Revision 20634476 of "Người Celt" on viwiki

[[Hình:Celts in Europe.png|300px|nhỏ|phải|Phân bố của người Celtic: <br />
{{legend|#ffff43|vùng lõi, vùng lãnh thổ [[Văn hóa Hallstatt|Hallstatt]] vào thế kỷ 6 TCN}}
{{legend|#97ffb6|Lãnh thổ người Celtic lớn nhất vào 275 TCN}}
{{legend|#b7ffc6|Vùng [[Lusitania]] của Iberia nơi người Celtic hiện tại sinh sống, không chắc chắn}}
{{legend|#27c600|& quốc gia Celtic theo số người nói tiếng Celtic trong thời kỳ đầu hiện đại}}
{{legend|#1a8000|Các khu vực có ngôn ngữ Celtic được sử dụng phổ biến hiện nay}}
]]
'''Người Celt''' (phát âm /ˈsɛlt/ hay /ˈkɛlt/), còn gọi '''người Xen-tơ''', là một nhóm đa dạng các bộ lạc thời kì đồ sắt và thời kì La Mã ở châu Âu, những người đã nói tiếng Celt<ref>{{chú thích sách | last = Koch | first = John | authorlink = | coauthors = |title = Celtic Culture: A Historical Encyclopedia | publisher = ABL-CIO | year = 2005 | location =| pages = xx | url = http://books.google.com/?id=f899xH_quaMC&printsec=frontcover&q=peoples%20and%20countries | doi =  | isbn = 978-1851094400 | accessdate = June 9, 2010}}</ref>.

Nền văn hóa khảo cổ học đầu tiên thường được chấp nhận là của người Celt, hay đúng hơn là Proto-Celtic, là trung tâm của nền văn hóa châu Âu, [[văn hóa Hallstatt]] (c. 800-450 BC), được đặt tên theo nơi tìm thấy các ngôi mộ giàu có tại [[Hallstatt]], Áo<ref>Cunliffe, Barry. ''The Ancient Celts'', pp. 39-67. Penguin Books, 1997.</ref> Vào thời kì sau đó, thời kì La Tène.(c. 450 BC tới thời những cuộc chinh phục của La Mã), nền văn hóa Celt này đã mở rộng trên một phạm vi rộng trong khu vực, cho dù bằng cách khuếch tán hoặc chuyển đổi: quần đảo Anh ([[Người Insular Celt]]), Pháp và các quốc gia vùng thấp ([[Người Gaul]]), phần lớn miền trung châu Âu, bán đảo Iberia ([[Người Celtiberia]], [[Celtici]] và [[Gallaeci]]) và miền Bắc Ý([[Golaseccans]] và [[Cisalpine Gaul]]) <ref name=koch2010_core>{{chú thích sách|last=Koch|first=John T|title=Celtic from the West Chapter 9: Paradigm Shift? Interpreting Tartessian as Celtic - see map 9.3 The Ancient Celtic Languages c. 440/430 BC - see third map in PDF at URL provided which is essentially the same map|year=2010|url=http://www.wales.ac.uk/Resources/Documents/Research/ODonnell.pdf|publisher=Oxbow Books, Oxford, UK|isbn=978-1-84217-410-4|pages=193}}</ref> và sau cuộc xâm lược của người Gaul vào vùng Balkans trong năm 279 TCN tiến xa về phía đông là trung tâm Anatolia ([[Galatia]]).<ref name=koch2010_expansion>{{chú thích sách|last=Koch|first=John T|title=Celtic from the West Chapter 9: Paradigm Shift? Interpreting Tartessian as Celtic - see map 9.2 Celtic expansion from Hallstatt/La Tene central Europe - see second map in PDF at URL provided which is essentially the same map|year=2010|url=http://www.wales.ac.uk/Resources/Documents/Research/ODonnell.pdf|publisher=Oxbow Books, Oxford, UK|isbn=978-1-84217-410-4|pages=190}}</ref>

Giữa thiên niên kỷ 1 CN, sau thời kì bành trướng của [[đế quốc La Mã|đế chế La Mã]] và [[Cuộc Đại Di dân]] ([[Thời kỳ Di dân]]) của các dân tộc Đức, nền văn hóa Celt và Insular Celt đã bị giới hạn lại ở Ireland, các phần phía tây và phía bắc của Vương quốc Anh (Wales, Scotland,Cornwall và [[Đảo Man]]), và miền Bắc nước Pháp (Brittany). Giữa thế kỷ thứ năm và thứ tám CN cộng đồng nói tiếng Celt của khu vực Đại Tây Dương đã nổi lên như một thực thể văn hóa gắn kết hợp lý. Trong ngôn ngữ, tôn giáo, nghệ thuật và họ chia sẻ một di sản chung mà phân biệt chúng với các nền văn hóa của các xã hội xung quanh <ref>{{chú thích sách|last=Cunliffe|first=Barry|title=The Celts - A Very Short Introduction|year=2003|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-280418-9|pages=109}}</ref>.
==Tên gọi và thuật ngữ==
[[Hình:Galician_Celtic_Stele_-_Estela_Galaica.jpg|nhỏ|phải|200px|'''Galician Celtic Stele''': Apana · Ambo/lli · f(ilia) · Celtica /[[Celtici Supertamarici|Supertam(arica)]] · / [j] Miobri · /an(norum) · XXV · h(ic) · s(ita) · e(st) · /Apanus · fr(ater) · f(aciendum)· c(uravit)]]
Những ghi chép đầu tiên sử dụng từ Celt (Κελτοί) để nói đến một nhóm dân tộc là bởi [[Hecataeus của Miletus]], nhà địa lý Hy Lạp, vào năm 517 TCN<ref name="books.google.com">Sarunas Milisauskas, {{chú thích sách |url=http://books.google.com/?id=31LFIITb3LUC&pg=PA363&dq=Hecataeus+of+Miletus+celt&q=Hecataeus%20of%20Miletus%20celt |title=''European prehistory: a survey'', page 363 |publisher=Springer, 2002
ISBN	0306472570 |accessdate=2010-06-07 |isbn=9780306472572 |year=2002 }}</ref> Khi ông viết về những người sống gần "Massilia" ([[Marseille]]).<ref name="books.google.com"/> Tên Latin "Celtus" (pl. "Celt" hoặc "Celtae") có vẻ là được vay mượn từ tiếng Hy Lạp (Κέλτης pl. Κέλται hoặc Κελτός pl. Κελτοί) Theo thuật ngữ của bản thân Caesar thì nó lấy từ một tên bộ lạc bản địa người Celt<ref>[[Julius Caesar]], ''[[Commentarii de Bello Gallico]]'' [[s:Commentaries on the Gallic War/Book 1#1|1.1]]: "All Gaul is divided into three parts, one of which the Belgae live, another in which the Aquitani live, and the third are those who in their own tongue are called Celts ("Celtae"), in our language Gauls ("Galli").</ref> Pliny Già cho rằng nó đang được sử dụng ở [[Lusitania]] như họ của bộ tộc<ref>[[Pliny the Elder]], ''[[Natural History (Pliny)|The Natural History]]'' [[s:Lusitania/Book 4#35|21]]:the Mirobrigenses, surnamed  Celtici (Mirobrigenses qui Celtici cognominantur)</ref> mà những phát hiện chữ khắc cổ đã xác nhận điều này<ref>{{chú thích sách |url=revistas.ucm.es/est/11326875/articulos/HIEP0101110006A.PDF |title=|publisher=|accessdate=2010-06-28 }}</ref><ref>Fernando DE ALMEIDA, ''Breve noticia sobre o santuário campestre
romano de Miróbriga dos Celticos (Portugal)'':D(IS) M(ANIBUS) S(ACRUM) / C(AIUS) PORCIUS SEVE/RUS MIROBRIGEN(SIS) / CELT(ICUS) ANN(ORUM) LX / H(IC) S(ITUS) E(ST) S(IT) T(IBI) T(ERRA) L(EVIS)</ref>.

Từ Latin "Gallus" ban đầu có thể là từ tên một dân tộc hay bộ lạc người Celt, có thể được sử dụng trong tiếng Latin từ thời kì bành trướng của người Celt vào Ý đầu thế kỷ 5 trước Công nguyên.

==Nguồn gốc==
[[Hình:Hallstatt LaTene.png|nhỏ|300px|Overview of the [[Hallstatt culture|Hallstatt]] and  [[La Tène culture|La Tène]] cultures.
{{legend|#f6bc0a|The core Hallstatt territory (HaC, 800 BC) is shown in solid yellow, }}
{{legend|#d5c089|the eventual area of Hallstatt influence (by 500 BC, HaD) in light yellow.}}
{{legend|#80da34|The core territory of the La Tène culture (450 BC) is shown in solid green, }}
{{legend|#9bce9b|the eventual area of La Tène influence (by 250 BC) in light green. }}
The territories of some major [[List of Celtic tribes|Celtic tribes]] of the late La Tène period are labelled.]]

Tiếng Celtic là một nhánh của hệ ngôn ngữ gia Ấn-châu Âu lớn hơn. Vào thời điểm những cư dân nói tiếng Celtic bắt đầu xuất hiện trong lịch sử khoảng năm 400 trước Công nguyên, họ đã được chia thành nhiều nhóm ngôn ngữ, và trải rộng trên toàn lục địa Tây Âu, bán đảo Iberia, Ireland và Anh.

Một số học giả nghĩ rằng nền [[văn hóa Urnfield]] ở miền Tây Trung Âu được cho cho là có nguồn gốc từ người Celt và là một nhánh văn hóa khác biệt của hệ văn hóa Ấn-Âu <ref name=ChadCorc/>. Nền văn hóa này tỏ ra trội hơn hẳn ở trung Âu vào giai đoạn cuối [[thời đại đồ đồng|thời kỳ đồ đồng]], từ khoảng năm 1200 TCN đến 700 TCN, theo sau nó là các nền [[văn hóa Unetice]] và [[nền văn hóa Tumulus]]. Thời kì Urnfield cho thấy một sự gia tăng dân số đáng kể trong khu vực, có thể là do sự đổi mới trong kĩ thuật và canh tác nông nghiệp. Sử gia Hy Lạp  [[Ephoros]] của Cyme ở Tiểu Á, đã ghi lại vào thế kỷ thứ 4 trước Công nguyên rằng người Celt đến từ các hòn đảo ở bên kia cửa sông Rhine và bị "đuổi khỏi quê nhà họ bởi những cuộc chiến tranh liên miên và sự dữ dội ngày càng tăng của biển ".

== Lãnh thổ, nơi cư ngụ ==
Quê hương của họ bắt nguồn từ [[Trung Âu]], phía Bắc [[sông Donau|sông Danube]]. Từ đây, họ di chuyển đến nhiều vùng của châu Âu (như [[Pháp]], [[Anh]], [[Tây Ban Nha]],...), và cả Thổ Nhĩ Kỳ.

'''Vóc dáng, ăn mặc:''' người Celt có vóc dáng cao lớn, tóc sáng màu. Tóc đàn ông cứng và đâm tua tủa. Đàn ông cạo râu nhưng để ria, mặc quần dài, áo chùng không tay hoặc sơ mi có thắt eo.

== Ngôn ngữ Celt ==
{{chính|Nhóm ngôn ngữ gốc Celt}}
Ngôn ngữ Celt ngày nay chia làm 4 nhánh. Nhánh Gaul đã được dùng ở  Pháp, miền nam của Đức và Áo, miền bắc của Ý và Thổ Nhĩ Kỳ trong thời thượng cổ. Nhánh Celtiberia dùng tại miền bắc của Tây Ban Nha. Nhánh Brythoni đã dùng tại xứ Wales, vùng Cornwall và Crumbia tại Anh, vùng Bretagne tại miền bắc của Pháp. Nhánh Goideli là nhánh điển hình nhất trong nhóm, bao gồm tiếng Gaelic tại Ireland;  tiếng Gaelic tại Scotland và tiếng Manx tại Đảo Man. Người Celt có lẽ đã sống ở những vùng này trong thời gian xuất hiện của họ.

== Các sự kiện lớn ==
1. Qua những phát hiện [[khảo cổ học|khảo cổ]] người ta chia lịch sử người Celt ra 2 giai đoạn: thời kỳ [[Hallstatt]] bắt đầu khoảng từ năm 700 đến 500 trước Công nguyên; thời kỳ [[La Tene]] bắt đầu từ khoảng năm 500 trước Công nguyên.

2. Năm 390 trước Công nguyên người Celt tấn công thành [[Roma]], suýt chiếm được thành.

3. Năm 52 trước Công nguyên, [[Julius Caesar]] đánh chiếm toàn bộ xứ [[Gallia|Gaule]] (nước Pháp ngày nay), bắt thủ lĩnh liên minh tối cao của người Celt là [[Vercingetorix]].

4. Năm 43, [[Đế quốc La Mã|La Mã]]  dùng 4 [[binh đoàn lê dương]] lính (1 binh đoàn khoảng 3.000 - 6.000 người) xâm lược nước Anh của người Celt. Thủ lĩnh liên minh tối cao của người Celt là [[Caratacus]] bị bắt làm tù binh. Nhưng người La Mã không chiếm Bắc [[Scotland]] và [[Cộng hòa Ireland|Ireland]].

== Di sản ==
1. Người Celt nổi tiếng thông minh, tàn bạo, dũng cảm. Trước khi bị La mã đánh bại họ là đội quân hùng mạnh nhất châu Âu.

2. Người Celt nổi tiếng về kỹ thuật [[rèn sắt]], họ phát minh ra vành bánh xe ngựa sắt. Nhiều kiểu công cụ Celt còn dùng tới ngày nay như cưa tay, cái đục, cái giũa và những dụng cụ khác. Họ còn đóng góp cho văn minh nhân loại những loại công cụ như lưỡi cày sắt, cối xay bột quay, máy gặt quay, móng ngựa. Họ dùng xà phòng trước người Hi Lạp và La mã.

3. Lễ hội [[Halloween]] ngày nay có liên quan đến người Celt.

==Chú thích==
{{Tham khảo|2}}
==Tham khảo==
{{Commonscat|Celtic crosses}}
* 1. Edward James, Chuyện kể về những nền văn minh cổ.
* 2. [celticowboy.com/mrn4.htm]
* Alberro, Manuel and Arnold, Bettina (eds.), ''[http://www.uwm.edu/Dept/celtic/ekeltoi/ e-Keltoi: Journal of Interdisciplinary Celtic Studies], [http://www.uwm.edu/Dept/celtic/ekeltoi/volumes/vol6/index.html Volume 6: The Celts in the Iberian Peninsula]'', [[University of Wisconsin–Milwaukee]], Center for Celtic Studies, 2005.
* Collis, John. ''The Celts: Origins, Myths and Inventions.'' Stroud: Tempus Publishing, 2003. ISBN 0-7524-2913-2. Historiography of Celtic studies.
* Cunliffe, Barry. ''The Ancient Celts.'' Oxford: Oxford University Press, 1997. ISBN 0-19-815010-5.
* Cunliffe, Barry. ''Iron Age Britain.'' London: Batsford, 2004. ISBN 0-7134-8839-5
* Cunliffe, Barry. ''The Celts: A Very Short Introduction.'' 2003
* Freeman, [[Philip Mitchell]] ''The Earliest Classical Sources on the Celts: A Linguistic and Historical Study.'' Diss. [[Đại học Harvard|Harvard University]], 1994. [http://proquest.umi.com.proxy.lib.ohio-state.edu/pqdweb?did=740970711&sid=1&Fmt=2&clientId=3959&RQT=309&VName=PQD (link)]
* Gamito, Teresa J. ''[http://www4.uwm.edu/celtic/ekeltoi/volumes/vol6/6_11/gamito_6_11.html The Celts in Portugal]''. In E-Keltoi, Journal of Interdisciplinary Celtic Studies, vol. 6. 2005.
* Haywood, John. ''Historical Atlas of the Celtic World.'' 2001.
* Herm, Gerhard. ''The Celts: The People who Came out of the Darkness.'' New York: St. Martin's Press, 1977.
* James, Simon. ''Exploring the World of the Celts'' 1993.
* James, Simon. ''The Atlantic Celts - Ancient People Or Modern Invention?'' Madison: University of Wisconsin Press, August 1999. ISBN 0-299-16674-0.
* James, Simon & Rigby, Valerie. ''Britain and the Celtic Iron Age.'' London: [[Bảo tàng Anh|British Museum]] Press, 1997. ISBN 0-7141-2306-4.
* Kruta, V., O. Frey, Barry Raftery and M. Szabo. eds. ''The Celts.'' New York: [[Thames & Hudson]], 1991. ISBN 0-8478-2193-5. A translation of ''Les Celtes: Histoire et Dictionnaire'' 2000.
* Laing, Lloyd. ''The Archaeology of Late Celtic Britain and Ireland c. 400–1200 AD.'' London: Methuen, 1975. ISBN 0-416-82360-2
* Laing, Lloyd and Jenifer Laing. ''Art of the Celts'', London: Thames and Hudson, 1992 ISBN 0-500-20256-7
* MacKillop, James. ''A Dictionary of Celtic Mythology.'' Oxford: Oxford University Press, 1998. ISBN 0-19-280120-1
* [[Bernhard Maier|Maier, Bernhard]]: ''Celts: A History from Earliest Times to the Present.'' University of Notre Dame Press 2003. ISBN 978-0268023614
* McEvedy, Colin. ''The Penguin Atlas of Ancient History''. New York: Penguin, 1985. ISBN 0-14-070832-4
* Mallory, J. P. ''In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology and Myth.'' London: Thames and Hudson, 1991. ISBN 0-500-27616-1.
* O'Rahilly, T. F. ''Early Irish History'' [[Dublin Institute for Advanced Studies]], 1946.
* Powell, T. G. E. ''The Celts.'' New York: Thames and Hudson, 1980. third ed. 1997. ISBN 0-500-27275-1.
* Raftery, Barry. ''Pagan Celtic Ireland: The Enigma of the Irish Iron Age.'' London: Thames & Hudson, 1994. ISBN 0-500-27983-7.
==Liên kết ngoài==
{{Commons category|Celts}}

[[Thể loại:Người Celt]]