Difference between revisions 827905 and 834913 on uzwiki

< previous diff
next diff >
Chigʻatoy tili
{{Til
|nom = Chig‘atoy tili
|milliy nomi = 
|biluvchilar = 
|oʻrni = 
|turkum = [[Evroosiyo tillari]]
|til oilasi = [[Oltoy tillari|Oltoy tillari]]
:[[Turkiy tillar|Turkiy tarmoq]]
::[[Qarluq tillari|Qarluq guruhi]]
:::[[Qarluq-xorazmiy tillari|Qarluq-xorazmiy ostguruhi]]
|mamlakatlar = 
|mintaqalar = [[Markaziy Osiyo]], [[Xorazm]]
|holati = [[O'lik til|o'lik]]<ref>[http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=chg Лингвистическая энциклопедия Ethnologue]</ref><ref>[http://www.binetti.ru/studia/musorin_1_1.shtml {{adabiyot|muallif=Мусорин А.Ю.|nomi=Основы науки о языке| место=Новосибирск.|nashriyot= Новосибирское книжное издательство |nashr qilingan yili=2004 |betlari=}}]</ref>
|vimer =
|rasmiy = [[Temuriylar davlati]]
|yozuv = [[arab alifbosi]]
|GOST 7.75-97 = chag 781
|iso1 =
|iso2 = chg
|iso3 = chg
}}

'''Chig‘atoy tili''', yoki '''chig‘atoy turkiy''' ('''جغتای''' — jaĝatāy yoki '''ترکی''' — Turkī; {{lang-uz|ﭼﯩﻐﻪتاي, chig‘atoy tili, чиғатой тили}}; {{lang-ug|چاغاتاي تىلى/чағатай тили}}) — XV—XVI asrlarning 2-yarmida [[Movarounnahr]]ning [[temuriylar]] qaramogʻidagi oʻlkalarda klassik til sifatida koʻproq rasmiylashuv va bir xillikka erishgan [[oʻrta asrlar]] oʻrta osiyo-turkiy yozma-adabiy tilidir.

Chigʻatoy tili [[qoraxoniy tili]]ning avlodi hisoblanadi<ref name=EckmannCharakteristik>János Eckmann: ''Zur Charakteristik der islamischen mittelasiatisch-türkischen Literatursprache'', in: ''Studia altaica'' : Festschrift für Nikolaus Poppe. Wiesbaden 1957, S. 51-59.</ref><ref name=EckmannManual9-10>János Eckmann: ''Chagatay manual''. Richmond, 1966. Reprint, Richmond, 1997, S. 9-10.</ref>, lekin, shuningdek, oʻz ichiga [[samarqand]] (hozirgi [[oʻzbek tili]]) va [[andijon]] (hozirgi [[uygʻur tili]]) shevalari elementlarini ham qamrab olgan, [[qadimgi uyg'ur tili]]ning merosi oldingi chigʻatoy asarlari yozilgan [[Uygʻur yozuvi|uygʻur grafikasi]] hisoblanadi<ref>{{maqola  |muallif         = Благова Г. Ф.  |sarlavha      = Чагатайский язык  |ссылка        =   |til          =   |noshir =   |издание       =  Языки мира. Тюркские языки.  |тип           =   |место         = М  |издательство  =   |yil           = 1996  |том           =   |bet      = 148—160  |isbn          = 5-655-012146  |issn          =   |doi           =   |bibcode       =   |arxiv         =   |pmid          =  }}</ref>. Hozirgi [[oʻzbek tili|oʻzbek]] va [[uygʻur tili|uygʻur]] tillari chigʻatoy tilining toʻgʻridan-toʻgʻri davomchilari hisoblanadi<ref>The Turkic languages. Edited by Lars Johanson and Eva A. Csato. London and New York: Routledge,2006,p.357, 379</ref>.

Chigʻatoy tili yuqori darajadagi badiiy jonliligi va atamalar jihatdan mukammalligi bilan ajralib turadi. Sheʼriyat va nasr janrlari diniy, falsafaviy-didaktik, ilmiy, huquqiy, amaliy, nomaviy adabiyot uslublarini qamrab oladi.

Arab-forsiy lugʻat boyligini va [[Turkiy tillar|turk lahjalari]]ning [[Qaluq tillari|qarluq]], [[Qipchoq tillari|qipchoq]] va [[Oʻgʻuz tillari|oʻgʻuz]] guruhlari vakillari bilan yaqin yashaganligi va ular orasida faol aloqalari bilan oʻzaro bogʻlangan boshqa sheva shakllarini oʻz ichiga qamrab olib, shevalar usti tiliga aylandi. Turkiy tilli [[qrimchoxlar]] [[XIX asr]] oxirigacha oʻz tilini „chigʻatoy“ deb nomlaganlar.

Yozuv [[arab alifbosi|arab grafikasi]] asosida.

Turkologlar orasida chigʻatoy tilini izohlashda va uning davriy chegaralarini aniqlashda bir xillik yoʻq, lekin shuni hisobga olish qabul qilinganki, XIII—XIV asrlardan boshlab va XX asr boshlanishigacha u tilda Oʻrta Osiyoda yozganlar. [[O'rta Osiyo]]da millatlararo muloqot tili boʻlgan.

XV asr oxirlarida chigʻatoy tilida qadimiy uygʻur qoraxoniylar adabiyoti anʼanalaridan uzoqlashuvi va hozirgi oʻzbeklarning ajdodlari xalq tiliga yaqinlashuvi kuzatiladi. Bu davrda adabiy til grammatikasi tizimida hozirgi oʻzbek tiliga oʻtish chegaralari belgilab olindi<ref>{{adabiyot|muallif=Благова Г.Ф.|nomi=статья «О характере так называемого „чагатайского“ языка конца XV века» в сборнике «Тюрко-монгольское языкознание и фольклористика»| место=М.|nashriyot=Издательство восточной литературы |nashr qilingan yili=1960 |betlari=34, 35}}</ref>.

Shu sababli chigʻatoy tili hozirgi adabiy [[o'zbek tili|oʻzbek]] va [[uyg'ur tili|uygʻur]] tillarining asosi boʻlib hisoblanadi, uni baʼzan ''qadimiy oʻzbek tili'' yoki ''qadimiy uygʻur tili'' deb nomlaydilar.

Hozirgi kunda [[Afg'oniston]]da baʼzan [[turkman tili]]ning [[tekinlar|tekin]] shevasini ''chigʻatoy tili'' deb ataydilar<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=tuk Statya ''"Turkmenskiy yazik"'' v lingvisticheskoy ensiklopediya Ethnologue]</ref>.

== EslatmArab-forsiy lugʻat boyligini va [[Turkiy tillar|turk lahjalari]]ning [[Qaluq tillari|qarluq]], [[Qipchoq tillari|qipchoq]] va [[Oʻgʻuz tillari|oʻgʻuz]] guruhlari vakillari bilan yaqin yashaganligi va ular orasida faol aloqalari bilan oʻzaro bogʻlangan boshqa sheva shakllarini oʻz ichiga qamrab olib, shevalar usti tiliga aylandi.

Hozirgi [[oʻzbek tili|oʻzbek]] va [[uygʻur tili|uygʻur]] tillari chigʻatoy tilining toʻgʻridan-toʻgʻri davomchilari hisoblanadi<ref>The Turkic languages. Edited by Lars Johanson and Eva A. Csato. London and New York: Routledge,2006,p.357, 379</ref>, shu sababli chigʻatoy tili hozirgi adabiy [[oʻzbek tili|oʻzbek]] va [[uyg'ur tili|uygʻur]] tillarining asosi boʻlib hisoblanadi, uni baʼzan ''qadimiy oʻzbek tili'' yoki ''qadimiy uygʻur tili'' deb nomlaydilar.

Chigʻatoy tili yuqori darajadagi badiiy jonliligi va atamalar jihatdan mukammalligi bilan ajralib turadi. Sheʼriyat va nasr janrlari diniy, falsafaviy-didaktik, ilmiy, huquqiy, amaliy, nomaviy adabiyot uslublarini qamrab oladi.

Turkologlar orasida chigʻatoy tilini izohlashda va uning davriy chegaralarini aniqlashda bir xillik yoʻq, lekin shuni hisobga olish qabul qilinganki, XIII—XIV asrlardan boshlab va XX asr boshlanishigacha u tilda Oʻrta Osiyoda yozganlar. [[O'rta Osiyo]]da millatlararo muloqot tili boʻlgan.

Turkiy tilli [[qrimchaqlar]] [[XIX asr]] oxirigacha oʻz tilini „chigʻatoy“ deb nomlaganlar. Hozirgi kunda [[Afg'oniston]]da baʼzan [[turkman tili]]ning [[tekinlar|tekin]] shevasini ''chigʻatoy tili'' deb ataydilar<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=tuk Statya ''"Turkmenskiy yazik"'' v lingvisticheskoy ensiklopediya Ethnologue]</ref>.

Yozuv [[arab alifbosi|arab grafikasi]] asosida.

== Tarixi ==
Turkshunoslar orasida chigʻatoy tilini izohlashda va uning davriy chegaralarini aniqlashda bir xillik yoʻq, lekin shuni hisobga olish qabul qilinganki, XIII—XIV asrlardan boshlab va XX asr boshlanishigacha u tilda Oʻrta Osiyoda yozganlar. [[Oʻrta Osiyo]]da millatlararo muloqot tili boʻlgan.

XV asr oxirlarida chigʻatoy tilida qadimiy uygʻur qoraxoniylar adabiyoti anʼanalaridan uzoqlashuvi va hozirgi oʻzbeklarning ajdodlari xalq tiliga yaqinlashuvi kuzatiladi. Bu davrda adabiy til grammatikasi tizimida hozirgi oʻzbek tiliga oʻtish chegaralari belgilab olindi<ref>{{adabiyot|muallif=Благова Г.Ф.|nomi=статья «О характере так называемого „чагатайского“ языка конца XV века» в сборнике «Тюрко-монгольское языкознание и фольклористика»| место=М.|nashriyot=Издательство восточной литературы |nashr qilingan yili=1960 |betlari=34, 35}}</ref>.

Chigʻatoy tili [[qoraxoniy tili]]ning avlodi hisoblanadi<ref name=EckmannCharakteristik>János Eckmann: ''Zur Charakteristik der islamischen mittelasiatisch-türkischen Literatursprache'', in: ''Studia altaica'' : Festschrift für Nikolaus Poppe. Wiesbaden 1957, S. 51-59.</ref><ref name=EckmannManual9-10>János Eckmann: ''Chagatay manual''. Richmond, 1966. Reprint, Richmond, 1997, S. 9-10.</ref>, lekin, shuningdek, oʻz ichiga [[samarqand]] (hozirgi [[oʻzbek tili]]) va [[andijon]] (hozirgi [[uygʻur tili]]) shevalari elementlarini ham qamrab olgan, [[qadimgi uygʻur tili]]ning merosi oldingi chigʻatoy asarlari yozilgan [[Uygʻur yozuvi|uygʻur grafikasi]] hisoblanadi<ref>{{maqola  |muallif         = Благова Г. Ф.  |sarlavha      = Чагатайский язык  |ссылка        =   |til          =   |noshir =   |издание       =  Языки мира. Тюркские языки.  |тип           =   |место         = М  |издательство  =   |yil           = 1996  |том           =   |bet      = 148—160  |isbn          = 5-655-012146  |issn          =   |doi           =   |bibcode       =   |arxiv         =   |pmid          =  }}</ref>. 

== Manbalar ==
{{eslatmalar}}

== Havolalar ==
* {{cite web
 | author         = Doerfer G.
 | url            = http://www.iranica.com/articles/chaghatay-language-and-literature
 | title          = Chaghatay language and literature
(contracted; show full)[[ru:Чагатайский язык]]
[[sv:Tjagataiska]]
[[th:ภาษาชะกะไต]]
[[tr:Çağatayca]]
[[tt:Çağatay tele]]
[[ug:چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقى]]
[[uk:Чагатайська мова]]
[[zh:察合台語]]