Revision 18203702 of "Amoriler" on trwiki

{{Antik Mezopotamya}}
'''Amoriler''' ([[Akatça]]: ''Amurru'') [[Sami dilleri]]ne bağlı bir dil konuşan eski halk. MÖ y. 2000-y. 1600 arasında [[Mezopotamya]], [[Suriye]] ve [[Filistin]] tarihinde en etkili olan halk Amorilerdir.

Amori sözcüğü “Batı” anlamına gelen [[Sümerce]] ''Martu'' sözcüğünden türemiştir.<ref>http://blog.milliyet.com.tr/Blog.aspx?BlogNo=26205</ref>

== Kökenleri ==
En eski [[çiviyazısı]] kaynaklarda (MÖ y. 2400-y. 2000) bu halkın batıdan geldiği söylenir, ama çıkış yerleri, büyük bir olasılıkla Suriye değil, [[Arabistan]]'dır. Savaşçı ve göçebe bir halk olan Amorilerin, [[Akadlar]] (MÖ 4000 - MÖ 2100) ve [[Üçüncü Ur Hanedanı]]nın (MÖ y. 2112-y. 2004) çöküşlerine yol açtıklarına inanılır.

MÖ 2. binyılda [[Akad dili]]nde geçen Amurru terimi, yalnızca bir etnik topluluğu değil, aynı zamanda bir dili ve Suriye ile Filistin'i kapsayan siyasal ve coğrafi bir bölgeyi belirtiyordu. MÖ 2. binyılın başlarında [[Arabistan]] kökenli büyük kabile federasyonlarının büyük göçleri, asıl Babil'in Orta Fırat Havzasının ve Suriye-Filistin'in işgaliyle sonuçlandı. Amorilerin gelmesiyle Suriye'de kimi kentler yıkıldı, kısa ya da uzun bir süre için birçok yerde, kent yaşamı sona erdi. Mezopotamya'da bazen besin ve iş arayan küçük topluluklar, bazen yağmacı çeteler halinde dolaşan Amoriler imparatorlukların gerilemesinden yararlandılar ve bu süreci hızlandırdılar [[Akadlar|Akad]] (MÖ 22. yüzyılın başı), sonra Ur (MÖ 21. yüzyılın sonu).

Ur'un yıkılmasından sonra bu kabileler, Mezopotamya'da küçük krallıklar kurarak [[Sümerler|Sümer]] - [[Akadlar|Akad]] kültürünü hızla benimsediler. Amurru asıllı krallar yurttaşlarını başıboş dolaşıp kargaşa çıkarmaktan vazgeçirmeye çalıştılar. Daha eski kaynaklarda sözü geçen Amoriler ile bu kabileler arasında bir ilinti olabilir. Ama bazı bilim adamları bu kabileleri Doğu Kenanlılar ya da [[Kenanlılar]] diye adlandırmayı yeğlemektedirler.

Sümerler ve Akadlardan sonra bölgeye hâkim olan Amoriler de bu kültür mirasını sahiplendi ve Babil kenti Dicle-Fırat bölgesinin siyasi ve ticari merkezi konumuna geldi. Ardından, Güney Mezopotamya ve Asur ülkesini içine alan büyük Babil İmparatorluğu oluştu. İlk Babil hanedanının krallarından biri olan Hammurabi, kent devletleri arasında birlik sağladı, ünlü yasalarını uygulamaya koydu, bilim ve teknolojide ilerleme kaydedilmesini sağladı.<ref>http://www.ansiklopedim.info/?p=2441</ref> [[Hammurabi]] gibi Babil ülkesinin yerel krallarının hemen hepsi Amori kökenliydi.  Amorilerin başkentlerinden biri [[Mari (kent devleti)|Mari]] idi (bugün Suriye'de [[Tel el-Hariri]]), Haleb ([[Halep]]) ise daha batıdaki siyasal merkezdi. Bu bölgeye ve Filistin'e yeni gelenler [[Hurriler]] ile tümüyle karışmış durumdaydı. O sırada Amurru denen bu bölge, merkezi [[Hazor]] olmak üzere Filistin'in kuzeyini ve [[Suriye Çölü]]nü kapsıyordu.

== Dilleri ==
Amorilerin dili olan Amurru, eski Sami dillerinin en eskilerinden biridir. [[Hami-Sami dilleri ailesi]]nin bir kolu olan Sami dillerinin Kuzey Orta öbeği içinde yer alır. Bugün Suriye'nin kuzeyini oluşturan bölgede eskiden konuşulan Amurru konusundaki bilgiler, hemen hemen yalnızca sözcük dizinleri ve adlardan edinilmiştir. Özellikleri bilinmemekle birlikte, o dönemdeki özel adların kronolojisinden yola çıkarak Amurru'nun tarihi MÖ 3. binyılın son yüzyılından başlatılır.

Amurru, “karanlık çağ” diye nitelendirilen MÖ y. 1600-y. 1100 arasında Babil ülkesi ve Orta Fırat'tan silinirken, Suriye ve Filistin'de en yaygın dil oldu. Hiçbir zaman yazıya dökülmemiş lehçeleri (batı Sami tipi), Mezopotamya'da [[Akatça]]nın karşısında kaybolarak Suriye'nin, aralarında akrabalık bulunan ağızlarına karıştı.

== Tarihten silinmeleri ==
Göçebelikten vazgeçen Amurrular, yerleşik düzende yaşayanların içinde kayboldular. MÖ y. 1100'den sonraki [[Asurlular|Asur]] yazıtlarında Amurru terimi, Suriye'nin bir bölümü ile [[Fenike]] ve Filistin'in bütünü için kullanılıyordu. Ama artık o dönemde belirli bir krallığı, dili ya da halkı adlandıran bir sözcük olma niteliğini kaybetmişti.

==Kaynakça==
{{Kaynakça}}

== Kaynaklar ==
* ''Eski Mezopotamya Tarihi'' - [[Kemalettin Köroğlu]], ISBN 978-975-05-0390-0

{{Antik Suriye ve Mezopotamya}}

[[Kategori:Amoriler| ]]