Revision 12606398 of "Niccolò Tartaglia" on trwiki

[[Dosya:Niccolò Tartaglia.jpg|thumb|right|Niccolò Tartaglia]]
'''Niccolò Fontana Tartaglia''', Tartalea olarak da yazılır ([[1499]], [[Brescia]], [[Venedik]]-[[13 Aralık]] [[1557]], [[Venedik Cumhuriyeti]]), üçüncü dereceden denklemlerin çözümü için bir yöntem bulan ve balistik biliminin kurucusu olarak kabul edilen [[İtalyan]] [[matematik]]çi ve mühendis.

[[Fransa|Fransızların]] [[Brescia]]'yı yağmalaması sırasında (1512) yaralanan ve bu nedenle konuşma güçlüğü çeken Niccolò, kendisine takılan ''Tartaglia'' ([[İtalyanca]]da kekeme) lakabını ad olarak benimsedi ve yapıtlarında bu adı kullandı. 1534'te [[Venedik]]'e yerleşerek [[matematik]] öğretmenliği yapmaya başladı. İçinde basit bir ''x'' terimi bulunmayan ''x³+px²=n'' biçimindeki üçüncü dereceden denklemin çözümünü bulduğunu açıklaması üzerine [[Bologna]]lı matematik profesörü [[Scipione del Ferro]]'nun (y. 1465-1526) öğrencilerinden biri olan [[Antonio Maria Fior]] Tartaglia'ya meydan okuyarak onu kamuoyu önünde bir matemetik yarışmasına çağırdı. Del Ferro, içinde herhangi bir basit ''x²'' terimi bulunmayan ''x³+mx+n=0'' biçimindeki denklemin çözümünü bulmuş, gizli tuttuğu bu buluşunu ölmeden önce Fior'a açıklamıştı. Denklemin çözümü Fior'un bildiğini öğrenen Tartaglia denklemin çözümü üzerinde çalışmaya koyuldu ve başarılı oldu.
[[Dosya:Tartaglia-Opere-portrait.jpg|thumb|right|''Quesiti et inventioni diverse'' (1546; Çeşitli Sorular ve Buluşlar) adlı kitabının kapağında Niccolò Tartaglia'nın resmi]]
Tartaglia'nın topçuluk konusundaki ''Nova Scientia'' (1537; Yeni Bilim) adlı yapıtı düşen cisimlere ilişkin yasaların belirlenmesine yönelik öncü çalışmalardan biridir. [[Milano]]'da [[hekim]] ve öğretim üyesi olarak çalışan [[Gerolamo Cardano]], kitabının yayımlanması üzerine Tartaglia'dan üçüncü dereceden denklemin çözüm yöntemini de yayımlamasını istedi. Bu öneriyi önce geri çeviren Tartaglia, sonradan, [[İspanyol]] ordusuna topçuluk danışmanı olmayı umarak çözüm yöntemini, bunu bir sır olarak saklayacağına söz veren Cardano'ya anlattı. Cardano ise yöntemi 1545'te ''Ars magna'' (Büyük Sanat) adlı yapıtında yaymladı. Tartaglia, ertesi yıl yayımladığı ''Quesiti et inventioni diverse'' (1546; Çeşitli Sorular ve Buluşlar) adlı kitabında Cardano'yu sözünü tutmamakla suçlayarak şiddetle eleştirdi. Tartaglia ile Cardano'nun öğrencisi [[Lodovico Ferrari]] arasında meydan okuma biçiminde alınıp verilen karşılıklı alt yazıdan sonra iki matemtikçi 10 Ağustos 1548'de Milano'da halka açık olarak yapılan bir tartışmada karşı karşıya geldiler. Ferrari bu tartışmanın galibi ilan edildi. Bunun üzerine Brescia'daki öğretmenlik görevine son verilen Tartaglia, Venedik'e döndü. En tanınmış yapıtı olan General Trattato di numeri et misure (1556-60, 3 cilt; Sayılar ve Ölçüler Üzerine Genel İnceleme), temel matematiğe ilişkin ansiklopedik bir yapıttır. Tartaglia, [[Eukleides]] ve [[Arkhimedes]]'ten çeviriler de yayımlamıştır.

[[Kategori:1557 yılında ölenler]]
[[Kategori:İtalyan matematikçiler]]
[[Kategori:İtalyan mühendisler]]
[[Kategori:Otodidaktlar]]

[[be:Нікола Тарталья]]
[[be-x-old:Нікалё Тартальля]]
[[bg:Николо Тарталия]]
[[bs:Nikolo Fontana Tartalja]]
[[ca:Niccolo Fontana Tartaglia]]
[[cs:Niccolò Fontana Tartaglia]]
[[de:Nicolo Tartaglia]]
[[en:Niccolò Fontana Tartaglia]]
[[es:Niccolò Fontana Tartaglia]]
[[fa:نیکولو تارتالیا]]
[[fi:Niccolò Fontana Tartaglia]]
[[fr:Niccolo Fontana Tartaglia]]
[[he:ניקולו טרטליה]]
[[hr:Niccolò Fontana Tartaglia]]
[[ht:Niccolò Fontana Tartaglia]]
[[hu:Niccolò Tartaglia]]
[[it:Niccolò Tartaglia]]
[[ja:ニコロ・フォンタナ・タルタリア]]
[[ko:니콜로 타르탈리아]]
[[la:Nicolaus Tartalea]]
[[ml:നിക്കോളോ ടാർട്ടാലിയ]]
[[nl:Niccolò Tartaglia]]
[[nn:Niccolò Fontana Tartaglia]]
[[no:Niccolò Fontana Tartaglia]]
[[oc:Niccolo Fontana Tartaglia]]
[[pl:Niccolo Tartaglia]]
[[pms:Niccolò Tartaglia]]
[[pt:Niccolò Tartaglia]]
[[ro:Niccolò Tartaglia]]
[[ru:Тарталья, Никколо]]
[[sk:Niccolò Fontana Tartaglia]]
[[sl:Niccolo Fontana Tartaglia]]
[[sv:Niccolò Fontana Tartaglia]]
[[ta:டார்ட்டாக்ளியா]]
[[uk:Нікколо Тарталья]]
[[zh:尼科洛·塔尔塔利亚]]