Difference between revisions 689859 and 758295 on uzwiki

< previous diff
next diff >
Chig‘atoy tili
{{Til
|nom = Chig‘atoy tili
|milliy nom = 
|biluvchilar = 
|o'rin = 
|til oilasi = [[Oltoy tillari|Oltoy tillari]]
:[[Turkiy tillar|Turkiy tarmoq]]
::[[Qarluq tillari|Qarluq guruhi]]
:::[[Qarluq-xorazmiy tillari|Qarluq-xorazmiy ostguruhi]]
|mamlakatlar = 
|mintaqalar = [[Markaziy Osiyo]], [[Xorazm]]
|holat = [[O'lik til|o'lik]]<ref>[http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=chg Лингвистическая энциклопедия Ethnologue]</ref><ref>[http://www.binetti.ru/studia/musorin_1_1.shtml {{adabiyot|muallif=Мусорин А.Ю.|nomi=Основы науки о языке| место=Новосибирск.|nashriyot= Новосибирское книжное издательство |nashr qilingan yili=2004 |betlari=}}]</ref>
|вымерvimer =  
|rasmiy =  
|yozuv = [[arab alifbosi]]
|ГОСТGOST 7.75–-97   = чагchag 781
|iso1 =  
|iso2 = chg
|iso3 = chg
}}

'''Chig‘atoy tili''', yoki '''chig‘atoy turkiy''' ('''جغتای''' — jaĝatāy yoki '''ترکی''' — Turkī; {{lang-uz|ﭼﯩﻐﻪتاي, chig‘atoy tili, чиғатой тили}}; {{lang-ug|چاغاتاي تىلى/чағатай тили}}) — XV—XVI asrlarning 2-yarmida [[Movarounnahr]]ning [[temuriylar]] qaramog'ʻidagi o'ʻlkalarda klassik til sifatida ko'ʻproq rasmiylashuv va bir xillikka erishgan [[o'rta asrlar]] o'ʻrta osiyo-turkiy yozma-adabiy tilidir.

Chig'ʻatoy tili [[qoraxoniylar tili]]ning avlodi hisoblanadi<ref name=EckmannCharakteristik>János Eckmann: ''Zur Charakteristik der islamischen mittelasiatisch-türkischen Literatursprache'', in: ''Studia altaica'' : Festschrift für Nikolaus Poppe. Wiesbaden 1957, S. 51–-59.</ref><ref name=EckmannManual9-10>János Eckmann: ''Chagatay manual''. Richmond, 1966. Reprint, Richmond, 1997, S. 9–-10.</ref>, lekin, shuningdek, o'ʻz ichiga [[samarqand]] (hozirgi [[o'zbek tili]]) va [[andijon]] (hozirgi [[uyg'ur tili]]) shevalari elementlarini ham qamrab olgan, [[qadimgi uyg'ur tili]]ning merosi   oldingi chig'ʻatoy asarlari yozilgan [[Uyg'ur yozuvi|uyg'ʻur grafikasi]] hisoblanadi<ref>{{maqola  |muallif         = Благова Г. Ф.  |sarlavha      = Чагатайский язык  |ссылка        =   |til          =   |noshir =   |издание       =  Языки мира. Тюркские языки.  |тип           =   |место         = М  |издательство  =   |yil           = 1996  |том           =   |bet      = 148-—160  |isbn          = 5-655-012146  |issn          =   |doi           =   |bibcode       =   |arxiv         =   |pmid          =  }}</ref>. Hozirgi [[o'zbek tili|o'ʻzbek]] va [[uyg'ur tili|uyg'ʻur]] tillari chig'ʻatoy tilining to'g'ʻgʻridan-to'g'ʻgʻri davomchilari hisoblanadi<ref>The Turkic languages. Edited by Lars Johanson and Eva A. Csato. London and New York: Routledge,2006,p.357, 379</ref>.

Chig'ʻatoy tili yuqori darajadagi badiiy jonliligi va atamalar jihatdan mukammalligi bilan ajralib turadi. She'ʼriyat va nasr janrlari diniy, falsafaviy-didaktik, ilmiy, huquqiy, amaliy, nomaviy adabiyot uslublarini qamrab oladi.

Arab-forsiy lug'ʻat boyligini va [[Turk tillari|turk lahjalari]]ning [[Qaluq tillari|qarluq]], [[Qipchoq tillari|qipchoq]] va [[Og'uz tillari|o'ʻguz]] guruhlari vakillari bilan yaqin yashaganligi va ular orasida faol aloqalari bilan o'ʻzaro bog'ʻlangan boshqa sheva shakllarini o'ʻz ichiga qamrab olib, shevalar usti tiliga aylandi. Turkiy tilli [[qrimchoxlar]] [[XIX asr]] oxirigacha o'ʻz tilini «„chig'ʻatoy»“ deb nomlaganlar.  

Yozuv [[arab yozuvalifbosi|arab grafikasi]] asosida.

Turkologlar orasida chig'ʻatoy tilini izohlashda va uning davriy chegaralarini aniqlashda bir xillik yo'ʻq, lekin shuni hisobga olish qabul qilinganki, XIII—XIV asrlardan boshlab va XX asr boshlanishigacha u tilda O'ʻrta Osiyoda yozganlar. [[O'rta Osiyo]]da millatlararo muloqot tili bo'ʻlgan.  

XV asr oxirlarida chig'ʻatoy tilida qadimiy uyg'ʻur qoraxoniylar adabiyoti an'ʼanalaridan uzoqlashuvi va hozirgi o'ʻzbeklarning ajdodlari xalq tiliga yaqinlashuvi kuzatiladi. Bu davrda adabiy til grammatikasi tizimida hozirgi o'ʻzbek tiliga o'ʻtish chegaralari belgilab olindi<ref>{{adabiyot|muallif=Благова Г.Ф.|nomi=статья «О характере так называемого „чагатайского“ языка конца XV века» в сборнике «Тюрко-монгольское языкознание и фольклористика»| место=М.|nashriyot=Издательство восточной литературы |nashr qilingan yili=1960 |betlari=34, 35}}</ref>.

Shu sababli chig'ʻatoy tili hozirgi adabiy [[o'zbek tili|o'ʻzbek]] va [[uyg'ur tili|uyg'ʻur]] tillarining asosi bo'ʻlib hisoblanadi, uni ba'ʼzan ''qadimiy o'ʻzbek tili'' yoki ''qadimiy uyg'ʻur tili'' deb nomlaydilar.

Hozirgi kunda [[Afg'oniston]]da ba'ʼzan [[turkman tili]]ning [[tekinlar|tekin]] shevasini ''chig'ʻatoy tili'' deb ataydilar<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=tuk Статья ''«Туркменский язык»'' в лингвистической энциклопедияStatya ''"Turkmenskiy yazik"'' v lingvisticheskoy ensiklopediya Ethnologue]</ref>.

== Eslatmalar ==
{{eslatmalar}}

== Havolalar ==
* {{cite web
 | author         = Doerfer G.
 | url            = http://www.iranica.com/articles/chaghatay-language-and-literature
 | title          = Chaghatay language and literature
 | work           = [[Encyclopædia Iranica]]
 | datepublishing = 1991-12-15
 | accessdate     = 2010-11-24
 | lang           = en
 | archiveurl     = http://www.webcitation.org/61DT4a2wO
 | archivedate    = 2011-08-26
}}

== Adabiyotlar ==
* [[Боровков, Александр Константинович|Боровков А.К.]] Бадā'и’ал-лугат. Словарь Тāли Имāни Гератского к сочинениям Алишера НавоиBorovkov A.K.]] Badā'i’al-lugat. Slovar Tāli Imāni Geratskogo k sochineniyam Alishera Navoi. МM., 1961.
* [[Боровков, Александр Константинович|Боровков А.К.]] Лексика среднеазиатского тефсираBorovkov A.K.]] Leksika sredneaziatskogo tefsira XII—XIII вв vv. МM., 1963.
* Aftandil S.Erkinov. “„Persian-Chaghatay Bilingualism in the Intellectual Circles of Central Asia during the 15th-18th Centuries (the case of poetical anthologies, bayāz)”“. International Journal of Central Asian Studies. C.H.Woo (ed.). vol.12, 2008, pp. 57–-82 [1].

[[Turkum:Turkiy tillar]]
[[Turkum:O'zbek tili]]
[[Turkum:Uyg'ur tili]]
[[Turkum:O‘lik tillar]]
[[Turkum:O‘rta asr tillari]]

[[an:Idioma chagatai]]
[[ar:لغة جغتاي]]
[[bg:Чагатайски език]]
[[bn:চাগাতাই ভাষা]]
[[br:Tchagataieg]]
[[ca:Llengua txagatai]]
[[crh:Çağatay tili]]
[[cs:Čagatajština]]
[[cv:Чагатай чĕлхи]]
[[de:Tschagataische Sprache]]
[[en:Chagatai language]]
[[fa:زبان ترکی جغتایی]]
[[fi:Tšagatain kieli]]
[[fr:Tchaghataï (langue)]]
[[he:טורקית צ'אגאטאי]]
[[hi:चग़ताई भाषा]]
[[hr:Čagatajski jezik]]
[[id:Bahasa Chagatai]]
[[ja:チャガタイ語]]
[[kk:Шағатай тілі]]
[[ko:차가타이어]]
[[mk:Чагатајски јазик]]
[[ml:ചഗതായ് തുർക്കി ഭാഷ]]
[[nl:Chagatai (taal)]]
[[nn:Tsjagataisk]]
[[no:Chagatai]]
[[pl:Język czagatajski]]
[[pms:Lenga chagatai]]
[[ro:Limba ciagatai]]
[[ru:Чагатайский язык]]
[[sv:Tjagataiska]]
[[th:ภาษาชะกะไต]]
[[tr:Çağatayca]]
[[tt:Çağatay tele]]
[[ug:چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقى]]
[[uk:Чагатайська мова]]
[[zh:察合台語]]