Revision 99312 of "ประกาศพระราชปรารภ จ.ศ. ๑๑๖๖/พ.ศ. ๒๕๔๘" on thwikisource

{{header
| title = [[ประกาศพระราชปรารภ จ.ศ. ๑๑๖๖]]
| editor = | override_editor = [[ผู้สร้างสรรค์:โรแบร์ แลงกาต์|โรแบร์ แลงกาต์]], [[ผู้สร้างสรรค์:กำธร เลี้ยงสัจธรรม|กำธร เลี้ยงสัจธรรม]]
| section = ฉบับมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
| next = [[ประกาศพระราชปรารภ จ.ศ. ๑๑๖๖/พ.ศ. ๒๕๕๘|ฉบับราชบัณฑิตยสภา]]
| notes = คัดจาก ''กฎหมายตรา ๓ ดวง ฉบับพิมพ์มหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์ฯ'' (ดู [[#บรรณานุกรม|บรรณานุกรม]]) หมายเลขหน้าบรรทัดเพิ่มโดยวิกิซอร์ซ
}}
{{:กฎหมายตราสามดวง/คำนำ}}


==ประกาศ==
<br><br>
{|
|- valign="top"
| style="width:10%;" |
| <center>{{fs|140%|ประกาศพระราชปรารภ}}<ref group = รล>ประกาศพระราชปรารภนี้ปรากฎมีอยู่ในหน้าต้นแห่งฉะบับหลวงทุกฉะบับ เว้นแต่ฉะบับใดมีตัวบทกฎหมายยืดยาวซึ่งต้องเขียนเป็นหลายเล่มต่อ ๆ กันแล้ว ประกาศนี้จึ่งเขียนฉะเพาะในตอนต้นแห่งเล่มที่ ๑ แต่เล่มเดียว ณ ที่นี้พิมพ์ตามต้นฉะบับหลวง L1 คือ ตามฉะบับที่มีพระธรรมสาตรเขียนไว้ด้วย</ref><ref group = วซ>ตาม{{พลป|g15|๓๙|5=}} บานแผนกสมุดไทยมีข้อความเกี่ยวกับวันที่เขียน ผู้เขียน และผู้ตรวจทาน ว่า "วัน {{จ|๕|๑๒||๑๐|0=+}} ค่ำ จุลศักราช ๑๑๖๗ ปีฉลู สัพศก ข้าพระพุทธิเจ้า ขุนษาราบันจง บหลัดกรมอาลักษณ์ ชุบ ข้าพระพุทธิเจ้า ขุนสารประเสริฐ หมื่นพิมลอักษร นายเทียรคราช ทานแล้ว ๓ ครั้ง ขอเดชะ" ทั้งนี้ "วัน {{จ|๕|๑๒||๑๐|0=+}} ค่ำ" คือ "วันพฤหัสบดี ขึ้น ๑๒ ค่ำ เดือน ๑๐ (จ.ศ. ๑๑๖๗)" ซึ่งตรงกับวันที่ ๕ กันยายน พ.ศ. ๒๓๔๘</ref></center>
<br>
|- valign="top"
| {{พลป|i2|1|๑}}
| {{g|2em}}{{fs|120%|ศุภมัสดุ ๑๑๖๖ มุสิกะสังวัจฉะระ มาฆะมาศ ศุกะปักษย}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|2|๒}}
| {{fs|120%|ปาฏิบทดฤษถีคุรุวาระ}}<ref group = วซ>"๑๑๖๖ มุสิกะสังวัจฉะระ มาฆะมาศ ศุกะปักษย ปาฏิบทดฤษถีคุรุวาระ" แปลว่า "(จ.ศ.) ๑๑๖๖, ปีชวด, เดือนมาฆะ (เดือน ๓), ข้างขึ้น, ค่ำปาฏิบท (วัน ๑ ค่ำ), วันครู (วันพฤหัสบดี)" ซึ่ง{{พลป|g15|๔๐|5=ว่า ตรงกับวันที่ ๓๑ มกราคม พ.ศ. ๒๓๔๗}}</ref> {{fs|120%|บริเฉทะกาลกำหนด พระบาทสมเดจ์}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|3|๓}}
| {{fs|120%|พระบรมราชาธิราชรามาธิบดี ศรีสินทรบรมมหาจักรพรรดิราชา}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|4|๔}}
| {{fs|120%|ธิบดินทรธรนินทราธิราช รัตนากาศภาศกระวงษองคบรมาธิเบศ}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|5|๕}}
| {{fs|120%|ตรีภูวเนศวรนารถนายกดิลกรัตนราช ชาติอาชาวะไศรยสมุทย{{พลป|h|ดโร}}}}<ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๑|ดะโร|๖}}</ref>
|- valign="top"
| {{พลป|i2|6|๖}}
| {{fs|120%|มนต์ สกลจักรวาฬาธิเบนทรสุริเยทราธิบดินทรหริหรินทราธาดา}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|7|๗}}
| {{fs|120%|ธิบดี ศรีสุวิบุลคุณอักขนิต{{พลป|h|ฤทธิ}}}}<ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๑|ฤทธี|๗}}</ref> {{fs|120%|ราเมศวรธรรม์มิกราชาธิราชเดโช}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|8|๘}}
| {{fs|120%|ไชยะ พรหมเทพาดิเทพตรีภูวนาธิเบศโลกะเชษฐวิสุทธิมกุฎประ}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|9|๙}}
| {{fs|120%|เทศคะตามหาพุทธางกูร บรมบพิตรพระพุทธิเจ้าอยู่หัว อันเสดจ์}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|10|๑๐}}
| {{fs|120%|ปราบดาภิเศกผ่านพิภพกรุงเทพ{{พลป|h|ทวาราวดี}}}}<ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๑|ทวาราวะดี|๙}}</ref> {{fs|120%|ศรีอยุทธยา มหาดิลก}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|11|๑๑}}
| {{fs|120%|ภพนพรัตนราชธานี{{พลป|h|บุรีรมย}}}}<ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๑|บุรีรมย์|๙}}</ref> {{fs|120%|เสดจ์ออก{{พลป|h|พระธี่นั่ง}}}}<ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๑|พระธินั่ง|๙}}</ref> {{fs|120%|บุษบกมาลา{{พลป|h|มหา}}}}<ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๑|มะหา|๙}}</ref>
|- valign="top"
| {{พลป|i2|12|๑๒}}
| {{fs|120%|จักรพรรดิพิมาน พร้อมด้วยหมู่มุกขมาตยามนตรี{{พลป|h|กระวิ}}}}<ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๑|กระวี|๑๐}}</ref> {{fs|120%|ชาติราช}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|13|๑๓}}
| {{fs|120%|สุริวงษพงษพฤฒาโหราจารยเฝ้า{{พลป|h|เบี้อง}}}}<ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๑|เบื้อง|๑๑}}</ref> {{fs|120%|บาทบงกชมาศ จึ่งเจ้าพญา}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|14|๑๔}}
| {{fs|120%|ศรีธรรมราชเดชะชาติอำมาตยานุชิตรพิพิทวรวงษ}}<ref group = รล>บางฉะบับว่า พิพิธวงษ หรือ พิพิทธวรวงษ</ref> {{fs|120%|พงษภักตยา}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|15|๑๕}}
| {{fs|120%|{{พลป|h|ธิเบศวราธิบดี}}}}<ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๑|ธิเบศวรธิบดี|๑๑}}</ref> {{fs|120%|ศรีรัตนราชโกษาธิบดีอภัย{{พลป|h|พีรีย}}}}<ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๑|พิริย|๑๒}}</ref> {{fs|120%|บรากรมภาหุ กราบ}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|16|๑๖}}
| {{fs|120%|บังคมทูลพระกรรุณาด้วยข้อความนาย{{พลป|h|บุญศรี}}}}<ref group = รล>บางฉะบับเขียนว่า บุญสี</ref><ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๑|บุญสี|๑๒}}</ref> {{fs|120%|ช่างเหลกหลวงร้อง}}
|-
|}
{|
| style="width:10%;" | {{พลป|i2|17|๑๗}} || {{fs|120%|{{พลป|h|ทุกข}}}}<ref group = รล>ต้นฉะบับเขียนว่า ทุคราช ฉะบับอื่นว่า ทุกขราช บ้าง ทุกคราช บ้าง</ref><ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๑|ทุค|๑๓}}</ref> {{fs|120%|ราชกล่าวโทษ}}{{g|0.5em}} || พระเกษม <br> นายราชาอรรถ || {{b2|2}} || {{fs|120%|ใจความว่า อำแดงป้อมภรรยา}}
|}
{|
|- valign="top"
| style="width:10%;" | {{พลป|i2|18|๑๘}}
| {{fs|120%|นาย{{พลป|h|บุญศรี}}}}<ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๑|บุญสี|๑๓}}</ref> {{fs|120%|ฟ้องหย่านาย{{พลป|h|บุญศรี}}}}<ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๑|บุญสี|๑๔}}</ref> {{fs|120%|ๆ ให้การแก่พระเกษมว่า อำแดง}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|19|๑๙}}
| {{fs|120%|ป้อมนอกใจทำชู้ด้วยนายราชาอรรถแล้วมาฟ้องหย่านาย{{พลป|h|บุญศรี}}}}<ref group = วซ name = ":0">{{พลป|g15|๒๑|บุญสี|๑๕}}</ref> {{fs|120%|ๆ}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|20|๒๐}}
| {{fs|120%|ไม่หย่า พระเกษมหาพิจารณาตามคำให้การนาย{{พลป|h|บุญศรี}}}}<ref group = วซ name = ":0"/> {{fs|120%|ไม่ พระ}}
|-
|}
{|
| style="width:10%;" | {{พลป|i2|21|๒๑}} || {{fs|120%|เกษมพูดจาแพละโลมอำแดงป้อม แลพิจารณาไม่เปน}}{{g|0.5em}} || สัจ <br> ธรรม || {{b2|2}} || {{fs|120%|เข้าด้วย}}
|}
{|
|- valign="top"
| style="width:10%;" | {{พลป|i2|22|๒๒}}
| {{fs|120%|อำแดงป้อม แล้วคัดข้อความมาให้ลูกขุน{{พลป|h|สาน}}}}<ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๑|ศาล|๑๖}}</ref> {{fs|120%|หลวงปฤกษา ๆ ว่า}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|23|๒๓}}
| {{fs|120%|เปนหญิงหย่าชาย ให้อำแดงป้อมกับนาย{{พลป|h|บุญศรี}}}}<ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๑|บุญสี|๑๗}}</ref> {{fs|120%|ขาดจากผัวเมียกัน}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|24|๒๔}}
| {{fs|120%|ตามกฎหมาย จึ่งทรงพระกรรุณาตรัสว่า หญิงนอกใจชายแล้วมา}}
|-
|}
{|
| style="width:10%;" | {{พลป|i2|25|๒๕}} || {{fs|120%|ฟ้องหย่าชาย ลูกขุนปฤกษาให้หย่ากันนั้น หาเปน}}{{g|0.5em}} || ยุติ <br> ธรรม || {{b2|2}} || {{fs|120%|ไม่ จึ่งมี}}
|}
{|
|- valign="top"
| style="width:10%;" | {{พลป|i2|26|๒๖}}
| {{fs|120%|พระราชโองการตรัสสั่งให้เจ้าพญาพระคลังเอา{{พลป|h|กฎ}}}}<ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๑|กฏ|๑๙}}</ref> {{fs|120%|หมายณ{{พลป|h|สาน}}}}<ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๑|ศาล|๑๙}}</ref> {{fs|120%|หลวง}}
|-
|}
{|
| style="width:10%;" | {{พลป|i2|27|๒๗}} || {{fs|120%|มาสอบกับฉบับ}}{{g|0.5em}} || หอหลวง <br> ข้างที่ || {{b2|2}} || {{fs|120%|ได้ความว่า ชายหาผิดมิได้ หญิงขอหย่า}}
|}
{|
|- valign="top"
| style="width:10%;" | {{พลป|i2|28|๒๘}}
| {{fs|120%|ท่านว่าเปนหญิงหย่าชายหย่าได้ ถูกต้องกันทังสามฉบับ จึ่งมีพระ}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|29|๒๙}}
| {{fs|120%|ราชโองการมานพระบันทูล{{พลป|h|สูรสิงหนาท}}}}<ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๑|สุรสีหนาท|๒๑}}</ref> {{fs|120%|ดำรัสว่า ฝ่ายพุทธจักรนั้น}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|30|๓๐}}
| {{fs|120%|พระไตรยปิฎกแปดหมื่นสี่พันพระธรรม{{พลป|h|ขันธ์}}}}<ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๑|ขันธ|๒๒}}</ref> {{fs|120%|อันสมเดจ์พระพุทธิเจ้า}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|31|๓๑}}
| {{fs|120%|ทรงพระมหากรรุณาประดิษฐานไว้ต่างพระองค ได้เปนหลัก{{พลป|h|โลกย}}}}<ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๑|โลกย์|๒๒}}</ref>
|- valign="top"
| {{พลป|i2|32|๓๒}}
| {{fs|120%|สั่งสอนบรรพชิตบริษัษยแลฆราวาศบริษัษยได้{{พลป|h|ประฏิบัดิ}}}}<ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๒|ปรฎิบัดิ|๒๓}}</ref> {{fs|120%|รู้ซึ่งทาง}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|33|๓๓}}
| {{fs|120%|ศุคติภูมแลทุคติภูม แลพระไตรยปิฎกธรรมนั้นฟั่น{{พลป|h|เฟีอน}}}}<ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๒|เฟือน|๒๔}}</ref> {{fs|120%|วิปริตผิด}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|34|๓๔}}
| {{fs|120%|เพี้ยนไปเปนอันมาก ยากที่จะเล่าเรียนเปนอายุศมพระพุทธสาศนา}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|35|๓๕}}
| {{fs|120%|สืบไป ก็ได้อาราธนาประชุม{{พลป|h|เชีญ}}}}<ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๒|เชิญ|๒๕}}</ref> {{fs|120%|พระราชาคณะทังปวง มีสมเดจ์}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|36|๓๖}}
| {{fs|120%|พระสังฆราชแลพระธรรมอุดมพระพุทธโฆษาจารยเปนประธาน}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|37|๓๗}}
| {{fs|120%|ฝ่ายราชบัณฑิตยนั้น พญาธรรมปรีชาเปนต้น ให้ทำสังคายนาย}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|38|๓๘}}
| {{fs|120%|ชำระพระไตรยปิฎกสอบใส่ด้วยอรรฐกะถาฎีกาให้ถูกต้องตามพระ}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|39|๓๙}}
| {{fs|120%|พุทธ{{พลป|h|บัญหญัติ}}}}<ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๒|บัญญัติ|๒๗}}</ref> {{fs|120%|พระไตรยปิฎกจึ่งค่อยถูกถ้วนผ่องใสขึ้นได้ เปนที่}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|40|๔๐}}
| {{fs|120%|เล่าเรียนง่ายใจแก่กลบุตรสืบไปภายหน้า ก็เปนพุทธการกธรรม}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|41|๔๑}}
| {{fs|120%|กองการกุศลอันประเสริฐแล้ว แลฝ่ายข้างอาณาจักรนี้ กระษัตร}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|42|๔๒}}
| {{fs|120%|ผู้{{พลป|h|จ}}}}<ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๒|จะ|๒๙}}</ref> {{fs|120%|ดำรงแผ่นดินนั้นอาไศรยซึ่งโบราณราชนิติกฎหมายพระ{{พลป|h|อายการ}}}}<ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๒|ไอยการ|๒๙}}</ref>
|- valign="top"
| {{พลป|i2|43|๔๓}}
| {{fs|120%|อันกระษัตรแต่ก่อน{{พลป|h|บัญหญัติ}}}}<ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๒|บัญญัติ|๒๙}}</ref> {{fs|120%|ไว้ได้เปนบันทัดถาน จึ่งพิภากษา}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|44|๔๔}}
| {{fs|120%|ตราสีนเนี้อความราษฎรทังปวงได้โดยยุติธรรม แลพระราช{{พลป|h|กำหนด}}}}<ref group = วซ>{{พลป|g15|๒๒|กำหนฎ|๓๐}}</ref>
|- valign="top"
| {{พลป|i2|45|๔๕}}
| {{fs|120%|บทพระอายการนั้นก็ฟั่นเฟีอนวิปริตผิดซ้ำต่างกันไปเปนอันมาก}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|46|๔๖}}
| {{fs|120%|ด้วยคนอันโลภหลง หาความลอายแก่บาปมิได้ ดัดแปลงแต่ง}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|47|๔๗}}
| {{fs|120%|ตามชอบใจไว้พิภากษาภาให้เสียยุติธรรมสำหรับแผ่นดินไปก็มีบ้าง}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|48|๔๘}}
| {{fs|120%|จึ่งทรงพระกรรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมจัดข้าทูลลอองทุลี}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|49|๔๙}}
| {{fs|120%|พระบาทที่มีสะติปัญญาได้}}
|-
|}
{|
|-
| rowspan = 11 style="width:10%;" | {{พลป|i2|50|๕๐}}
| rowspan = 4 | {{fs|120%|อาลักษณ}}
| ขุนสุนทรโวหารผู้ว่าที่พระอาลักษณ{{g|0.5em}}
| ๑
| rowspan = 4 | {{b2|5}}
| rowspan = 4 | {{fs|120%|๔}}
| rowspan = 11 | {{b2|11}}
| rowspan = 11 | {{fs|120%|๑๑ คน}}<ref group = รล>บางฉะบับว่า เข้ากัน ๑๑ คน</ref>
|-
| ขุนสาระประเสรีฐ
| ๑
|-
| ขุนวิเชียรอักษร
| ๑
|-
| ขุนวิจิตรอักษร
| ๑
|-
| rowspan = 3 | {{fs|120%|ลูกขุน}}
| ขุนหลวงพระไกรสี
| ๑
| rowspan = 3 | {{b2|4}}
| rowspan = 3 | {{fs|120%|๓}}
|-
| พระราชพินิจใจราชบหลัด<ref group = รล>ราชรักษาบลัด</ref>
| ๑
|-
| หลวงอัถยา
| ๑
|-
| rowspan = 4 | {{fs|120%|ราชบัณฑิตย}}{{g|0.5em}}
| พระมหาวิชาธรรม
| ๑
| rowspan = 4 | {{b2|5}}
| rowspan = 4 | {{fs|120%|๔}}
|-
| ขุนศรีวรโวหาร
| ๑
|-
| นายพิม
| ๑
|-
| นายด่อนบาเรียน<ref group = รล>บางฉะบับว่า บเรียน</ref>
| ๑
|-
|}
{|
|- valign="top"
| style="width:10%;" | {{พลป|i2|51|๕๑}}
| {{fs|120%|ชำระ}}<ref group = รล>บางฉะบับว่า ให้ชำระ</ref> {{fs|120%|พระราชกำหนดบทพระอายการอันมีอยู่ในหอหลวง ตั้งแต่}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|52|๕๒}}
| {{fs|120%|พระธรรมสาตรไป ให้ถูกถ้วนตามบาฬีแลเนี้อความมิให้ผิดเพี้ยน}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|53|๕๓}}
| {{fs|120%|ซ้ำกันได้ จัดเปนหมวดเปนเหล่าเข้าไว้ แล้วทรงพระอุสาหทรง}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|54|๕๔}}
| {{fs|120%|ชำระดัดแปลงซึ่งบทอันวิปลาดนั้นให้ชอบโดยยุติธรรมไว้ ด้วย}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|55|๕๕}}
| {{fs|120%|พระไทยทรงพระมหากรรุณาคุณจให้เปนประโยชน์แก่กระษัตรอัน}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|56|๕๖}}
| {{fs|120%|จดำรงแผ่นดินไปในภายหน้า ครั้นชำระแล้ว ให้อาลักษณชุบเส้น}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|57|๕๗}}
| {{fs|120%|มึก}}<ref group = รล>บางฉะบับว่า หมึก</ref> {{fs|120%|สามฉบับ ไว้ห้องเครื่องฉบับหนึ่ง ไว้หอหลวงฉบับหนึ่ง ไว้ณ}}
|-
|}
{|
| style="width:10%;" | {{พลป|i2|58|๕๘}} || {{fs|120%|สานหลวงสำหรับลูกขุนฉบับหนึ่ง ปิดตรา}}{{g|0.5em}} || พระราชสีห <br> พระคชสีห <br> บัวแก้ว || {{b2|3}} || {{fs|120%|ทุกเล่มเปน}}
|}
{|
| style="width:10%;" | {{พลป|i2|59|๕๙}} || {{fs|120%|สำคัญ ถ้าพระ}}{{g|0.5em}} || เกษม <br> ไกรสี || {{b2|2}} || {{fs|120%|เชีญพระสมุดพระราชกำหนดบทพระอายการ}}
|}
{|
|-
| style="width:10%;" | {{พลป|i2|60|๖๐}} || {{fs|120%|ออกมาพิภากษากิจคดีใดใด ลูกขุนทังปวงไม่เหนปิดตรา}}{{g|0.5em}} || พระราชสีห <br> พระคชสีห <br> บัวแก้ว || {{b2|3}}
|- valign="top"
| {{พลป|i2|61|๖๑}} || colspan=3 | {{fs|120%|สามดวงนี้ไซ้ อย่าให้เชื่อฟังเอาเปนอันขาดทีเดียว}}
|-
|
| colspan=3 |
<br>
{{r|7em}}
|-
|}
<br>

==เชิงอรรถ==

===เชิงอรรถของโรแบร์ แลงกาต์===

{{reflist|group=รล|1}}

===เชิงอรรถของวิกิซอร์ซ===

{{reflist|group=วซ|1}}

==บรรณานุกรม==

* "คำนำของผู้ประศาสน์การมหาวิทยาลัยฯ (สำหรับฉบับพิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. ๒๔๘๑)". (๒๕๔๘). ใน กำธร เลี้ยงสัจธรรม (บรรณาธิการ), ''กฎหมายตรา ๓ ดวง เล่ม ๑ ฉบับพิมพ์มหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง แก้ไขปรับปรุงใหม่'' [น. (๖๒)–(๖๔)]. กรุงเทพฯ: สุขภาพใจ. {{isbn|9744096527}}.
* "คำนำของผู้จัดพิมพ์ (สำหรับฉบับพิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. ๒๔๘๑)". (๒๕๔๘). ใน กำธร เลี้ยงสัจธรรม (บรรณาธิการ), ''กฎหมายตรา ๓ ดวง เล่ม ๑ ฉบับพิมพ์มหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง แก้ไขปรับปรุงใหม่'' [น. (๖๕)–(๖๙)]. กรุงเทพฯ: สุขภาพใจ. {{isbn|9744096527}}.
* "ประกาศพระราชปรารภ". (๒๕๔๘). ใน กำธร เลี้ยงสัจธรรม (บรรณาธิการ), ''กฎหมายตรา ๓ ดวง เล่ม ๑ ฉบับพิมพ์มหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง'' (น. ๑–๕). กรุงเทพฯ: สุขภาพใจ. {{isbn|9744096527}}.
* {{พลป|j|รส|สำนักงานราชบัณฑิตยสภา. (๒๕๕๘). ''กฎหมายตราสามดวง: พระธรรมสาตร และหลักอินทภาษ ฉบับราชบัณฑิตยสภา''. กรุงเทพฯ: สำนักงานราชบัณฑิตยสภา. {{isbn|9786163890160}}.}}

==สัญญาอนุญาต==

{{ลิขสิทธิ์หมดอายุ-ไทย}}
{{ข้อมูลข่าวสารของราชการ-ไทย}}

{{ท้ายเรื่อง}}

[[หมวดหมู่:ประกาศพระราชปรารภ จ.ศ. ๑๑๖๖|๒๕๔๘]]