Revision 332350 of "Motî:diåle/ratourneures" on wawiki

'''Pådje avou les ratourneures sol mot "[[Motî:diale|diale]]"'''

== Ratourneures des martchîs avou l' diale ==
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;fé martchî avou l' diale;</FONT> u : 
<FONT COLOR="#0000ff">paker avou l' diale;</FONT> u : 
<FONT COLOR="#0000ff">fé paket avou l' diale;</FONT> u :
<FONT COLOR="#0000ff">vinde si åme å diale;</FONT> u : 
<FONT COLOR="#0000ff">fé avou l' diale:</FONT> promete si [[Motî:åme|åme]] å diale après ene termene ki vs åroz tot çou ki vs lyi dmandez. <I>Cwand il a coprin k' i vneut d' fé martchî avou l' diale, li cinsî a stî tot disnorté</I> ([[G. Lucy]]). <span lang=fr>F. faire un pacte avec le diable.</span> 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;L' [[Motî:ônea|ônea]] ° erprotche å frinne d' aveur vindou si åme å diale por lu polou broûler vete.</FONT> 

== Ratourneures avou "å diale" ==
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;peter å diale:</FONT> [[Motî:cori evoye|cori evoye]]. <span lang=fr>F. prendre la poudre d' escampete.</span> 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;evoyî ene sakî å diale;</FONT> u : 
<FONT COLOR="#0000ff">l' evoyî å diale et co pus lon:</FONT> l' [[Motî:evoyî evoye|evoyî evoye]]. <span lang=fr>F. envoyer se faire pendre.</span> 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;Va-st å diale:</FONT> dijhêye po s' [[Motî:dishaler|dishaler]] d' ene sakî. 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;evoyî ene sacwè å diale:</FONT> èn pus sayî d' ariver a l' rifé, a l' remantchî. <span lang=fr>F. laisser tomber.</span> 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;fote l' [[Motî:avarice|avarice°]] å diale</FONT>. 

== Ratourneures po dire "bråmint, foirt" ==
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;on brut d' diale:</FONT> bråmint do brut. <span lang=fr>F. bruit infernal, vacarme.</span> 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;ki l' diale:</FONT> [[Motî:foirt|foirt]]. <I>Il est maigue ki l' diale.</I> <I>Dj' a ene crevåde å talon; ça fwait må ki l' diale.</I> <span lang=fr>F. extrèmement, terriblement.</span> 

== Ratourneures cåzant del [[Motî:sûtisté|sûtisté]] ==
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;Il est pus [[Motî:malén|malén°]] ki l' diale.</FONT> 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;Si l' diale est pus [[Motî:malén|malén°]] k' lu, c' est k' il est pu vî.</FONT> 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;il a on toû di pus ki l' diale:</FONT> il est foirt malén. 

== Ratourneures cåzant del ritchesse et del pôvurté ==
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;li diale tcheye todi so l' pus gros moncea;</FONT> u :
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;li diale tcheye todi so l' minme moncea:</FONT> les cis k' ont ddja des cwårs, c' est co zels k' ont totes les tchances po nd aveur todi dpus. 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;lodjî l' diale e s' boûsse;</FONT> u : 
<FONT COLOR="#0000ff">saetchî l' diale pal cawe:</FONT> esse pôve. 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;pus a l' diale, pus vout i aveur;</FONT> u : 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;pus çki l' diale a, pus çk' i ndè vout;</FONT> u : 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;pus l' diale a-t i, pus ndè vout i:</FONT> dijheye po onk ki vout todi esse pus ritche. <span lang=fr>F. appétit de richesse.</span>
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;esse diale po les cwårs:</FONT> esse pice-crosse (rapia). <span lang=fr>F. avare.</span> 

== Ratourneures di mouvmint ==
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;cori come onk k' a l' diale e s' cou:</FONT> foirt raddimint. 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;si ctaper come on diale dins on benitî:</FONT> si [[Motî:ctaper|ctaper]] dins tos les sinses. <span lang=fr>F. se démener comme un beau diable.</span> 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;aveur li diale e coir:</FONT> esse [[Motî:malåjhey|malåjhey]] ådla, tot cåzant d' èn efant.
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;aveur li diale e s' capotene:</FONT> esse foirt [[Motî:metchant|metchant]].


== Ratourneures ki siervèt pol croejhete ==
Ki sont [[sinonime]]s di "parey", "probåbe"
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;c' est todi l' minme diale;</FONT> u : 
<FONT COLOR="#0000ff">c' est todi l' minme diale, dit-st i l' martchand d' [[Motî:bondiu|bondius]]:</FONT> c' est parey. Loukîz a: [[Motî:Piron|Piron]]. <span lang=fr>F. C'est du pareil au même.</span>
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;C' est bén l' diale s' i gn a pont:</FONT> ci sereut merveye s' i gn a pont = end årè. <I>I leye ses åmayes eshonne e paxhi avou ls åmeas; c' est bén l' diale s' i gn a pont d' plinnes divant waire&nbsp;!</I> <span lang=fr>F. il est probable que (+ positif).</span> 

== Ratourneures po djåzer d' ene målåjheye sacwè ==
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;ostant pingnî on diale ki n' a pont di tchveas:</FONT> dijhêye po åk di nén possibe. 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;Est çki t' tignréves bén on diale ki n' a pont di tchveas&nbsp;?:</FONT> on n' såreut fé l' impossibe. 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;ci n' est nén l' diale:</FONT> ci n' est nén målåjhey. <span lang=fr>F. ce n'est pas sorcier.</span> 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;c' est on mestî ki l' diale n' a nén volou fé:</FONT> c' est on målåjhey mestî. 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;On fwait pa des côps li diale pus laid k' i n' est;</FONT> u : 
<FONT COLOR="#0000ff">On fwait sovint li diale pus noer k' i n' est:</FONT> on croet ene sacwè pus målåjheye k' ele n' est. <span lang=fr>F. exagérer.</span> 

== Ratourneures dins des criyaedjes ==
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;Diale m' ancate !;</FONT> u : <FONT COLOR="#0000ff">diale m' evole:</FONT> mostere k' on-z est sbaré, k' on n' croet nén çou k' on dit. 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;Ki l' diale åye (ene sacwè);</FONT> u: 
<FONT COLOR="#0000ff">sohaitî (ene sacwè) å diale:</FONT> dijhêye po åk k' on n' voet nén voltî. <I>Les araedjîs avou leu påye, K' i lomèt d' Fexhe et ki l' diale åye ! </I>([[Marian de Saint-Antoine]]). <I>Ossu, a poenne esteut i la d' ene hapêye k' i sohaitive les carnavåls å diale </I>([[V. Carpentier]]). 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;Ki l' diale åye;</FONT> u: 
<FONT COLOR="#0000ff">Ki l' diale  apice (ene sakî, ene sacwè):</FONT> dijhêye po ene djin k' on n' voet nén voltî. <I>Ki l' diale apice Tos leus tchinisses ! Ki l' diale evole Totes leus éndjoles ! </I>([[L. Mahin]]). <span lang=fr>F. Que le diable l'emporte.</span> 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;Ki l' diale t' apice:</FONT> response po rire cwand on vs dit "Ki l' Bon Diu vs [[Motî:beni|benixhe]]" cwand on-z a [[Motî:stierni|stierni]]. 

== Ratourneures po fé sogne ==
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;on direut k' i (elle) a veyou l' diale moussî e sôdård:</FONT> il est tot [[Motî:reyusse|reyusse]] ([[Motî:sibaré|sibaré]]). <span lang=fr>F. éberlué.</span> 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;esse noer come li diale:</FONT> esse tot mannet. 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;i s' fote do diale et co do martchand:</FONT> i nd a d' keure; i s' fote di totafwait. <span lang=fr>F. il se fiche de tout.</span> 

== Ratourneures po djåzer d' on toursiveus ==
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;dji n' mi feye nén dpus a li k' å diale:</FONT> dji m' è [[Motî:dmefiyî|dmefeye]]. 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;si cfesser å diale:</FONT> dire ene sacwè k' on-z a må fwait a ene djin k' el va aler raconter. 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;magneu d' bon Diu et tchiyåd d' diale:</FONT> fås-vizaedje. <span lang=fr>F. hypocrite.</span> 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;cwand l' diale divént vî, i s' fwait ermite:</FONT> ça a l' air d' esse on bråve, mins dimefeye tu todi d' lu. 

== Ratourneures dins des spots sol tins ==
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;Cwand k' i [[Motî:ploure|ploût°]] et ki l' solea lût, c' est k' el diale mareye ès feye.</FONT> 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;apus k' i n' tchaiye des diales avou des cawes d' oronde:</FONT> 
<I>a)</I> såf s' i fwait on tins d' tchén (on foirt mwais tins); 
<I>b)</I> såf s' il arive åk k' on n' s' î atind nén. <span lang=fr>F. sauf imprévu.</span> 

== Ratourneures cåzant des coines ==
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;On diale, si diale fouxhe-t i, ni sait catchî ses coines:</FONT> on malén, ki catche ses dfåts, ni les såreut catchî advitam. 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;S' il a magnî l' diale, k' i magne pår les [[Motî:coine 1|coines°]].</FONT> 

== Ratourneure po djåzer d' moirt u d' broyaedje ==
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;esse po l' diale:</FONT> 
<I>a)</I> esse codåné(êye) a mori. 
<I>b)</I> po ene sacwè ki s' va broyî. <span lang=fr>F. condamné(e).</span> 

== Dins les rimas d' efants == 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;Å galop, galopea, li diale vs årè pa vos dijh årteas:</FONT> dijhêye po fé cori evoye èn efant k' est a damadje. 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;a [[Motî:Marcour|Marcour°]] (u a [[Motî:Our|Our°]]), li diale î court...</FONT> 

== Dins l' [[Toponimeye do walon|no di des plaeces del Walonreye]] ==
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;Li lét do Diale:</FONT> no d' ene plaece di [[Motî:Werisse|Werisse]].

== Ratourneures avou l' mot diale å pluriyal ==
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;di tos les diales:</FONT> dijhêye po ene sacwè ki va foirt. <I>I fjhént on roumdoudoum di tos les diales</I>. <span lang=fr>F. extraordinaire.</span> 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;on tins d' tos les diales:</FONT> on foirt mwais tins. 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;evoyî ås cwate cints diales;</FONT> u : 
<FONT COLOR="#0000ff">ås set cints diales;</FONT> u : 
<FONT COLOR="#0000ff">ås trinte shijh meye diales:</FONT> evoyî (ene sakî, ene sacwè) å diale. 
<FONT COLOR="#0000ff">&gt;&gt;&nbsp;esse evoye ås cwate cints diales;</FONT> u : 
<FONT COLOR="#0000ff">ås cénk cints diales lon:</FONT> esse evoye foirt å [[Motî:lon|lon]]. Loukîz a: [[Motî:zivercôfs|zivercôfs]].
<FONT COLOR="#0000ff">on viyaedje pierdou å diale lon:</FONT> on [[Motî:retrôclé|retrôclé]] viyaedje. <I>E meye nouv cint cwate, les djeus olimikes, c' est a Sint-Louwis, ås USA, on payis pierdou å diale lon </I>([[E. Pècheur]]). <span lang=fr>F. bled perdu, pays reculé.</span>

== Alére ==
* [[J. Selvais]] : Li diale et les biesses dins nos ratourneures, [[Les Cayés walons (gazete)|Les Cayés walons]] 2001, n° 9.
* [[A. Doppagne]] : ''Le diable dans nos campagnes'', Duculot, Djiblou, 1978, ISBN 2-8011-0217-2
* [[E. Lempereur]] : ''Le diable dans le wallon de Châtelet'' [[Dialectes de Wallonie]] Tomes 29-30, 2002, 109-115.