Revision 1055307 of "Daigdig" on tlwiki

[[Talaksan:Rotating earth (large).gif|thumbnail|right|Ang daigdig kung paano ito umikot.]]
Ang planetang '''Daigdig'''<ref name=JETE>{{cite-JETE|Daigdig, ''world'', ''earth''}}</ref> ay ang pangatlong [[planeta]] mula sa [[araw (astronomiya)|Araw]].  Ito ang pinakamalaking [[planetang terestriyal]] ng [[sistemang solar]]. Kumpirmado ng [[makabagong agham]] na ang Daigdig lamang ang katawang pamplaneta kung saan maaaring tumira ang mga buhay na organismo tulad ng mga hayop at halaman.

== Simula ng Daigdig ==
Ayon sa mga eksperto ay [[Edad ng Daigdig|Nabuo]] ang planetang Daigdig mga 4.57 [[bilyon]] (4.57×10<sup>9</sup>) [[taon]] na ang nakalipas. Nabuo naman ang nag-iisang [[natural na satelayt]] ng Daigdig  o [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] noong nakalipas na 4.533 bilyon taon.

Ang [[simbolong astronomikal]] nito ay binubuo ng pabilog na krus, kinakatawan ang [[meridian|meridyan]] at ang [[ekwador]]; nilalagay naman sa itaas ng bilog ang krus sa ibang simbolo ([[Unicode]]: ⊕ or ♁).

== Mga Teorya Tungkol Sa Pinagmulan ng Daigdig ==
Maraming haka-haka at paniniwala tungkol sa pinagmulan ng daigdig. Upangmaipaliwanag ang mga ito, nagbigay ang mga siyentista ng iba't ibang panukala gamit ang mga datos na bunga ng pananaliksik. Tinawag na teorya ang mga panukalang ito. Kahit iba-iba ang mga panukala, halos magkakatulad ang mga teorya ng mga siyentista tungkol sa pinagmulan ng daigdig. Bagamat iba't iba ang naging pokus ng bawat panukala o teorya, sa pangkalahatan, mapapangkat itosa tatlong uri lamang: gas at ulap na nabuo, banggaan ng mga bituin, at pagsabog.

Upang bigyan ng katugunan ang mga tanong kung paano nagsimula at nahubog ang daigdig, iba’t ibang teorya ang ipinanukala ng mga siyentista. Alin kaya sa mga sumusunod na teorya ang higit na kapani-paniwala? Tunghayan natin ang iba’t ibang teorya ukol sa pinagmulan ng daigdig at ang iba’t ibang pananaw na binibigyang-diin sa mga ito. Ang mga panukala ng mga bumuo ng mga teoryang tatalakayin ay bunga ng pananaliksik at malalim na pag-aaral at ginamitan ng maraming ebidensya.

=== Teoryang Planetisimal ===
Isa pang paniniwala ang Teoryang Planetisimal nina Prop. Thomas Chamberlain at Forest Moulton na binago ni Harold Jeffreys. Batay sa teorya, ang sistemang solar ay mula sa isang malaking bituin na sumabog nang mapalapit ito sa isa pang bituin. Ang isang kimpal na sumabog na bituin ay naging araw, samantalang ang ibang kimpal ay naging pamilya ng planeta ang bawat isa.

Ayon sa teoryang ito, nagsama-sama at nagdikit-dikit ang mga kumpol-kumpol at maliliit na mga planetoid at naging mga planeta kasama na ang daigdig. Nagmula ang mga planetoid sa mga natatanggal na mga tipak ng mga bagay-bagay sa sansinukob tulad ng mga bituin at kometa. Dahil sa mabilis na paggalaw ng mga bagay-bagay na ito, natutuklap ang mga ibabaw na bahagi ng mga nabanggit na mga bituin at kometa. Mabilis ding nagpaikut-ikot ang mga natutuklap na bahagi sa kalawakan sanhi ng puwersang centrifugal at naging mga planeta pagkatapos ng maraming panahon.

Isa pang paniniwala ang Teoryang Planetisimal nina Prop. Thomas Chamberlain at Forest Moulton na binago ni Harold Jeffreys. Batay sa teorya, ang sistemang solar ay mula sa isang malaking bituin na sumabog nang mapalapit ito sa isa pang bituin. Ang isang kimpal na sumabog na bituin ay naging araw, samantalang ang ibang kimpal ay naging pamilya ng planeta ang bawat isa.

ang teoryang ito ay ipinalalagay ang namuong kimpal o planetisimal nagbanggaan ang mga ito at tumalapon sa kani-kanilang orbit o hanay ang mga malalaking kimpal na ito tumalapon ay naging mga planeta at ang maliit na kimpal na tumalapon ay naging mga bituin o buwan..

=== Teoryang Big Bang ===
inasabi ng teoryang ito na nanatiling tahimik sa loob ng bilyun-bilyong panahon ang sansinukob. Subalit noong 10 hanggang 15 bilyong taon na ang nakaraan may malakas na pagsabog na yumanig sa kabuuan nito galing sa maliit na molekyul. Ang mga tipak mula sa pagsabog ay patuloy na binubuong muli nang paulit-ulit sa pamamagitan ng elementong Hydrogen na siyang kailangan sa pagsasaayos ng mga nasirang bagay. Ayon sa isinusulong na steady state theory, walang katapusan ang paulitulit na pagbubuo hanggang sa nabuo ang planeta sa kalawakan.
DEMI
May dalawang aspeto ang Teoryang Big Bang. Ayon sa isa, simula ng maganap ang malaking pagsabog, patuloy na lumalayo ang mga piraso ng bolang apoy sa isa’t isa kaya’t patuloy ring lumalawak ang nasasakupang espasyo ng sandaigdigan. Ayon naman sa ikalawa, ang patuloy na paggalaw ng mga bituin, gas, at iba pang sangkap ng sandaigdigan ay maaaring tumigil sa paglayo sa isa’t isa at sa halip ay puwedeng bumalik, magsalubong, at magbanggaan. Kapag nangyari ito, anila, ang simula at wakas ng sandaigdigan ay parehong magsisimula sa isang malakas na pagsabog.

=== Teoryang Kondensasyon ===
Ang Teoryang Kondensasyon ni Robert Jostrow, ang isang araw o bituin ay nagsimula sa pamumuno ng mga masa ng hydrogen, gas, at ng atomic dust. Sa kalawakan na tumatanda, sumasambulat at nagsasabog ng mga pira-pirasong masa at sumasama sa mga bagong namumuong mga araw tulad ng mga planeta at bituin. Ang pangyayari ay paulit-ulit at walang katapusan.

=== Teoryang Nebula/Nebular ===
Si Jan Emmanuel Palencia, isang estudyante ng Sta. Monica Academy 3rd yr. St. Elizabeth na Aleman ang nagpanukala noong hinggil sa pinagmulan ng daigdig. Ayon kay Christian Jay Beliber, ka-batch ni emman, ang daigdig, pati na ang ibang nebula, ay nagtataglay ng gas. Sa simula, ito ay malamig, ngunit sa katagalan, ang mga partikulo sa loob ng nebula ay nag-uumpugan dahil sa puwersa ng grabidad na siya naming nagtulak sa mga ito upang umikot. Habang umiigting ang masa, ito’y uminit ng uminit, hanggang sa ito’y naging bolang kristal buena na naghahasik ng mga bolang gas na natanggal, dahil sa lakas ng “centrifugal” hanggang ang mga ito ay lumamig at naging planeta. Ito ay tinawag na “Nebular Hypothesis”.
Ang teorya ni Kant ay sinang-ayunan ni Pierre Simon Marquis de Laplace, isang siyentipiko na Pranses noong 1796.
'''Tekstong matapang'''

=== Biblikal/Genesis ===
Ang teoryang Biblikal ay ang paniniwala na ang daigdig at ang sanlibutan ay nilikha ng Diyos.

Ayon sa Biblia at nakasulat sa Genesis 1:1-8 at Kawikaan 8:22-29 ay nilikha ng Dios ang daigdig.

==== Genesis 1:1-8 ====
1 Nang pasimula ay nilikha ng Diyos ang langit at ang lupa; 
2 ang lupa ay walang hugis o anyo. Dilim ang bumabalot sa kalaliman at kumikilos ang Espiritu ng Diyos b sa ibabaw ng tubig. 
3 Sinabi ng Diyos: "Magkaroon ng liwanag!" At nagkaroon nga. 
4 Nasiyahan ang Diyos nang ito'y mamasdan. Pinagbukod niya ang liwanag at ang dilim. 
5 Ang liwanag ay tinawag niyang Araw, at ang dilim naman ay tinawag na Gabi. Lumipas ang gabi, at sumapit ang umaga---iyon ang unang araw. 
6 Sinabi ng Diyos: "Magkaroon ng kalawakang maghahati sa tubig upang ito'y magkahiwalay!" 
7 At nangyari ito. Ginawa ng Diyos na pumagitan ang kalawakan sa tubig na nasa itaas at sa tubig na nasa ibaba. 
8 Langit ang itinawag niya sa kalawakan. Lumipas ang gabi, at sumapit ang umaga---iyon ang ikalawang araw.

==== Kawikaan 8:22-29 ====
22 "Sa lahat ng nilikha ni Yahweh, ako ang siyang una, noong una pang panahon ako ay nalikha na.
23 Matagal nang panahon nang anyuan niya ako, bago pa nalikha at naanyo itong mundo.
24 Wala pa ang mga dagat nang ako'y lumitaw, wala pa ang mga bukal ng tubig na malilinaw.
25 Wala pa ang mga burol, ganoon din ang mga bundok, nang ako ay isilang dito sa sansinukob.
26 Ako muna ang nilikha bago ang lupa at bukid, nauna pa sa alabok, at sa lupang daigdig.
27 Nang likhain ang mga langit, ako ay naroroon na, maging nang ang hangganan ng langit at lupa'y italaga.
28 Naroon na rin ako nang ang ulap ay ilagay, at nang kanyang palitawin ang bukal sa kalaliman.
29 Nang ilagay niya ang hangganan nitong dagat, nang ang patibayan ng mundo ay ilagay at itatag,

== Tatlong mga bahagi ==
Ang tatlong bahagi ng daigdig ay ang mga kinakailangan ng mga organismo upang mabuhay. Pinagkukunan ng halaman ang lupa ng mga sustansya. Kinakailangan din ng halaman ang elementong tubig upang lumago at magbunga. Ang hangin ay ginagamit din ng mga halaman sa [[photosynthesis|potosintesis]]. Ang mga hayop,kabilang na ang tao,ay nakakakuha ng enerhiya mula sa mga kinakaing halaman na nagmula sa lupa. Ang katawan ng hayop ay binubuo din ng tubig kung kaya't kinakailangan nating uminom ng tubig araw-araw. Upang makahinga ang mga hayop,kinakailangan din ang hangin na binubuo ng [[Oxygen|oksiheno]] at iba pang mga gases. Ang oksiheno ay isang napakaimportanteng elemento sa buhay ng hayop. Ang tatlong bahagi ng daigdig ang nagbibigay ng buhay sa mga organismo.

== Lupa ==
Ang lupa ng daigdig ay nahahati sa pitong malalaking [[kontinente]]. Sinasabing nagmula sa isang malaking kontinente ang pitong kilalang kontinente ngayon. At dahil sa mga sakuna at mga pagbabago sa [[klima]],nagkawatak-watak ang mga lupa at nabuo ang kasalukuyang anyo ng mga kontinente sa daigdig. May iba't ibang anyo ang lupa sa daigdig. Nariyan ang [[bundok]], [[bulkan]], [[kapatagan]], [[talampas]], [[tangway]], [[Hill|burol]], [[lambak]] at mga [[isla]].

=== Mga kontinente ===
* [[asians]]
* [[Aprikayss]]
* [[Hilagang Amerikayyys]]
* [[Timog Amssssrika]]
* [[Antartika]]
* [[Europad]]
* [[Awstrhf]] o [[Oceaniadwad

== Tubig ==
May apat na malalaking katawan ng tubig o karagatan ang daigdig. Matatagpuan din ang iba't ibang anyo ng tubig sa daigdig tulad ng [[karagatan]], [[dagat]], [[ilog]], [[talon]] at [[lawa]]. Sa mga anyo ng tubig, tanging mga karagatan at dagat lamang ang maalat ang tubig at ang iba'y mga di-maaalat o tubig tabang.

=== Mga karagatan ===
* [[Karagatang tikla]]
* [[Karagatang suso]]
* [[Karagatang puke]]
* [[Karagatang sex]]
* [[Karagatang utin]]
* [[karagatang bahog bilat]]

== Tingnan din ==
* [[Mundo]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

{{commons|Earth}}
{{Sistemang Solar}}

[[Kategorya:Mga planeta|Astronomiya]]

{{Link FA|af}}
{{Link FA|ar}}
{{Link FA|bg}}
{{Link FA|da}}
{{Link FA|en}}
{{Link FA|it}}
{{Link FA|mk}}
{{Link FA|nl}}
{{Link FA|pl}}
{{Link FA|pt}}
{{Link FA|sr}}
{{Link FA|vi}}
{{Link GA|is}}
{{Link GA|lt}}
{{Link GA|lv}}
{{Link GA|simple}}

[[ab:Адгьыл]]
[[ace:Bumoë]]
[[af:Aarde]]
[[als:Erde]]
[[am:መሬት]]
[[an:Tierra]]
[[ang:Eorðe]]
[[ar:الأرض]]
[[arc:ܐܪܥܐ]]
[[arz:الارض]]
[[as:পৃথিৱী]]
[[ast:Tierra]]
[[ay:Aka pacha]]
[[az:Yer]]
[[bar:Eadn]]
[[bat-smg:Žemė]]
[[bcl:Kinaban]]
[[be:Планета Зямля]]
[[be-x-old:Зямля]]
[[bg:Земя]]
[[bh:पृथ्वी]]
[[bn:পৃথিবী]]
[[bo:སའི་གོ་ལ།]]
[[br:Douar (planedenn)]]
[[bs:Zemlja (planeta)]]
[[ca:Terra]]
[[cbk-zam:Tierra]]
[[cdo:Dê-giù]]
[[ceb:Kalibotan (planeta)]]
[[chr:ᎡᎶᎯ]]
[[ckb:زەوی]]
[[crh:Dünya]]
[[cs:Země]]
[[csb:Zemia]]
[[cu:Ꙁємлꙗ]]
[[cv:Çĕр (планета)]]
[[cy:Y Ddaear]]
[[da:Jorden]]
[[de:Erde]]
[[diq:Dınya]]
[[dsb:Zemja]]
[[dv:ބިން]]
[[el:Γη]]
[[eml:Tèra]]
[[en:Earth]]
[[eo:Tero]]
[[es:Tierra]]
[[et:Maa (planeet)]]
[[eu:Lurra]]
[[ext:Tierra]]
[[fa:زمین]]
[[fi:Maa]]
[[fiu-vro:Maa (hod'otäht)]]
[[fo:Jørðin]]
[[fr:Terre]]
[[frp:Tèrra]]
[[frr:Jard]]
[[fur:Tiere]]
[[fy:Ierde]]
[[ga:An Domhan]]
[[gan:地球]]
[[gd:Saoghal]]
[[gl:Terra]]
[[gn:Yvy]]
[[gu:પૃથ્વી]]
[[gv:Yn Chruinney]]
[[ha:Duniya]]
[[hak:Thi-khiù]]
[[haw:Honua]]
[[he:כדור הארץ]]
[[hi:पृथ्वी]]
[[hif:Dunia]]
[[hr:Zemlja]]
[[hsb:Zemja]]
[[ht:Latè]]
[[hu:Föld]]
[[hy:Երկիր]]
[[ia:Terra]]
[[id:Bumi]]
[[ig:Àlà]]
[[ilo:Daga (planeta)]]
[[io:Tero]]
[[is:Jörðin]]
[[it:Terra]]
[[iu:ᓄᓇ]]
[[ja:地球]]
[[jbo:terdi]]
[[jv:Bumi]]
[[ka:დედამიწა]]
[[kg:Ntoto]]
[[kk:Жер (ғаламшар)]]
[[kl:Nunarsuaq]]
[[km:ផែនដី]]
[[kn:ಭೂಮಿ]]
[[ko:지구]]
[[koi:Мушар]]
[[krc:Джер]]
[[ksh:Ääd (Planeet)]]
[[ku:Erd]]
[[kv:Му]]
[[kw:Dor]]
[[ky:Жер]]
[[la:Tellus (planeta)]]
[[lad:Tierra]]
[[lb:Äerd]]
[[lez:Чил (планета)]]
[[li:Eerd]]
[[lij:Tæra]]
[[lmo:Tera]]
[[ln:Mabelé]]
[[lo:ໂລກ]]
[[lt:Žemė]]
[[ltg:Zeme]]
[[lv:Zeme]]
[[map-bms:Bumi]]
[[mdf:Мода (шары тяште)]]
[[mg:Tany]]
[[mhr:Мланде]]
[[mk:Земја (планета)]]
[[ml:ഭൂമി]]
[[mn:Дэлхий]]
[[mr:पृथ्वी]]
[[ms:Bumi]]
[[mt:Art]]
[[mwl:Tierra]]
[[my:ကမ္ဘာဂြိုဟ်]]
[[myv:Мода (пертпельксэнь вал)]]
[[mzn:زمین]]
[[nah:Tlālticpactli]]
[[nap:Terra]]
[[nds:Eer]]
[[nds-nl:Eerde]]
[[ne:पृथ्वी]]
[[new:पृथ्वी]]
[[nl:Aarde (planeet)]]
[[nn:Jorda]]
[[no:Jorden]]
[[nov:Tere]]
[[nrm:Tèrre]]
[[nso:Lefase]]
[[nv:Nahasdzáán]]
[[oc:Tèrra]]
[[or:ପୃଥିବୀ]]
[[os:Зæхх]]
[[pa:ਧਰਤੀ]]
[[pam:Yatu]]
[[pap:Tera]]
[[pfl:Erd]]
[[pih:Erth]]
[[pl:Ziemia]]
[[pms:Tèra (pianeta)]]
[[pnb:زمین]]
[[ps:ځمکه]]
[[pt:Terra]]
[[qu:Tiksimuyu]]
[[rm:Terra]]
[[rmy:Phuv]]
[[ro:Pământ]]
[[ru:Земля]]
[[rue:Земля (планета)]]
[[rw:Isi]]
[[sa:पृथ्वी]]
[[sah:Сир]]
[[sc:Terra]]
[[scn:Terra (pianeta)]]
[[sco:The Yird]]
[[se:Eana]]
[[sh:Zemlja (planet)]]
[[si:මහ පොළොව]]
[[simple:Earth]]
[[sk:Zem]]
[[sl:Zemlja]]
[[so:Aduunka]]
[[sq:Toka]]
[[sr:Земља]]
[[st:Lefatshe]]
[[su:Marcapada]]
[[sv:Jorden]]
[[sw:Dunia]]
[[szl:Źymja]]
[[ta:புவி]]
[[te:భూమి]]
[[tg:Замин]]
[[th:โลก (ดาวเคราะห์)]]
[[tpi:Giraun]]
[[tr:Dünya]]
[[tt:Җир]]
[[ug:يەر شارى]]
[[uk:Земля]]
[[ur:زمین]]
[[uz:Yer]]
[[vec:Tera]]
[[vep:Ma]]
[[vi:Trái Đất]]
[[vls:Eirde (planete)]]
[[vo:Tal]]
[[wa:Daegne]]
[[war:Kalibutan (planeta)]]
[[wo:Suuf]]
[[wuu:地球]]
[[xal:Делкә һариг]]
[[xmf:დიხაუჩა]]
[[yi:ערד-פלאנעט]]
[[yo:Ayé]]
[[za:Giuznamh]]
[[zh:地球]]
[[zh-classical:地球]]
[[zh-min-nan:Tē-kiû]]
[[zh-yue:地球]]