'''Zenci Ayaklanması''', Siyâhî (''[[Zenci]]'') kölelerin [[Abbâsî]] yönetimine karşı giriştiği ayaklanma (868-883). [[İsyan]]ın içinde zenci insanlar olmamasına rağmen, isyan zenciler adına çıkarılmış olduğundan bu isimle anılmıştır.<ref>Hamevi, Sihabüddin Ebu Abdullah Yakut (ö.H.626/M.1229), Mu’cemu’l-Buldan, thk: Ferid Abdulaziz el-Cundi, I-VII</ref>
== İsyanın Adı ve Amacı ==
Zenciler, özellikle 8. yüzyıldan itibaren Güney Irak ve Basra civarındaki tarım alanlarında köle işgücü olarak kullanılmaya başlanmış, erken dönem Arap [[plantasyon]] ekonomisinin bel kemiğini oluşturmuştur. <ref>Waines 1992, pp. 29–30, 35; Popovic 1999, pp. 12–25; McKinney 2004, pp. 464–65; Lewis 2002, pp. 112–13; Nöldeke 1892, pp. 148–49</ref> Ağır çalışma şartları, sosyal sınıf farklılığı ve sömürü durumu, daha önce de çeşitli ayaklanmalara sebep vermiş, 689-690 ve 694 yıllarında iki ciddi sayılabilecek başkaldırı teşebbüsü meydana gelmiştir; ancak bu iki girişimin de yayılmadan bastırıldığı görülmektedir<ref>Popovic 1999, pp. 22-23</ref>.
İsyanın lideri, Ali İbn Muhammed, zenci kölelerin ve alt sınıfların zor yaşam şartlarını bitirmeyi vaadederek başkaldırının lideri olmuş, kısa sürede "zencilerin lideri -sahib ül zenc" adını almıştır. Ali hakkında bilinen az bilgi olsa da, babasının özgür bir Arap, annesini ise köle bir [[Sindhiler|Sindhi]] olduğunu sanılmaktadır.<ref>Waines 1992, p. 30; Popovic 1999, pp. 33–35, 150, 155; Talhami 1977, p. 453; Lewis 2002, p. 113; Nöldeke 1892, pp. 146–47</ref>
Ali, başlarda zenci kölelerin fazla olmasından umutlanmış fakat zenci kölelerin savaşmayı bilmemeleri onu endişelendirmiştir. Bu sebeple Türk yurtlarından ve Basra'daki fakir gençlerden dağınık bir ordu kurmuştur.<ref>İbnü’l-Esir, Ali b. Muhammed (ö.H.630/M.1232)</ref> Birçok baskınlar yapan bu yarı düzenli ordu, zencilerin salıverilmesi için girişimde bulunduğundan '''Zenci Ordusu''' olarak adlandırılmış ve anılmıştır.<ref>Nüveyri, Ahmed b. Abdü’l-Vehhab (ö.H.733/M.1332), Nihayetü’l-Ereb fi Fununi’l-Edeb</ref> Dönemin çeşitli Abbasi destekli tarih yazıcıları, isyanın prestijini yok etmek için Harici sloganlar kullanan isyancıları Şii inancını yaymaya çalışan asiler olarak yazmış, başkaldırıyı çoğu zaman bir mezhep çatışmasına indirgemiştir; bu tarih yazıcılarına göre isyanın amacı bölgedeki zencilerin salıverilip ülkelerine dönmelerini sağlamak, bölgedeki nüfus boşluğunu İranlı insanlarla doldurmak ve bölgede Şii inancını yaygınlaştırmaktı.<ref>Faysal es-Samir, Sevretü’z-Zenc, 412</ref>
== Nedenleri ==
Zenc, 9. yüzyılda [[Doğu Afrika]] kıyılarından getirilerek Basra bölgesindeki tuzla ve tarlalarda çalıştırılan siyah kölelere [[Araplar]]'ın verdikleri isimdi. [[Basra]]lı toprak sahipleri Basra'nın doğusundaki bataklıkları kurutmak için [[Doğu Afrika]]'dan birkaç bin Siyah getirtmişlerdir. Bu köle-işçilerin görevi [[Fırat]] ve [[Dicle]] nehirlerinin birleşip [[Şattülarap]] adını aldığı Basra’nın doğusundaki delta bölgesinin topraklarını tuzdan arındırarak işlenebilir duruma getirmekti. Çoğu hiç [[Arapça]] bilmeyen bu [[Zenci|Siyah]]lar, yalnızca asgari gereksinimlerinin karşılandığı çok ağır koşullarda çalıştırılıyordu.<ref>[http://www.ismailkaygusuz.com/419/550/409-409.html Ali Bin Muhammed Önderliğinde Zenci Köle-İşçilerin Ayaklanması ]</ref>
Bu ortamda [[Ali]]'nin soyundan geldiğini öne süren Ali bin Muhammed adlı bir [[İranlı]], Eylül 869'da özgürlük ve servet vaadiyle bazı kölelerin desteğini alarak bir ayaklanma başlattı. [[Harici]]liği benimsedikten sonra daha radikal bir çizgiye yönelen Ali bin Muhammed'e göre herkes, hatta bir Siyah köle bile halife seçilebilirdi ve [[Harici]] olmayanların hepsi [[cihad]] açılması gereken kafirlerdi.
== Ayaklanma ==
[[Abbâsîler|Halife]] ordularından kaçan eğitimli Siyah askerleri ve bazı hoşnutsuz köylüleri saflarına katarak hızla güçlenen ayaklanmacılar, Ekim 869'da bir Basra ordusunu yendikten sonra, kanallarla çevrili müstahkem bir noktada [[Muhtare|el-Muhtare]] adıyla bir merkez kurdular. Ardından Haziran 870'te [[Basra Körfezi]]ndeki el-Ubullah limanını ele geçirdiler. Böylece [[Irak]]'ın güneyini denetim altına alırken, Basra'nın denizyolu bağlantısını da kestiler. Bunu [[İran]]'ın güneybatısındaki [[Ahvaz]] kentinin alınması izledi.
Kısa sürede Irak'ın güneyi ve İran'ın güneybatısına sıçrayan bu isyan, hem bu bölgelerde yaşayan insanlara hem de Abbasi Halifeliği'ne çok zararlar vermiş ve Halifeliğin merkezi [[Bağdat]]'ı tehdit eder hale gelmişti. Halife [[Mutemid (Abbasi)|el-Mutemid]]'in (hükümdarlığı 870-892) kardeşi [[el-Muvaffak]]'ın komutasındaki ordular ayaklanmacılarla bir türlü başa çıkamadı. Siyahlar Eylül 871'de Basra'yı yağmaladılar. Ardından Nisan 872'de de el-Muvaffak'ı yenilgiye uğrattılar.
== İsyanın Bastırılması ==
Halife orduları 872-879 arasında İran'ın doğusunda [[Saffariler]]le uğraşırken, Siyahlar [[Vasit ili|Vasıt]]'ı ele geçirdiler (878) ve İran'ın [[Huzistan]] bölgesine girdiler. Sonunda el-Muvaffak 879'da Siyah kölelere karşı büyük bir saldırı düzenledi. Bir yıl içinde Siyahların kurduğu ikinci kent olan el-Mania'yı aldı ve ayaklanmacıları Huzistan'dan çıkardı. 881 ilkbaharında da [[Dicle Nehri]]nin karşı yakasında sıkı bir denetim kurarak el-Muhtare'yi kuşatma altına aldı. Ağustos 883'te [[Mısır]] hükümdarı [[Ahmed bin Tolun]] kuvvetlerinin de desteğiyle kenti ele geçirdi ve Ali'nin kellesiyle Bağdat'a döndü. İsyana karışan tüm bedeviler ve az sayıdaki zenci asker Kufe, Bağdat, Huzistan ve Şam sokaklarında diri diri yakıldı ve isyana kalkışma niyetinde olan azınlıklara gözdağı verildi. İsyana karışanların aileleri de idam edildi. İsyana destek veren tüm köyler ve ilçeler yıkıldı. Bölgedeki halklar kılıçtan geçirildi.<ref>Faruk Ömer, el-Hilafetü’l-Abbasiyye fi Asri’l-Fevda el-Askeriyye, H.247/334 M.861/946</ref> <ref>Abdülaziz ed-Duri, Tarihu’l-Irak fi Karni’r-Rabii’l-Hicri</ref> <ref>Yusuf el-Iys, Tarihu Asri’l-Hilafeti’l-Abbasiyye</ref> <ref>Taberi, IX, s.643-644; �bnü’l-Esir, VII</ref>
== Kaynakça ==
{{kaynakça|2}}
== Kaynak Kitaplar ==
* [http://www.belgeler.com/blg/12ri/abbasiler-tarihinde-h-255-270-m-869-883-zenci-isyani-sebep-ve-sonuclari-the-zanj-rebellion-in-the-days-of-abbasids-h-255-270-m-869-883-causes-and-results Abbasiler Tarihinde (H. 255-270/M. 869-883) Zenci İsyanı, Sebep, Sonuçları]
* Öztürk, Yaşar Nuri (1997) ''Hallacı Mansur Ve Eseri '', ISBN 975-677-915-2 .
{{Köle ayaklanmaları}}
[[Kategori:Irak tarihi]]
[[Kategori:Köle ayaklanmaları]]
[[Kategori:Abbasiler]]
[[Kategori:9. yüzyılda çatışmalar]]
This site is not affiliated with or endorsed in any way by the Wikimedia Foundation or any of its affiliates. In fact, we fucking despise them.
|
