Difference between revisions 60885 and 62287 on xalwiki

{{Орн Зура
|native_name              = [[Боомг:Monggol ulus.svg|50px]]<br />Монгол улс <br />''Mongol uls''
|conventional_long_name   = Mongolia
|common_name              = Mongolia
|image_flag               = Flag_of_Mongolia.svg
|image_coat               =State_emblem_of_Mongolia.svg
|image_map                = Mongolia in its region.svg
|national_motto           =
(contracted; show full)үй. 1945 онд ЗХУ-аас бусад гадаадын улсуудаар хүлээн зөвшөөрөгдөж, 1961 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын гишүүн, [[бүрэн эрхт улс]] болсон. 1924 оны үндсэн хуулиар [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] нэртэй болж, [[ЗСБНХУ]]-ын нөлөөгөөр [[коммунист|эв хамт]] улс төрийн дэглэм, [[социализм|нийгэм журмын]] эдийн засгаар замнасан. 1990 онд бусад [[социализм|социалист]] улсуудын адил [[ардчилал|ардчилсан]] дэглэм, [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжсэн. 

== Түүх ==
[[Монголын түүх]]

=== Эрт үе ===
[[
FileБоомг:Premongol.png|thumbnail|left|150px|[[Еврази]], [[1200]] оны үед]]
Эрт дээр үеэс өнөөгийн Монгол улсад бэлчээрийн нүүдэлчид амьдарч байсан ба хааяа нэгдэж томоохон улс гүрнүүдийг байгуулж байжээ. Эдгээрээс анхных нь болох [[Хүннү гүрэн]] нь МЭӨ 209 онд [[Модун шаньюй]]гаар удирдуулан төрт улс үүсгэсэн юм. Энэ гүрэн нь богино хугацааны дотор [[Цинь улс]]ад аюул учруулсан хамгийн гол хүчин болж, улмаар [[Цагаан хэрэм]] баригдах шалтгаан нь болсон. Цагаан хэрэм нь өөрөө жанжин [[Мэнь Тиан]]ы үед 300,000 цэргээ(contracted; show full)>Монголын эзэнт гүрний Цагаадай Алтан ордны улс нь торгоны зам дагуу оршиж дэлхийн худалдааны гол төв болж тухайн үед оршин тогтнож байсан газар нутагтаа олон хот суурин бий болгосон.Тэр үед хятадын луужин шаазан зэрэг томоохон нээлтүүд бий болсон.Иймээс Монголчууд дэлхийн хөгжилд маш том хувь нэмэр оруулсан Гэвч [[14-р зуун|14-р зууны]] дунд үеэс дотоодын зөрчил тэмцэл, гадны бодлого, явуулга нь Монглын эзэнт гүрэн, Юан улсыг задлан бутаргаж, бусдын эрхшээлд ороход хүргэсэн.

=== Манжын эрхшээлд ===
[[
FileБоомг:BogdKhan.jpg|thumbnail|right|200px|Наймдугаар Жибзундамба Хутагт]]
[[17-р зуун]]ы үеэс [[Манж угсаатан|Манжууд]] зүүн Азид хүчирхэгжиж эхэлсэн юм. [[1636]] онд [[Алтан ургийн]] сүүлчийн хаан [[Лигдэн хаан|Лигдэн]] өөд болсноор [[Өвөр Монгол]]ыг эрхэндээ оруулж, [[1691]] онд [[Халх|Халхууд]] дагаар орсон юм. Ингэснээр [[Ойрад]]аас бусад Монголчууд [[Манж Чин улс|Манж Чин Улсын]] бүрэлдэхүүнд оржээ. 1696 онд Манжийн түрэмгийлэлд [[Галдан]] хаан ялагдан нас барсан ч 1755 он хүртэл [[Зүүн гарын хаант улс]] тус(contracted; show full)

[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа 1945 онд болсон [[Ялтын бага хурал|Ялтын бага хурлын]] үр дүнд Монгол улсын тусгаар тогтнолыг ЗХУ, БНХАУ-ууд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрч Монгол улсын тусгаар тогтнол олон улсын хэмжээнд бүрэн баталгаажжээ.

=== Эв хамт дэглэмт ===
[[
FileБоомг:Sukhe-bator.jpg|thumbnail|left|200px|[[Дамдины Сүхбаатар]]]]
Монгол улс хэдийгээр бүрэн тусгаар тогтносон боловч 1921 оны хувьсгалаас хойш 68 жилийн турш [[ЗХУ]]-ын нөлөөнд, улс төр, эдийн засгийн хувьд Зөвлөлтийн загварыг баримтлан хөгжиж ирсэн юм. Гэвч түүхийн энэ үед Монголд соёл, шинжлэх ухаан, техник технологийн томоохон өөрчлөлтийг хийсэн юм. 1924 онд Монголын сүүлчийн хаан 8-р Богд Жавзандамба хутагт нас барсан бөгөөд мөн онд Богдын дүр тодруулахыг хоригложээ. 1924 он 11-р сарын 26-ны өдөр анхдугаар(contracted; show full)агчид 3 суудал авсан байна. [[УИХ-ын өнөөгийн гишүүдийн жагсаалт|2008 оны парламентийн сонгуульд]] МАХН ялалт байгуулж ард түмэн булхайтай хэмээн үзэж, бослого гаргаж, энэ нь сүүлдээ үймээн самуун болж хувирсан. Улс оронд үүссэн нөхцөл байдалын уламаас МАХН ба АН эвсэхээр шийдвэрлэж хамтарсан Засгийн газар байгуулжээ. 2010 оны 10 сард МАХН нь нэрээ сольж МАН /Монгол Ардын Нам/ болсон бөгөөд МУ-ын 3 дахь ерөнхийлөгч асан Н.Энхбаяр шинээр нам байгуулан түүнийгээ МАХН хэмээн нэрлэжээ. 

=== Ерөнхийлөгч ===
[[
FileБоомг:Elbegdorj-2.JPG|thumb|Цахиагийн Элбэгдорж]]
Үндсэн Хуульд зааснаар Ерөнхийлөгч нь Монгол Улсын төрийн тэргүүн бөгөөд ард түмний эв нэгдлийн илэрхийлэгч болно. Улсын Их Хурлын сонгуулиас гадна [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|тус улсын Ерөнхийлөгчийг]] 4 жил тутамд шууд сонгодог.

Ерөнхийлөгч нь [[Улсын Их Хурал|Их хурлын]] шийдвэрүүдийн хэрэгжилтэд хориг тавьж чадна. Энэ шийдвэрийг улсын их хурал 2/3-с дээш хувийн саналаар эсэргүүцвэл ерөнхийлөгчийн хориг мөн хүчингүй болдог. Монгол улсын Үндсэн Хууль Ерөнхийлөгч болоход 3 шаардлага тавьдаг. Үүнд:
* Монголын иргэн ба Монголд төрсөн байх
* Доод тал нь 45 настай байх
* Ерөнхийлөгч болохоос өмнө Монголд таван жил амьдарсан байх ёстой

Одоогийн Ерөнхийлөгч бол [[Цахиагийн Элбэгдорж]] юм.

=== Улсын Их Хурал ===
[[FileБоомг:President Putin meeting deputies of the Great State Hural-1.jpg|thumb|Улсын Их Хуралын танхим]]
Улсын Их Хурал нь 76 суудалтай ба УИХ-ын дарга удирдана. Одоо мөрдөгдөж буй сонгуулийн хуулиар 21 [[аймаг]] ба нийслэлийн 9 [[дүүрэг]] нь тус бүрдээ олон мандаттай томсгосон тойргууд болно. УИХ-ын даргыг УИХ-ын гишүүд дундаасаа сонгодог.
Одоогийн УИХ-ын дарга бол [[Дамдингийн Дэмбэрэл]] юм

=== Монгол Улсын Ерөнхий Сайд ===
[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]

(contracted; show full)] ба [[Люксембург|Люксембургийн]] цэргүүдтэй хамт [[Косово]] руу цэргийн баг илгээжээ. Мөн [[Африк]]ийн [[Чад]] улс уруу [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|зэвсэгт хүчний]] 800 гаруй албан хаагч бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй багийг илгээхээр зэхэж байна. Монгол улс 2003 онд [[Иракын эрх чөлөө ажиллагаа]]г дэмжиж Ирак руу, Талибан дэглэмийн эсрэг ажиллагааг дэмжиж [[Афганистан]] руу цэргийн багуудаа илгээсэн. 

Монгол Улс нь цөмийн зэвсгээс ангид бүс нутаг хэмээн [[НҮБ]]-ээр батлагдсан.

== Газарзүй, уур амьсгал ==
[[
FileБоомг:Mongolia Landscape.jpg|thumbnail|left|Монголын нутаг дэвсгэр]]
1,564,116 км²<ref>АНУ-ын ТТГ-ын Дэлхийн Мэдээллийн Ном (CIA World Factbook)
[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html ''countries by area'']
</ref> газар нутагтайгаар Монгол улс нь [[Иран]] улсын дараа дэлхийд 19-д орно. 20-д бичигдэх [[Перу]] орноос хамаагүй том юм.

(contracted; show full)

== Засаг захиргааны хуваарь ==
[[Монгол Улсын аймгууд]], [[Монгол Улсын сумд]]
Монгол улсын нутаг дэвсгэр засаг захиргааны хорин нэгэн [[аймаг]], нэг [[Улаанбаатар|нийслэл хотод]] хуваагдана. Аймаг нь сум, сум нь багт хуваагддаг ба Нийслэл хот нь дотроо дүүрэг, дүүрэг нь хороонд тус тус хуваагдана.
[[
FileБоомг:Mongolian Aimags, Mongolia.png|thumbnail|right|400px]]
<table><tr><td>
* [[Улаанбаатар хот|Улаанбаатар]]
* [[Архангай]]
* [[Баян-Өлгий]]
* [[Баянхонгор]]
* [[Булган]]
* [[Говь-Алтай]]
* [[Говьсүмбэр]]
* [[Дархан-Уул]]
* [[Дорноговь]]
* [[Дорнод]]
* [[Дундговь]]
* [[Завхан]]
</td><td>
* [[Орхон]]
* [[Өвөрхангай]]
* [[Өмнөговь]]
* [[Сүхбаатар]]
* [[Сэлэнгэ]]
* [[Төв]]
* [[Увс]]
* [[Ховд]]
* [[Хөвсгөл]]
* [[Хэнтий]]
</td></tr></table>

== Эдийн засаг ==
[[FileБоомг:1000 Tugriks - Recto.jpg|thumbnail|1,000 [[төгрөг]]]]
Монголын эдийн засаг нь [[хөдөө аж ахуй]] ба [[уул уурхай|уул уурхайд тулгуурладаг]]. Монголд ашигт малтмал элбэг байдаг бөгөөд үйлдвэрлэлд [[зэс]], [[нүүрс]], [[молибден]], [[цагаантугалга]], [[вольфрам]], [[алт|алтны олборлолт]] ихэд ач холбогдолтой.

(contracted; show full)паниуд Монголд салбараа нээж эхлэж байна. [[Мэдээлэл харилцаа|Мэдээлэл харилцааны]] ба [[интернет|интернетийн]] үйлчилгээ олгогч компаниуд ихэссэнээр интернет ба утасны салбарыг өрсөлдөөнтэй болгожээ. Үүнээс хамгийн өрсөлдөөнтэй нь [[үүрэн телефон|үүрэн телефон утасны]] салбар бөгөөд одоо Монголын ихэнх нутгийг хамарч байна. Электроник ба механик аж үйлдвэрлэлтэй харьцуулахад [[программ хангамж]] нь Монголд үйл ажиллагаагаа эрхэлдэг Монголын ба гадаадын компаниудад түлхүү хөгжиж байна.
ыыы

== Хүн ам ==
[[
FileБоомг:Mongolia-demography.png|thumbnail|Монголын хүн ам зүй. Хүн ам нь мянгаар.]]
2007 оны 7 сарын байдлаарх Монгол улсын нийт хүн амыг [[АНУ]]-ын хүн ам тооллогын товчоо 2,951,786 <ref name="US Census">[http://www.census.gov/ipc/www/idb/country/mgportal.html U.S. Census Bureau International Data Base]</ref> гэж үзэж байгаа бөгөөд энэ нь дэлхийд 138-д тооцогддог. Харин НҮБ нь хүн амыг 2,629,000<ref name="UN DESA PD">[http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/WPP2(contracted; show full)

Хүн амын 40% нь [[Төвдийн Буддын шашин|Төвдийн Буддын]] шашины урсгал болох [[Шарын шашин]]г шүтдэг, 30% нь шашингүй, 20% нь Бөөгийн шашинтай, 6% [[Христийн шашин|Христэд итгэгч]], 4% нь [[исламын шашин|исламын шашинтан]].  

[[
FileБоомг:Enfant de Mongolie.jpg|thumbnail|Хөдөөний Монгол хүүхэд гэрийн өмнө]]
Нягтшил багатай Монгол улсын хүн амын нилээд хувь нь сүүлийн үеэс хотод амьдрах болжээ. Тал хувь нь Улаанбаатар ба аймгийн төвүүдэд амьдарч байна. Өрхүүд өвөл тосгонуудад, зун нь гэрт амьдрах хагас нүүдэлчин байдал нь хөдөө давамгайлж байна, гэхдээ бүтэн жилийн турш нэг газартаа байх газар тариалан эрхэлдэг өрхүүд ихэсч байгаа. Хүн амын 40% орчим нь [[нүүдэлчин]], эсвэл хагас нүүдэлчин амьдралтай.

(contracted; show full)publisher=Office of the President, Republic of Korea|url=http://english.president.go.kr/cwd/en/archive/archive_view.php?meta_id=en_dip_2006&category=164&id=923b8c655856408486c7764f|date=[[2006]]-[[05-05]]|accessdate=2007-08-17|title=Today in Mongolia: Everyone can speak a few words of Korean|last=Han|first=Jae-hyuck}}</ref> нь бас газар авч байна. Урд хөршийн хэл болох [[хятад хэл]]ийг хүмүүс сүүлийн үед сонирхох болж, залуучуудын дунд [[япон хэл]] ч бас түгээмэл болж байна.

=== Шашин ===
[[
FileБоомг:Gandan Monastery 26.JPG|thumb|[[Гандантэгчэнлин хийд]]ийн<br />Мэгжид Жанрайсиг сүм]]
Төв Азийн нүүдэлчдийн адил бөөгийн шашин, мөнх тэнгэрийн шүтлэгийн төрлүүд одоогийн Монгол улсын нутагт түгээмэл байжээ. Эдгээрийг аажмаар Төвдийн Буддизм эзэмдсэн ч гэсэн бөөгийн мөргөл зэрэг нь Монголын шашны соёлд өөрийн ул мөрөө үлдээжээ. Одоо ч гэсэн үйлдэгддэг бөө мөргөлийн уламжлалуудын нэг бол овоо тахих ёслол юм.

(contracted; show full)

2002 оны байдлаар нийт 33273 эрүүл мэндийн ажилтантай, үүнээс 6823 нь эмч, 788 нь эм зүйч, 7802 нь сувилагч, 14091 нь дунд түвшний ажилчид байна. Одоогийн байдлаар 10.000 хүн тутамд 27.7 эмч, 75.7 эмнэлэгийн ор тус тус ноогдож байна.

== Соёл ==
[[
FileБоомг:Naadam.jpg|thumbnail|right|200px|Наадмын үеэрх Хүй долоон худгийн дэнж]] 

=== Баяр ёслол ===
[[Наадам]] жил бүрийн 7 сарын 11-нд болдог. Уг баяраар түүхэн монгол спортууд болох хурдан морь уралдуулах, сур харвах, бөх барилдах зэрэг эрийн гурван наадмыг зохион байгуулдаг. Мөн жил бүрийн хаврын эхэн сард болдог Цагаан сараар монголчууд ах дүү төрөл төрөгсдөөрөө бие биенийдээ зочилж, золгон, бэлэг солилцдог уламжлалтай.
{|class="wikitable"
|-
!Огноо||Баяр||Тайлбар
|-
(contracted; show full)[[no:Mongolia]]
[[nov:Mongolia]]
[[nrm:Mongolie]]
[[nv:Chʼah Diʼilii Bikéyah]]
[[oc:Mongolia]]
[[or:ମଙ୍ଗୋଲିଆ]]
[[os:Мангол]]
[[pa:ਮੰਗੋਲ
ਿੀਆ]]
[[pam:Mongolia]]
[[pap:Mongolia]]
[[pih:Mongoelya]]
[[pl:Mongolia]]
[[pms:Mongòlia]]
[[pnb:منگولیا]]
[[ps:مغولستان]]
[[pt:Mongólia]]
[[qu:Mungul suyu]]
[[ro:Mongolia]]
[[ru:Монголия]]
[[rw:Mongoliya]]
[[sa:मंगोलिया]]
[[sah:Монголия]]
[[scn:Mongolia]]
[[sco:Mongolie]]
[[se:Mongolia]]
[[sh:Mongolija]]
[[simple:Mongolia]]
[[sk:Mongolsko]]
[[sl:Mongolija]]
[[sm:Mogitolia]]
[[so:Mongolia]]
[[sq:Mongolia]]
[[sr:Монголија]]
[[ss:IMongoliya]]
[[su:Mongolia]]
[[sv:Mongoliet]]
[[sw:Mongolia]]
[[szl:Můngolijo]]
[[ta:மங்கோலியா]]
[[te:మంగోలియా]]
[[tg:Муғулистон]]
[[th:ประเทศมองโกเลีย]]
[[tk:Mongoliýa]]
[[tl:Mongolia]]
[[tr:Moğolistan]]
[[tt:Монголия]]
[[udm:Монголия]]
[[ug:موڭغۇلىيە]]
[[uk:Монголія]]
[[ur:منگولیا]]
[[uz:Moʻgʻuliston]]
[[vi:Mông Cổ]]
[[vo:Mongolän]]
[[war:Mongolya]]
[[wo:Mongoli]]
[[wuu:蒙古国]]
[[yi:מאנגאליי]]
[[yo:Mòngólíà]]
[[za:Mungzguj]]
[[zea:Monholië]]
[[zh:蒙古国]]
[[zh-min-nan:Bông-kó͘]]
[[zh-yue:蒙古國]]