Difference between revisions 2122367 and 2122368 on uzwiki

[[Fayl:Bibi-Khanym Mosque (8145400614).jpg|thumb|]]
[[Fayl:Samarkand bibi kanun.jpg|thumb|]]  
[[Fayl:SamarkandBibiKhanym.jpg|thumb|]]
[[Fayl:Stamps of Uzbekistan, 2007-36.jpg|220px|right]]
[[Fayl:Stamps of Uzbekistan, 2007-39.jpg|220px|right]]
'''Bibix-Xonim jome masjidi''' - — [[Samarqand]]dagi [[meʼmorlik|meʼmoriy]] [[yodgorlik]] ([[1399]]—[[1404]]). [[Amir Temur]]ning katta xotini [[Bibixonim]] (asli Saroymulk xonim) [[nom]]i bilan bogʻliq. Amir Temur farmoni bilan [[qurilish|qurilgan]]. [[Masjid]]ni kurgan [[usta]] va [[meʼmor]]larning nomlari nomaʼlum. Masjid [[hovli]]sining sahni 63,8x76,0 m boʻlib, [[4 (son)|toʻrt]] tomondan [[ravoq]] va [[peshtoq|peshtok]]lar bilan oʻralgan. Uning umumiy sahni 167x109 m, burchaklarida baland [[minora]]lar boʻlgan. [[Zilzila]]lar taʼsirida(contracted; show full)r. Masjidning hovli sahniga marmar toshtaxtachalar yotqizilgan. Hovli oʻrtasida marmar toshdan yasalgan ulkan [[lavh]] ([[Qurʼon]] oʻqiladigan maxsus [[kursi]]) bulib, u dastlab asosiy bino ichida turgan (1875 yilda katta gumbazning qulashidan xavflanib, hovli oʻrtasiga chiqarib qoʻyilgan). Atrofiga nafis [[hoshiya]]lar chizilgan, muqarnaslar, [[oʻsimlik]]simon nakshlar va [[yozuv]]lar bilan bezalgan lavh Amir Temurning [[nabira]]si [[Ulugʻbek]] farmoniga binoan [[XV asr|15-asr]] urtalarida yasalgan. Unga 
"„Sultoni azim, oliy himmatli xoqon, dindiyonat homiysi, Xanafiya mazhabiningposboni, aslzoda sulton, ibni sulton, amiri moʻʼminin Ulugʻbek Koʻragon"“, deb bitilgan.

Masjidga kiraverishdagi peshtoqning yuqori qismi [[Oʻratepa zilzilasi|1897 yilgi zilzila]] paytida qulagan (qolgan qismining balandligi 33 m, kengligi 46 m). Peshtoq mahobatli boʻlib, oʻrtasida kengligi 18,8 m li ravoq bor. Yon tomonlaridagi minoralar peshtoqdan baland. Peshtoqning ichki tomonida kichikroq (ikkinchi) ravoq oʻrnashgan. Unda oʻyma marmar hoshiyali darvoza boʻlgan. Uning ustidagi lavhada masjidning qurilgan yili va Amir Temur [[shajara]]si yozilgan (1897 yilgi zilzilada katta peshtoq ravogʻi qulab tushgan). [[Qoʻsh (uslub)|Qoʻsh]] [[tabaqa (qator)|tabaqa]]li darvoza [[7 (son)|yetti]] xil metall [[qotishma]]si— "„hafti jush"“dan yasalgan (keyinchalik yoʻqolib ketgan). Peshtoqning yon [[qanot]]larida ikkita aylanma [[zina]] boʻlgan. Zinadan yuqoriga—kungura ravoqli maydonchaga chiqilib, undan minoraga oʻtilgan. Peshtoqning keng yuzasi jilvali [[koshin]]lar, rangbarang, [[qalqon]] shaklidagi naqshlar bilan bezatilgan (hozir peshtoqning koshinlari tushib ketgan. Peshtoqning saqlanib qolgan qismi yorilib, devordan ajralib qolgan). Masjidning asosiy ([[mehrob]]li) binosi Amir Temur zamonasining meʼmoriy [[uslub]]lari haqida toʻliq [[tasavvur]] beradi. [[Sharafuddin Ali Yazdiy|Sharafiddin Ali Yazdiy]]ning "„Agar osmon gumbazi boʻlmaganda masjid gumbazi olamda yagona boʻlar edi"“, degan [[mubolagʻa]]si bejiz emas. Asosiy binoning old tomonida peshtoq, markazida ravoq va burchaklarida ikkita koʻp qirrali minora bor. Peshtoq orqasidagi [[xona]] oddiy, ammo salobatli [[handasa|handasiy]] shakllar yigʻindisi ([[kub]]simon [[prizma]], xonaning sakkiz qirrali qismi ustiga tushgan poygumbaz va gumbaz)dan iborat. Kubsimon prizma binoning asosiy hajmi boʻlib, tomonlari 14,6 m ga teng. Uning ustida xona devorlari boʻylab oʻtuvchi ravoqlardan iborat 8 qirrali prizma bor. Gumbazning [[doira (s(contracted; show full)ing soddaligi va gumbazning kungiradorligi bilan farqlanadi. Masjidning ichki qismini pardozlashda [[naqqoshlik]] bezaklari qatorida [[zarhal]] [[boʻrtma naqsh]]lardan keng foydalanilgan. Masjiddagi koʻp qirrali [[yulduz]]lar, 3 qavatli xatlar oʻyilgan lavhalar jajji muqarnaslar bilan bezalgan, hoshiyalar oq toshdan yoʻnilgan. Tarixnavis [[Ibn Arabshoh Shihobuddin Ahmad Ibn Muhammad Ibn Abdullox. Ibn Ibrohim|Ibn Arabshoh]]ning shahodat berishicha, [[Jome masjid]]i mahobatidan hayratga kelgan zamondoshlari 
"„Obidalarimiz avlodlarga bizning kimligimizdan darak beradi"“, deb gʻurur bilan jar solishgan ekan.

[[1868]] yilda [[podsho]] [[Rossiya]]si [[qoʻshin]]lari Samarqandni [[qamal]] qilganda Bibix-Xonim jome masjidi m. toʻp oʻqidan vayron boʻlgan. Vayrona holda boʻlsa ham masjidning meʼmoriy shakllari serhashamligi, bezaklarining nafisligi bilan kishi [[diqqat]]ini jalb qilib kelgan. Undagi rangbarang naqshlarda oʻsha davr [[xalq]] [[usta]]larining nozik [[did]]i va yuksak mahoratidan darak beradi.

Oʻzbekiston [[mustaqillik]]ka erishgandan soʻng [[Oʻzbekiston Respublikasining Prezidenti|Oʻzbekiston Respublikasi prezidenti]] [[Islom Karimov]] tashabbusi bilan oʻtmishimizning boshqa meʼmoriy yodgorliklari qatori Bibix-Xonim jome masjidi m. ni tiklashga alohida eʼtibor berildi. [[Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi|Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasi]]ning "„Amir Temur tavalludining 660 yilligini nishonlash"“ haqidagi qarori (1994 yil 29 dekabr)ga binoan meʼmoriy majmuada taʼmir ishlari olib borilmoqda.<br />


== Bibixonim jome'ʼ masjidi tarixi ==
XIV-XV asrlarda Movoraunnahrda, temuriylar davrida obod poytaxtga ega bo‘ʻlgan, kuchli davlat yuzaga keldi. Samarqandda yirik qurilish ishlari avj oldi. Unda Sharq xalklarining me’ʼmorchilik tajribasi va xalq an’ʼanalari mujassamlashgan edi.<br />

Amir Temur jome’ʼ masjidi Markaziy Osiyoda eng yirik inshootlardan biri hisoblanadi. <br />

Amir Temur dargohida yashagan tarixchi G‘ʻiyosiddin Ali Yazdiyning yozishicha, «„…801 yilning ramazoni Sharif oyining to‘ʻrtinchi kunida (1399 yil 10 may) masjid uchun poytaxtning eng yaxshi joyini Amir Temur tanladi. Mashhur ustalar va me’ʼmorlar bu ulkan imoratning loyihasini tuzdilar va eng saodatli daqiqada uning poydevorini qura boshladilar…»“ <br />

Mazkur masjid tarixi haqida Abu Tahirxo‘ʻja «„Samariya»“ asarida shunday keltiradi: «„Amir Temur Ko‘ʻragonning jome’ʼ masjidi shahar ichida, (uning) shimol tomonida Hazrati Shoh (Dari Ohanin) darvozasining yaqinidadir.»“ <br />

Jome’ʼning ravoqi ustida: «„Amir Tarag‘ʻay o‘g‘ʻgʻli buyuk hoqon Amir Temur Ko‘ʻragon 801 yilda ushbu jome’ʼning solinishiga amr qildi»“. Jome’ʼ darvozasining naqshida yozilgandirkim: Ushbu jome’ʼni bitkazishga 806 yilda (melodiy 1404) muvaffaq bo‘ʻlindi»". Ushbu jome’ʼning eshigi ikki tabaqalik bo‘ʻlib, xulo (birinch, mis va rux birga qo‘ʻshilib eritilsa xulo bo‘ʻlur) quyulgan va fusunkor ustalar jome’ʼning kirar yeriga po‘ʻlod qalam uchi bilan juda ham go‘ʻzal tabiatli naqshlar qilgan. Jome’ʼ eshigi ustida bayt yozilgan. Uning mazmuni: «„Xalq kaftida bori aldov va xavasdir. Ish dunyoning yolg‘ʻiz egasi bo‘ʻlgan tangrining ixtiyoridadir»“. <br />

Bibixonim jome’ʼ masjidining umumiy sahni 167x109m, burchaklarida baland minoralar bo‘ʻlgan va hozirgi davrda bu minoralar qayta tiklandi. Jome’ʼ masjid zilzilalar ta’ʼsirida asta-sekin yemirilib vayron bo‘ʻlgan, faqat shimoli-g‘ʻarbiy minoraning pastki qismigina saqlanib qolgan, balandligi 18,2 m.  
Ko‘ʻp yillar davomida Samarqandning guzarlaridan biri, shu minora sharafiga qadimdan «„Yakka minor»“ deb yuritilib kelinmokda. Bibixonim jome’ʼ masjidi poydevori xarsang toshdan, devorlari pishiq g‘ʻishtdan ishlangan (qalinligi 4,4 - — 5 m). <br />

Ta’ʼmir-tiklashga qadar jome’ʼ masjidi, bir-biri bilan bog‘ʻlanmagan 6 ta me’ʼmoriy bo‘ʻlaklardan iborat edi: hovlining to‘ʻrida mehrobli va baland peshtokli bino, ikki yonida uning kichik nusxasi, poyida masjidning ikkiga bo‘ʻlingan peshtoqi va shimoli-g‘ʻarbda alohida saqlanib qolgan minora bo‘ʻlgan. Ilgari bu bo‘ʻlaklar uch qator oq marmar ustunli, yengil ravoqli peshayvonlar bilan birlashgan va ular tepasida gumbazchalar (400 ta) bo‘ʻlgan. Ustunlar 480 ta (oraligi 3,5m) bo‘ʻlib, tagkursili, tanasi o‘ʻyma naqsh, tepasi rangli koshinlar bilan ishlangan, muqarnaslar bilan bezalgan (ular tuproq ostiga ko‘ʻmilib ketgan, arxeologik qidiruv ishlari natijasida ustunlar, tagkursilar va mayda kosachalardan iborat muqarnasli ustun boshi topilgan). Har biri tashqi darvozaga ega bo‘ʻlgan to‘ʻrtta peshayvoni bor. <br />

Jome’ʼ masjidining hovli sahniga marmartosh taxtachalar yotqizilgan. Hovli o‘ʻrtasida marmar toshdan yasalgan ulkan lavh (Qur’on o‘ʻqiladigan maxsus kursi) bo‘ʻlib, u dastlab asosiy bino ichida turgan (1875 yilda katta gumbazning qulashidan xavflanib, hovli o‘ʻrtasiga chiqarib qo‘ʻyilgan). Atrofiga nafis hoshiyalar chizilgan, muqarnaslar, o‘ʻsimliksimon naqshlar va yozuvlar bilan bezalgan. Lavh, Amir Temurning nabirasi Ulug‘ʻbek farmoniga binoan, XV asr o‘ʻrtalarida yasalgan. Unga «„Sultoni azim, oliy himmatli xoqon, din-diyonat homiysi, Hanafiya mazxabining posboni, aslzoda sulton, ibn sulton, amiri mo‘‘''min Ulug‘ʻbek Ko‘ʻragon»“ deb bitilgan. Bu yerga formatlash zarur boʻlmagan matnni qoʻying<br />

Jome’ʼ masjidga kiraverishdagi peshtoqning yuqori qismi 1897 yilgi zilzila paytida qulagan (qolgan qismining balandligi 33 m, kengligi 46 m). Peshtoq mahobatli bo‘ʻlib, o‘ʻrtasida kengligi 18,8 metrli ravoq bor. Yon tomonlaridagi minoralar peshtoqdan baland. Peshtoqning ichki tomonida kichikroq (ikkinchi) ravoq o‘ʻrnashgan. Unda o‘ʻyma marmar hoshiyali darvoza bo‘ʻlgan. Uning ustidagi lavhasida masjidning qurilgan yili va Amir Temur shajarasi yozilgan. Qo‘ʻsh tavaqali darvoza yetti xil temir qotishmasi «„hafti jo‘ʻsh»“dan yasalgan (keyinchalik yo‘ʻqolib ketgan). Peshtoqning yon qanotlarida ikkita aylanma zina bo‘ʻlgan. Zinadan yuqoriga-qo‘ʻng‘ʻira ravoqli maydonchaga chiqilib, undan minoraga o‘ʻtilgan. Peshtoqning keng yuzasi jilvali koshinlar, rang-barang, qalqon shaklidagi naqshlar bilan bezatilgan. (Ta’ʼmirga qadar peshtoqning koshinlari deyarli tushib ketgandi. Peshtoqning saqlanib qolgan qismi yorilib, devordan ajralib qolgandi). Jome’ʼ masjidning asosiy (mehrobli) binosi Amir Temur zamonasining me’ʼmoriy uslublari haqida tasavvur beradi. <br />

Asosiy binoning old tomonida peshtoq, markazida ravoq va burchaklarida ikkita ko‘ʻp qirrali minora bor. Peshtoq orqasidagi xona oddiy, ammo salobatli xandasaviy shakllar yig‘ʻindisi (kubsimon prizma, xonaning sakkiz qirrali qismi ustiga tushgan baraban va gumbaz)dan iborat. Kubsimon prizma binoning asosiy hajmi bo‘ʻlib, tomonlari 14,6 m ga teng. Uning ustida xona devorlari bo‘ʻylab o‘ʻtuvchi ravoqlardan iborat sakkiz qirrali prizma bor. <br />

Gumbazning doirali asosi sirtiga, muqaddas Qur’on oyatlari bitilib, usti feruza koshinlar bilan pardozlangan gumbaz bilan berkitilgan (qoldig‘ʻi ko‘ʻrinib turibdi). Uning kirish tomonlari ham, bosh peshtoq kabi rang-barang koshinlar bilan qoplangan, sopol g‘ʻishtchalar yotiq, sirlangan rangli g‘ʻishtchalar tik terilgan. Asosiy naqsh shakllari tiniq, lojuvard g‘ʻishchalardan terilib, ularning oralig‘ʻi zangori g‘ʻishtchalar, oq toshlar bilan to‘ʻldirilgan. Oddiy handasaviy shakllar va pechak kabi chirmashib ketgan yozuvlar, bino bezagining tarkibiy qismini tashkil etadi.<br />

Mexrobli binoning baland minoralari sathi to‘ʻrt burchakli kichik izora taxtalariga bo‘ʻlingan. Handasaviy shakl va o‘ʻsimliksimon naqshlar (turli ranglarda) pannolarni bezagan. Ular parchinkorlik, koshinkorlik uslubida ishlangan. Peshtoq devorining yuzasi kesma koshin bilan qoplangan.  
Bu koshinlar (ayniqsa ko‘ʻk ranglilari) tiniq shisha kabi yaltirab turadi. Masjid yonidagi ikki kichik bino mehrobli xonaning asosan kichik hajmdagi takrori bo‘ʻlsada, naqshlarining soddaligi va gumbazining qo‘ʻng‘ʻiradorligi bilan farqlanadi. Jome’ʼ masjidining ichki qismini pardozlashda naqqoshlik bezaklari qatorida zarhal bo‘ʻrtma gulqog‘ʻoz (pape-mashe)dan keng foydalanilgan. <br />

Masjiddagi ko‘ʻp qirrali yulduzlar, uch qavatli xatlar o‘ʻyilgan lavhalar jajji muqarnaslar bilan bezatilgan, xoshiyalar oxaktoshdan yo‘ʻnilgan. Vayrona holatda bo‘ʻlsa ham, me’ʼmoriy shakllarining serhashamligi, bezaklarining nafisligi bilan, kishi diqqatini jalb qiladi. Undagi rang-barang naqshlar, o‘ʻsha davr xalq ustalarining nozik didi va yuksak mahoratidan darak beradi. <br />

Bibixonim jome’ʼ masjidida, keyingi davrda ta’ʼmir-tiklash bobida tub o‘ʻzgarishlar amalga oshirildi, juda katta hajmdagi ta’ʼmirlash ishlari olib borildi. Masjidning old katta ravog‘ʻi, masjid binosini o‘ʻrab turgan baland devor, ikki kichik gumbaz va minoralari, ichki katta gumbaz va katta ravoq ta’ʼmirlandi va undagi-barcha koshin naqshu nigorlar qayta tiklandi, Unda respublikamizning barcha viloyatlaridan mohir ta’ʼmirchi ustalar jalb qilindi. Ta’ʼmir ishlari hali oxiriga yetkazilganicha yo‘ʻq.<br />



== Adabiyotlar ==
* [[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Zohidov P., Temur davrining meʼmoriy qahkashoni, T., 1996.
* [[Samarqand davlat muzey-qo‘'riqxonasi]] - — SAMARQANDNING TARIXIY OBIDALARI VA MUZYeYLARI BO‘ʻYIChA EKSKURSIYa MATNLARI, 2010

{{Samarqanddagi diqqatga sazovor joylar}}
{{OʻzME}}

[[Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari]]
[[Turkum:Samarqand]]