นฺติ วุจฺจนฺติฯ

อปิจ นิวาสฎฺฐานเฎฺฐน, อากรเฎฺฐน, สโมสรณฎฺฐานเฎฺฐน , สญฺชาติเทสเฎฺฐน, การณเฎฺฐน จ อายตนํ เวทิตพฺพํฯ ตถา หิ โลเก ‘‘อิสฺสรายตนํ วาสุเทวายตน’’นฺติอาทีสุ นิวาสฎฺฐานํ อายตนนฺติ วุจฺจติ ฯ ‘‘สุวณฺณายตนํ รชตายตน’’นฺติอาทีสุ อากโรฯ สาสเน ปน ‘‘มโนรเม อายตเน เสวนฺติ นํ วิหงฺคมา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๕.๓๘) สโมสรณฎฺฐานํฯ ‘‘ทกฺขิณาปโถ คุนฺนํ อายตน’’นฺติอาทีสุ สญฺชาติเทโสฯ ‘‘ตตฺร ตเตฺรว สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณาติ สติ สติอายตเน’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๕.๒๓) การณํฯ

จกฺขุรูปาทีสุ จาปิ เต เต จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา นิวสนฺติ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ จกฺขาทโย เนสํ นิวาสนฎฺฐานํฯ จกฺขาทีสุ จ เต อากิณฺณา ตํ นิสฺสิตตฺตา ตทารมฺมณตฺตา จาติ จกฺขาทโย เนสํ อากโรฯ จกฺขาทโย จ เนสํ สโมสรณฎฺฐานํ, ตตฺถ ตตฺถ วตฺถุทฺวารารมฺมณวเสน สโมสรณโตฯ จกฺขาทโย จ เนสํ สญฺชาติเทโส; ตํ นิสฺสยารมฺมณภาเวน ตเตฺถว อุปฺปตฺติโตฯ จกฺขาทโย จ เนสํ การณํ, เตสํ อภาเว อภาวโตติฯ อิติ นิวาสฎฺฐานเฎฺฐน, อากรเฎฺฐน, สโมสรณฎฺฐานเฎฺฐน, สญฺชาติเทสเฎฺฐน, การณเฎฺฐนาติ อิเมหิ การเณหิ เอเต ธมฺมา ‘อายตนํ อายตน’นฺติ วุจฺจนฺติฯ ตสฺมา ยถาวุเตฺตนเตฺถน จกฺขุ จ ตํ อายตนญฺจาติ จกฺขายตนํ…เป.… ธมฺมา จ เต อายตนญฺจาติ ธมฺมายตนนฺติ เอวํ ตาเวตฺถ ‘อตฺถโต’ วิญฺญาตโพฺพ วินิจฺฉโยฯ

‘ลกฺขณโต’ติ จกฺขาทีนํ ลกฺขณโตเปตฺถ วิญฺญาตโพฺพ วินิจฺฉโยฯ ตานิ จ ปน เนสํ ลกฺขณานิ เหฎฺฐา รูปกณฺฑนิเทฺทเส วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิฯ

‘ตาวตฺวโต’ติ ตาวภาวโตฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ – จกฺขาทโยปิ หิ ธมฺมา เอวฯ เอวํ สติ ธมฺมายตนมิเจฺจว อวตฺวา กสฺมา ทฺวาทสายตนานิ วุตฺตานีติ เจ? ฉ วิญฺญาณกายุปฺปตฺติทฺวารารมฺมณววตฺถานโตฯ อิธ ฉนฺนํ วิญฺญาณกายานํ ทฺวารภาเวน อารมฺมณภาเวน จ ววตฺถานโต อยเมว เตสํ เภโท โหตีติ ทฺวาทส วุตฺตานิฯ จกฺขุวิญฺญาณวีถิปริยาปนฺนสฺส หิ วิญฺญาณกายสฺส จกฺขายตนเมว อุปฺปตฺติทฺวารํ, รูปายตนเมว จารมฺมณํ ฯ ตถา อิตรานิ อิตเรสํฯ ฉฎฺฐสฺส ปน ภวงฺคมนสงฺขาโต มนายตเนกเทโสว อุปฺปตฺติทฺวารํ, อสาธารณญฺจ ธมฺมายตนํ อารมฺมณนฺติ ฯ อิติ ฉนฺนํ วิญฺญาณกายานํ อุปฺปตฺติทฺวารารมฺมณววตฺถานโต ทฺวาทส วุตฺตานีติฯ เอวเมตฺถ ‘ตาวตฺวโต’ วิญฺญาตโพฺพ วินิจฺฉโยฯ

‘กมโต’ติ อิธาปิ ปุเพฺพ วุเตฺตสุ อุปฺปตฺติกฺกมาทีสุ เทสนากฺกโมว ยุชฺชติฯ อชฺฌตฺติเกสุ หิ อายตเนสุ สนิทสฺสนสปฺปฎิฆวิสยตฺตา จกฺขายตนํ ปากฎนฺติ ปฐมํ เทสิตํฯ ตโต อนิทสฺสนสปฺปฎิฆวิสยานิ โสตายตนาทีนิฯ อถ วา ทสฺสนานุตฺตริยสวนานุตฺตริยเหตุภาเวน พหูปการตฺตา อชฺฌตฺติเกสุ จกฺขายตนโสตายตนานิ ปฐมํ เทสิตานิฯ ตโต ฆานายตนาทีนิ ตีณิฯ ปญฺจนฺนมฺปิ โคจรวิสยตฺตา อเนฺต มนายตนํฯ จกฺขาทีนํ ปน โคจรตฺตา ตสฺส ตสฺส อนนฺตรานิ พาหิเรสุ รูปายตนาทีนิฯ อปิจ วิญฺญาณุปฺปตฺติการณววตฺถานโตปิ อยเมว เตสํ กโม เวทิตโพฺพฯ วุตฺตเญฺหตํ ‘‘จกฺขุญฺจ ปฎิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ…เป.… มนญฺจ ปฎิจฺจ ธเมฺม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณ’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๔๒๑) เอวํ ‘กมโต’เปตฺถ วิญฺญาตโพฺพ วินิจฺฉโยฯ

‘สเงฺขปวิตฺถารา’ติ สเงฺขปโต หิ มนายตนสฺส เจว ธมฺมายตเนกเทสสฺส จ นาเมน, ตทวเสสานญฺจ อายตนานํ รูเปน สงฺคหิตตฺตา ทฺวาทสาปิ อายตนานิ นามรูปมตฺตเมว โหนฺติฯ

วิตฺถารโต ปน อชฺฌตฺติเกสุ ตาว จกฺขายตนํ ชาติวเสน จกฺขุปสาทมตฺตเมว, ปจฺจยคตินิกายปุคฺคลเภทโต ปน อนนฺตปฺปเภทํฯ ตถา โสตายตนาทีนิ จตฺตาริฯ มนายตนํ เตภูมกกุสลากุสลวิปากกิริยวิญฺญาณเภเทน เอกาสีติปฺปเภทํ, วตฺถุปฎิปทาทิเภทโต ปน อนนฺตปฺปเภทํฯ รูปคนฺธรสายตนานิ สมุฎฺฐานเภทโต จตุปฺปเภทานิ, สทฺทายตนํ ทฺวิปฺปเภทํฯ สภาควิสภาคเภทโต ปน สพฺพานิปิ อนนฺตปฺปเภทานิฯ โผฎฺฐพฺพายตนํ ปถวีธาตุเตโชธาตุวาโยธาตุวเสน ติปฺปเภทํ, สมุฎฺฐานโต จตุปฺปเภทํ, สภาควิสภาคโต อเนกปฺปเภทํฯ ธมฺมายตนํ เตภูมกธมฺมารมฺมณวเสน อเนกปฺปเภทนฺติฯ เอวํ สเงฺขปวิตฺถารา วิญฺญาตโพฺพ วินิจฺฉโยฯ

‘ทฎฺฐพฺพโต’ติ เอตฺถ ปน สพฺพาเนเวตานิ อายตนานิ อนาคมนโต อนิคฺคมนโต จ ทฎฺฐพฺพานิฯ น หิ ตานิ ปุเพฺพ อุทยา กุโตจิ อาคจฺฉนฺติ, นาปิ อุทฺธํ วยา กุหิญฺจิ คจฺฉนฺติ; อถ โข ปุเพฺพ อุทยา อปฺปฎิลทฺธสภาวานิ, อุทฺธํ วยา ปริภินฺนสภาวานิ, ปุพฺพนฺตาปรนฺตเวมเชฺฌ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตาย อวสานิ ปวตฺตนฺติฯ ตสฺมา อนาคมนโต อนิคฺคมนโต จ ทฎฺฐพฺพานิฯ ตถา นิรีหโต อพฺยาปารโต จฯ น หิ จกฺขุรูปาทีนํ เอวํ โหติ – ‘อโห วต อมฺหากํ สามคฺคิยา วิญฺญาณํ นาม อุปฺปเชฺชยฺยา’ติ, น จ ตานิ วิญฺญาณุปฺปาทนตฺถํ ทฺวารภาเวน วตฺถุภาเวน อารมฺมณภาเวน วา อีหนฺติ, น พฺยาปารมาปชฺชนฺติ; อถ โข ธมฺมตาเวสา ยํ จกฺขุรูปาทีนํ สามคฺคิยํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ สมฺภวนฺติฯ ตสฺมา นิรีหโต อพฺยาปารโต จ ทฎฺฐพฺพานิฯ อปิจ อชฺฌตฺติกานิ สุญฺญคาโม วิย ทฎฺฐพฺพานิ ธุวสุภสุขตฺตภาววิรหิตตฺตา, พาหิรานิ คามฆาตกโจรา วิย อชฺฌตฺติกานํ อภิฆาตกตฺตาฯ วุตฺตเญฺหตํ – ‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, หญฺญติ มนาปามนาเปหิ รูเปหีติ วิตฺถาโรฯ อปิจ อชฺฌตฺติกานิ ฉ ปาณกา วิย ทฎฺฐพฺพานิ, พาหิรานิ เตสํ โคจรา วิยาติฯ เอวเมฺปตฺถ ‘ทฎฺฐพฺพโต’ วิญฺญาตโพฺพ วินิจฺฉโยติฯ

อิทานิ เตสํ วิปสฺสิตพฺพาการํ ทเสฺสตุํ จกฺขุํ อนิจฺจนฺติอาทิ อารทฺธํฯ ตตฺถ จกฺขุ ตาว หุตฺวา อภาวเฎฺฐน อนิจฺจนฺติ เวทิตพฺพํฯ อปเรหิปิ จตูหิ การเณหิ อนิจฺจํ – อุปฺปาทวยวนฺตโต, วิปริณามโต, ตาวกาลิกโต, นิจฺจปฎิเกฺขปโตติฯ

ตเทว ปฎิปีฬนเฎฺฐน ทุกฺขํฯ ยสฺมา วา เอตํ อุปฺปนฺนํ ฐิติํ ปาปุณาติ, ฐิติยํ ชราย กิลมติ, ชรํ ปตฺวา อวสฺสํ ภิชฺชติ; ตสฺมา อภิณฺหสมฺปฎิปีฬนโต, ทุกฺขมโต, ทุกฺขวตฺถุโต, สุขปฎิเกฺขปโตติ อิเมหิ จตูหิ การเณหิ ทุกฺขํฯ

อวสวตฺตนเฎฺฐน ปน อนตฺตาฯ ยสฺมา วา เอตํ อุปฺปนฺนํ ฐิติํ มา ปาปุณาตุ, ฐานปฺปตฺตํ มา ชิรตุ, ชรปฺปตํ มา ภิชฺชตูติ อิเมสุ ตีสุ ฐาเนสุ กสฺสจิ วสวตฺติภาโว นตฺถิ, สุญฺญํ เตน วสวตฺตนากาเรน; ตสฺมา สุญฺญโต, อสฺสามิกโต, อกามการิยโต, อตฺตปฎิเกฺขปโตติ อิเมหิ จตูหิ การเณหิ อนตฺตาฯ

วิภวคติกโต , ปุพฺพาปรวเสน ภวสงฺกนฺติคมนโต, ปกติภาววิชหนโต จ วิปริณามธมฺมํฯ อิทํ อนิจฺจเววจนเมวฯ รูปา อนิจฺจาติอาทีสุปิ เอเสว นโยฯ อปิเจตฺถ ฐเปตฺวา จกฺขุํ เตภูมกธมฺมา อนิจฺจา, โน จกฺขุฯ จกฺขุ ปน จกฺขุ เจว อนิจฺจญฺจฯ ตถา เสสธมฺมา ทุกฺขา, โน จกฺขุฯ จกฺขุ ปน จกฺขุ เจว ทุกฺขญฺจฯ เสสธมฺมา อนตฺตา, โน จกฺขุฯ จกฺขุ ปน จกฺขุ เจว อนตฺตา จาติฯ รูปาทีสุปิ เอเสว นโยฯ

อิมสฺมิํ ปน สุตฺตนฺตภาชนีเย ตถาคเตน กิํ ทสฺสิตนฺติ? ทฺวาทสนฺนํ อายตนานํ อนตฺตลกฺขณํฯ สมฺมาสมฺพุโทฺธ หิ อนตฺตลกฺขณํ ทเสฺสโนฺต อนิเจฺจน วา ทเสฺสติ, ทุเกฺขน วา, อนิจฺจทุเกฺขหิ วาฯ ตตฺถ ‘‘จกฺขุ, อตฺตาติ โย วเทยฺย, ตํ น อุปปชฺชติฯ จกฺขุสฺส อุปฺปาโทปิ วโยปิ ปญฺญายติฯ ยสฺส โข ปน อุปฺปาโทปิ วโยปิ ปญฺญายติ ‘อตฺตา เม อุปฺปชฺชติ จ เวติ จา’ติ อิจฺจสฺส เอวมาคตํ โหติฯ ตสฺมา ตํ น อุปปชฺชติ – จกฺขุ อตฺตาติ โย วเทยฺย อิติ จกฺขุ อนตฺตา’’ติ (ม. นิ. ๓.๔๒๒)ฯ อิมสฺมิํ สุเตฺต อนิเจฺจน อนตฺตลกฺขณํ ทเสฺสสิฯ ‘‘รูปํ, ภิกฺขเว, อนตฺตาฯ รูปญฺจ หิทํ, ภิกฺขเว, อตฺตา อภวิสฺส, น ยิทํ รูปํ อาพาธาย สํวเตฺตยฺย; ลเพฺภถ จ รูเป – เอวํ เม รูปํ โหตุ, เอวํ เม รูปํ มา อโหสีติฯ ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, รูปํ อนตฺตา ตสฺมา รูปํ อาพาธาย สํวตฺตติ; น จ ลพฺภติ รูเป – เอวํ เม รูปํ โหตุ, เอวํ เม รูปํ มา อโหสี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๕๙; มหาว. ๒๐) อิมสฺมิํ สุเตฺต ทุเกฺขน อนตฺตลกฺขณํ ทเสฺสสิฯ ‘‘รูปํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ, ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา, ยทนตฺตา ตํ เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๑๕) อนิจฺจทุเกฺขหิ อนตฺตลกฺขณํ ทเสฺสสิฯ กสฺมา? อนิจฺจทุกฺขานํ ปากฎตฺตาฯ

หตฺถโต หิ ตฎฺฎเก วา สรเก วา กิสฺมิญฺจิเทว วา ปติตฺวา ภิเนฺน ‘อโห อนิจฺจ’นฺติ วทนฺติฯ เอวํ อนิจฺจํ ปากฎํ นามฯ อตฺตภาวสฺมิํ ปน คณฺฑปิฬกาทีสุ วา อุฎฺฐิตาสุ ขาณุกณฺฎกาทีหิ วา วิทฺธาสุ ‘อโห ทุกฺข’นฺติ วทนฺติฯ เอวํ ทุกฺขํ ปากฎํ นามฯ อนตฺตลกฺขณํ อปากฎํ อนฺธการํ อวิภูตํ ทุปฺปฎิวิชฺฌํ ทุทฺทีปนํ ทุปฺปญฺญาปนํ ฯ อนิจฺจทุกฺขลกฺขณานิ อุปฺปาทา วา ตถาคตานํ อนุปฺปาทา วา ปญฺญายนฺติฯ อนตฺตลกฺขณํ วินา พุทฺธุปฺปาทา น ปญฺญายติ, พุทฺธุปฺปาเทเยว ปญฺญายติฯ มหิทฺธิกา หิ มหานุภาวา ตาปสปริพฺพาชกา สรภงฺคสตฺถาราทโยปิ ‘อนิจฺจํ ทุกฺข’นฺติ วตฺตุํ สโกฺกนฺติ, ‘อนตฺตา’ติ วตฺตุํ น สโกฺกนฺติฯ สเจ หิ เต สมฺปตฺตปริสาย อนตฺตาติ วตฺตุํ สกฺกุเณยฺยุํ, สมฺปตฺตปริสาย มคฺคผลปฎิเวโธ ภเวยฺยฯ อนตฺตลกฺขณปญฺญาปนญฺหิ อญฺญสฺส กสฺสจิ อวิสโย, สพฺพญฺญุพุทฺธานเมว วิสโยฯ เอวเมตํ อนตฺตลกฺขณํ อปากฎํฯ ตสฺมา สตฺถา อนตฺตลกฺขณํ ทเสฺสโนฺต อนิเจฺจน วา ทเสฺสสิ, ทุเกฺขน วา, อนิจฺจทุเกฺขหิ วาฯ อิธ ปน ตํ อนิจฺจทุเกฺขหิ ทเสฺสสีติ เวทิตพฺพํฯ

อิมานิ ปน ลกฺขณานิ กิสฺส อมนสิการา อปฺปฎิเวธา, เกน ปฎิจฺฉนฺนตฺตา, น อุปฎฺฐหนฺติ? อนิจฺจลกฺขณํ ตาว อุทยพฺพยานํ อมนสิการา อปฺปฎิเวธา, สนฺตติยา ปฎิจฺฉนฺนตฺตา, น อุปฎฺฐาติฯ ทุกฺขลกฺขณํ อภิณฺหสมฺปฎิปีฬนสฺส อมนสิการา อปฺปฎิเวธา, อิริยาปเถหิ ปฎิจฺฉนฺนตฺตา, น อุปฎฺฐาติฯ อนตฺตลกฺขณํ นานาธาตุวินิโพฺภคสฺส อมนสิการา อปฺปฎิเวธา, ฆเนน ปฎิจฺฉนฺนตฺตา, น อุปฎฺฐาติฯ อุทยพฺพยํ ปน ปริคฺคเหตฺวา สนฺตติยา วิโกปิตาย อนิจฺจลกฺขณํ ยาถาวสรสโต อุปฎฺฐาติฯ อภิณฺหสมฺปฎิปีฬนํ มนสิกตฺวา อิริยาปเถ อุคฺฆาฎิเต ทุกฺขลกฺขณํ ยาถาวสรสโต อุปฎฺฐาติฯ นานาธาตุโย วินิพฺภุชิตฺวา ฆนวินิโพฺภเค กเต อนตฺตลกฺขณํ ยาถาวสรสโต อุปฎฺฐาติฯ

เอตฺถ จ อนิจฺจํ อนิจฺจลกฺขณํ, ทุกฺขํ ทุกฺขลกฺขณํ, อนตฺตา อนตฺตลกฺขณนฺติ อยํ วิภาโค เวทิตโพฺพฯ ตตฺถ อนิจฺจนฺติ ขนฺธปญฺจกํฯ กสฺมา? อุปฺปาทวยญฺญถตฺตภาวา, หุตฺวา อภาวโต วา; อุปฺปาทวยญฺญถตฺตํ อนิจฺจลกฺขณํ, หุตฺวา อภาวสงฺขาโต อาการวิกาโร วาฯ ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺข’’นฺติ วจนโต ปน ตเทว ขนฺธปญฺจกํ ทุกฺขํฯ กสฺมา? อภิณฺหสมฺปฎิปีฬนโต; อภิณฺหสมฺปฎิปีฬนากาโร ทุกฺขลกฺขณํฯ ‘‘ยํ ทุกฺขํ ตํ อนตฺตา’’ติ ปน วจนโต ตเทว ขนฺธปญฺจกํ อนตฺตาฯ กสฺมา? อวสวตฺตนโต; อวสวตฺตนากาโร อนตฺตลกฺขณํฯ อิติ อญฺญเทว อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา, อญฺญานิ อนิจฺจทุกฺขานตฺตลกฺขณานิฯ ปญฺจกฺขนฺธา, ทฺวาทสายตนานิ, อฎฺฐารส ธาตุโยติ อิทญฺหิ สพฺพมฺปิ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา นามฯ วุตฺตปฺปการาการวิการา อนิจฺจทุกฺขานตฺตลกฺขณานีติฯ

สเงฺขปโต ปเนตฺถ ทสายตนานิ กามาวจรานิ, เทฺว เตภูมกานิฯ สเพฺพสุปิ สมฺมสนจาโร กถิโตติ เวทิตโพฺพฯ

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนาฯ

'''๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา'''

๑๕๕. อภิธมฺมภาชนีเย ยถา เหฎฺฐา วิปสฺสกานํ อุปการตฺถาย ‘‘จกฺขายตนํ รูปายตน’’นฺติ ยุคลโต อายตนานิ วุตฺตานิ, ตถา อวตฺวา อชฺฌตฺติกพาหิรานํ สพฺพาการโต สภาวทสฺสนตฺถํ ‘‘จกฺขายตนํ โสตายตน’’นฺติ เอวํ อชฺฌตฺติกพาหิรววตฺถานนเยน วุตฺตานิฯ

๑๕๖. เตสํ นิเทฺทสวาเร ตตฺถ กตมํ จกฺขายตนนฺติอาทีนิ เหฎฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิฯ

๑๖๗. ยํ ปเนตํ ธมฺมายตนนิเทฺทเส ‘‘ตตฺถ กตมา อสงฺขตา ธาตุ? ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย’’ติ วุตฺตํ, ตตฺรายมโตฺถ – อสงฺขตา ธาตูติ อสงฺขตสภาวํ นิพฺพานํฯ ยสฺมา ปเนตํ อาคมฺม ราคาทโย ขียนฺติ, ตสฺมา ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโยติ วุตฺตํฯ อยเมตฺถ อาจริยานํ สมานตฺถกถาฯ

วิตณฺฑวาที ปนาห – ‘ปาฎิเยกฺกํ นิพฺพานํ นาม นตฺถิ, กิเลสกฺขโยว นิพฺพาน’นฺติฯ ‘สุตฺตํ อาหรา’ติ จ วุเตฺต ‘‘นิพฺพานํ นิพฺพานนฺติ โข, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ; กตมํ นุ โข, อาวุโส, นิพฺพานนฺติ? โย โข, อาวุโส, ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย – อิทํ วุจฺจติ นิพฺพาน’’นฺติ เอตํ ชมฺพุขาทกสุตฺตํ อาหริตฺวา ‘อิมินา สุเตฺตน เวทิตพฺพํ ปาฎิเยกฺกํ นิพฺพานํ นาม นตฺถิ, กิเลสกฺขโยว นิพฺพาน’นฺติ อาหฯ โส วตฺตโพฺพ – ‘กิํ ปน ยถา เจตํ สุตฺตํ ตถา อโตฺถ’ติ? อทฺธา วกฺขติ – ‘อาม , นตฺถิ สุตฺตโต มุญฺจิตฺวา อโตฺถ’ติฯ ตโต วตฺตโพฺพ – ‘อิทํ ตาว เต สุตฺตํ อาภตํ; อนนฺตรสุตฺตํ อาหรา’ติฯ อนนฺตรสุตฺตํ นาม – ‘‘อรหตฺตํ อรหตฺตนฺติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ; กตมํ นุ โข, อาวุโส, อรหตฺตนฺติ? โย โข, อาวุโส, ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย – อิทํ วุจฺจติ อรหตฺต’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๓๑๕) อิทํ ตเสฺสวานนฺตรํ อาภตสุตฺตํฯ

อิมสฺมิํ ปน นํ อาภเต อาหํสุ – ‘นิพฺพานํ นาม ธมฺมายตนปริยาปโนฺน ธโมฺม, อรหตฺตํ จตฺตาโร ขนฺธาฯ นิพฺพานํ สจฺฉิกตฺวา วิหรโนฺต ธมฺมเสนาปติ นิพฺพานํ ปุจฺฉิโตปิ อรหตฺตํ ปุจฺฉิโตปิ กิเลสกฺขยเมว อาหฯ กิํ ปน นิพฺพานญฺจ อรหตฺตญฺจ เอกํ อุทาหุ นาน’นฺติ? ‘เอกํ วา โหตุ นานํ วาฯ โก เอตฺถ ตยา อติพหุํ จุณฺณีกรณํ กโรเนฺตน อโตฺถ’? ‘น ตฺวํ เอกํ นานํ ชานาสีติฯ นนุ ญาเต สาธุ โหตี’ติ เอวํ ปุนปฺปุนํ ปุจฺฉิโต วเญฺจตุํ อสโกฺกโนฺต อาห – ‘ราคาทีนํ ขีณเนฺต อุปฺปนฺนตฺตา อรหตฺตํ ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย’ติ วุจฺจตีติฯ ตโต นํ อาหํสุ – ‘มหากมฺมํ เต กตํฯ ลญฺชํ ทตฺวาปิ ตํ วทาเปโนฺต เอตเทว วทาเปยฺยฯ ยเถว จ เต เอตํ วิภชิตฺวา กถิตํ, เอวํ อิทมฺปิ สลฺลเกฺขหิ – นิพฺพานญฺหิ อาคมฺม ราคาทโย ขีณาติ นิพฺพานํ ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโยติ วุตฺตํฯ ตีณิปิ หิ เอตานิ นิพฺพานเสฺสว อธิวจนานี’ติฯ

สเจ เอวํ วุเตฺต สญฺญตฺติํ คจฺฉติ อิเจฺจตํ กุสลํ; โน เจ, พหุนิพฺพานตาย กาเรตโพฺพฯ กถํ? เอวํ ตาว ปุจฺฉิตโพฺพ – ‘ราคกฺขโย นาม ราคเสฺสว ขโย อุทาหุ โทสโมหานมฺปิ? โทสกฺขโย นาม โทสเสฺสว ขโย อุทาหุ ราคโมหานมฺปิ? โมหกฺขโย นาม โมหเสฺสว ขโย อุทาหุ ราคโทสานมฺปี’ติ? อทฺธา วกฺขติ – ‘ราคกฺขโย นาม ราคเสฺสว ขโย, โทสกฺขโย นาม โทสเสฺสว ขโย, โมหกฺขโย นาม โมหเสฺสว ขโย’ติฯ

ตโต วตฺตโพฺพ – ‘ตว วาเท ราคกฺขโย เอกํ นิพฺพานํ โหติ, โทสกฺขโย เอกํ, โมหกฺขโย เอกํ; ติณฺณํ อกุสลมูลานํ ขเย ตีณิ นิพฺพานานิ โหนฺติ, จตุนฺนํ อุปาทานานํ ขเย จตฺตาริ, ปญฺจนฺนํ นีวรณานํ ขเย ปญฺจ, ฉนฺนํ ตณฺหากายานํ ขเย ฉ, สตฺตนฺนํ อนุสยานํ ขเย สตฺต, อฎฺฐนฺนํ มิจฺฉตฺตานํ ขเย อฎฺฐ, นวนฺนํ ตณฺหามูลกธมฺมานํ ขเย นว, ทสนฺนํ สํโยชนานํ ขเย ทส, ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสสฺส ขเย ปาฎิเยกฺกํ ปาฎิเยกฺกํ นิพฺพานนฺติ พหูนิ นิพฺพานานิ โหนฺติฯ นตฺถิ ปน เต นิพฺพานานํ ปมาณนฺติฯ เอวํ ปน อคฺคเหตฺวา นิพฺพานํ อาคมฺม ราคาทโย ขีณาติ เอกเมว นิพฺพานํ ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโยติ วุจฺจติฯ ตีณิปิ เหตานิ นิพฺพานเสฺสว อธิวจนานีติ คณฺห’ฯ

สเจ ปน เอวํ วุเตฺตปิ น สลฺลเกฺขติ, โอฬาริกตาย กาเรตโพฺพฯ กถํ? ‘อนฺธพาลา หิ อจฺฉทีปิมิคมกฺกฎาทโยปิ กิเลสปริยุฎฺฐิตา วตฺถุํ ปฎิเสวนฺติฯ อถ เนสํ ปฎิเสวนปริยเนฺต กิเลโส วูปสมฺมติฯ ตว วาเท อจฺฉทีปิมิคมกฺกฎาทโย นิพฺพานปฺปตฺตา นาม โหนฺติฯ โอฬาริกํ วต เต นิพฺพานํ ถูลํ, กเณฺณหิ ปิฬนฺธิตุํ น สกฺกาติฯ เอวํ ปน อคฺคเหตฺวา นิพฺพานํ อาคมฺม ราคาทโย ขีณาติ เอกเมว นิพฺพานํ ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโยติ วุจฺจติฯ ตีณิปิ เหตานิ นิพฺพานเสฺสว อธิวจนานีติ คณฺห’ฯ

สเจ ปน เอวํ วุเตฺตปิ น สลฺลเกฺขติ, โคตฺรภุนาปิ กาเรตโพฺพฯ กถํ? เอวํ ตาว ปุจฺฉิตโพฺพ – ‘ตฺวํ โคตฺรภุ นาม อตฺถีติ วเทสี’ติ? ‘อาม วทามี’ติฯ ‘โคตฺรภุกฺขเณ กิเลสา ขีณา, ขียนฺติ, ขียิสฺสนฺตี’ติ? น ขีณา, น ขียนฺติ; อปิจ โข ขียิสฺสนฺตีติฯ ‘โคตฺรภุ ปน กิํ อารมฺมณํ กโรตี’ติ? ‘นิพฺพานํ’ฯ ‘ตว โคตฺรภุกฺขเณ กิเลสา น ขีณา, น ขียนฺติ; อถ โข ขียิสฺสนฺติฯ ตฺวํ อขีเณสุเยว กิเลเสสุ กิเลสกฺขยํ นิพฺพานํ ปญฺญเปสิ, อปฺปหีเนสุ อนุสเยสุ อนุสยปฺปหานํ นิพฺพานํ ปญฺญเปสิฯ ตํ เต น สเมติฯ เอวํ ปน อคฺคเหตฺวา นิพฺพานํ อาคมฺม ราคาทโย ขีณาติ เอกเมว นิพฺพานํ ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโยติ วุจฺจติฯ ตีณิปิ เหตานิ นิพฺพานเสฺสว อธิวจนานีติ คณฺห’ฯ

สเจ ปน เอวํ วุเตฺตปิ น สลฺลเกฺขติ, มเคฺคน กาเรตโพฺพฯ กถํ? เอวํ ตาว ปุจฺฉิตโพฺพ – ‘ตฺวํ มคฺคํ นาม วเทสี’ติ? ‘อาม วเทมี’ติฯ ‘มคฺคกฺขเณ กิเลสา ขีณา, ขียนฺติ, ขิยิสฺสนฺตี’ติ? ชานมาโน วกฺขติ – ‘ขีณาติ วา ขียิสฺสนฺตีติ วา วตฺตุํ น วฎฺฎติ, ขียนฺตีติ วตฺตุํ วฎฺฎตี’ติฯ ‘ยทิ เอวํ, มคฺคสฺส กิเลสกฺขยํ นิพฺพานํ กตมํ? มเคฺคน ขียนกกิเลสา กตเม? มโคฺค กตมํ กิเลสกฺขยํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา กตเม กิเลเส เขเปติ? ตสฺมา มา เอวํ คณฺหฯ นิพฺพานํ ปน อาคมฺม ราคาทโย ขีณาติ เอกเมว นิพฺพานํ ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโยติ วุจฺจติฯ ตีณิปิ เหตานิ นิพฺพานเสฺสว อธิวจนานี’ติฯ

เอวํ วุเตฺต เอวมาห – ‘ตฺวํ อาคมฺม อาคมฺมาติ วเทสี’ติ? ‘อาม วเทมี’ติฯ ‘อาคมฺม นามาติ อิทํ เต กุโต ลทฺธ’นฺติ? ‘สุตฺตโต ลทฺธ’นฺติ ฯ ‘อาหร สุตฺต’นฺติฯ ‘‘เอวํ อวิชฺชา จ ตณฺหา จ ตํ อาคมฺม, ตมฺหิ ขีณา, ตมฺหิ ภคฺคา, น จ กิญฺจิ กทาจี’’ติฯ เอวํ วุเตฺต ปรวาที ตุณฺหีภาวํ อาปโนฺนติฯ

อิธาปิ ทสายตนานิ กามาวจรานิ, เทฺว ปน จตุภูมกานิ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกานีติ เวทิตพฺพานิฯ

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนาฯ

'''๓. ปญฺหาปุจฺฉกวณฺณนา'''

๑๖๘. อิธาปิ ปญฺหาปุจฺฉเก ยํ ลพฺภติ ยญฺจ น ลพฺภติ, ตํ สพฺพํ ปุจฺฉิตฺวา ลพฺภมานวเสเนว วิสฺสชฺชนํ วุตฺตํ; น เกวลญฺจ อิธ, สเพฺพสุปิ ปญฺหาปุจฺฉเกสุ เอเสว นโยฯ อิธ ปน ทสนฺนํ อายตนานํ รูปภาเวน อพฺยากตตา เวทิตพฺพาฯ ทฺวินฺนํ อายตนานํ ขนฺธวิภเงฺค จตุนฺนํ ขนฺธานํ วิย กุสลาทิภาโว เวทิตโพฺพฯ เกวลญฺหิ จตฺตาโร ขนฺธา สปฺปจฺจยาว สงฺขตาว ธมฺมายตนํ ปน ‘‘สิยา อปฺปจฺจยํ, สิยา อสงฺขต’’นฺติ อาคตํฯ อารมฺมณตฺติเกสุ จ อนารมฺมณํ สุขุมรูปสงฺขาตํ ธมฺมายตนํ น-วตฺตพฺพโกฎฺฐาสํ ภชติฯ ตญฺจ โข อนารมฺมณตฺตา น ปริตฺตาทิภาเวน นวตฺตพฺพธมฺมารมฺมณตฺตาติ อยเมตฺถ วิเสโสฯ เสสํ ตาทิสเมวฯ อิธาปิ หิ จตฺตาโร ขนฺธา วิย ทฺวายตนา ปญฺจปณฺณาส กามาวจรธเมฺม อารพฺภ รชฺชนฺตสฺส ทุสฺสนฺตสฺส มุยฺหนฺตสฺส สํวรนฺตสฺส สมฺมสนฺตสฺส ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส จ ปริตฺตารมฺมณาติ สพฺพํ ขเนฺธสุ วุตฺตสทิสเมวาติฯ

สโมฺมหวิโนทนิยา วิภงฺคฎฺฐกถาย

อายตนวิภงฺควณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ

[[หมวดหมู่:พระไตรปิฎก]]