Difference between revisions 3759821 and 3779534 on azwiki

{{Tarixi dövlət
|adı                       = Əfşarlar İmperiyası
|orijinal_ad               = الدولة الأفشارية<br />Əddəulət-u Əfşar<br>Xanədan-i Türkmaniyyə <ref>  T. C. BAŞBAKANLIK DEVLET ARŞİVLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayın Nu: 136,I MAHMUD-NADİR ŞAH MEKTUPLAŞMALARI, 3 Numaralı Nâme-i Hümâyûn Defteri ( Transkripsiyon / Tıpkıbasım ),İSTANBUL 2014, s.180  </ref>
|status                    = İmperiya
|himn                      = 
|bayraq                    = Nadir Shah Flag.svg
|izah_bayraq               = [[Bayraq]]
|gerb                      = Lion and Sun Emblem of Persia.svg
|izah_gerb                 = [[Gerb]]
|xəritə                    =
(contracted; show full)|flag_f6                   = 
|f7                        = 
|flag_f7                   = 
|şüar                      = 
|paytaxt                   = [[Məşhəd]]
|şəhərlər                  = 
|dil                       = 
[[Azərbaycan dili|Azərbaycan türkcəsi]] (rəsmi)<ref>Riyahi M. Ə. «Aləm Ara-ye Naderi»yə əsərinə müqəddimə, c. I, Tehran, 1358, s. 42.</ref><ref>Şəbani R. Tarix-e ectemai-ye İran dər əsr-e Əfşariyye. Tehran, 1371, s. 151, 153.</ref>
  <ref>  Axworthy, Michael (2006). The Sword of Persia . I.B. Tauris. pp. 5, 45, 70, 80, 157, 279. ISBN 1-84511-982-7  </ref> <br/>[[Fars dili]] <ref>  [http://www.iranicaonline.org/articles/historiography-vii  "HISTORIOGRAPHY vii. AFSHARID AND ZAND PERIODS – Encyclopaedia Iranica" ]</ref>  <ref>  Katouzian, Homa (2003). Iranian History and Politics . Routledge. p. 128. ISBN 0-415-29754-0 .  </ref> (rəsmi)
|pul_vahidi                = 
|sahə                      = 
|əhali                     = 
|idarəetmə forması         = [[Mütləq monarxiya]]
|sülalə                    = [[Əfşarlar sülaləsi]]
|rəhbər titulu1            = Şahənşah
|rəhbər1                   = [[Nadir şah Əfşar|Nadir şah]]
|rəhbər_hakimiyyət1        = ([[1736]]–[[1747]])
|rəhbər titulu2            = 
|rəhbər2                   = [[Adil şah|Adil şah]]
|rəhbər_hakimiyyət2        = ([[1747]]-[[1747]])
|rəhbər titulu3            = 
|rəhbər3                   = [[İbrahim şah Qırxlı-Avşar|İbrahim şah]]
|rəhbər_hakimiyyət3        = ([[1747]]–[[1748]])
|rəhbər titulu4            = 
|rəhbər4                   = [[Şahrux şah Qırxlı-Avşar|Şahrux şah]]
|rəhbər_hakimiyyət4        = ([[1748]]–[[1796]])
(contracted; show full)|s3                        = 
|s4                        = 
|s5                        = 
|s6                        = 
|s7                        = 
|qeyd                      = 
}}
'''Əfşarlar dövləti''' ([[1736]]-[[1796]]/[[1804]]) — [[Səfəvilər dövləti]] dağıldıqdan sonra meydana gəldi. [[Nadir şah Əfşar]] dövlətin banisi oldu.
  <ref>  [http://acikarsiv.ankara.edu.tr/fulltext/703.pdf Kafkasya'nın etnik ve kültürel yapısı'nın oluşumunda Türklerin rolü. Ankara Üniversitesi. Yüksek lisans tezi. Tuba Tombuloğlu. Ankara – 2003]  </ref> [[Səfəvilər]]in itirilmiş nüfuzu və torpaqları birləşdirmək qüdrətləri qalmadığına görə Nadir Şah "Əfşarlar" dövləti adı altında yeni dövlət qurdu və itirilmiş əraziləri geri qaytardı.

== Əfşar sülaləsinin hakimiyyətə gəlməsi ==

[[Nadir şah Əfşar|Nadirqulu xan Əfşar]] [[1730]]-[[1736]]-cı illərdə [[Səfəvi İmperiyası]]nın ali baş komandanı, [[1732]]-[[1736]]-cı illərdə isə şahın qəyyumu idi. [[1732]]-[[1736]]-cı illərdə [[Səfəvilər dövləti]]nin itirilmiş bütün ərazilərini geri qaytaran [[Nadir şah Əfşar|Nadir]] [[1736]]-cı ilin əvvəllərində özünü şah elan etmək üçün münasib şərait yaratdı. Əvvəlcədən hazırlanmış plana görə [[III Şah Abbas]]ın qəflətən ölümündən istifadə edərək, [[1736]]-cı ilin martın 21-də [[Sabirabad|Suqovuşan]]da (indiki [[Sabirabad]] rayonunda Kürlə Arazın qovuşduğu yer) toplanmış [[Muğan]] qurultayında [[Nadir şah Əfşar|Nadir xan]] özünü şah elan etdi.<ref>  Yaqub M.
Mahmudov,Kərim K.Şükürov. Azərbaycan
beynəlxalq münasibətlər və diplomatiya tarixi,
Dövlətlərarası müqavilələr və digər xarici
siyasət aktları 1639-1828. Dörd cilddə. Birinci
(contracted; show full)
etdi. Əfqan ordusunun başçısı Əşrəf xan [[Sistan]]ndə öldürüldü Əşrəfin öldürülməsi ilə əfqanlar üzərində 1730-cu ildə qəti qələbə çalındı. 1729-cu ildə Qəndahar şəhərində, Dəludustanda əfqan qüvvələri tamamilə darmadağın edildi. Nadir [[Qəndəhar]]ı tutmaqla [[Səfəvi]] ordusunun şərəfini və eyni zamanda Səfəvilərin əldən getmiş torpaqlarını geri qaytardı.
  <ref>  M.H.Qüddusi. Nadir şah. Bakı, 1999, s.102.</ref> Nadir 1730-cu ilin mart ayında 25 min atlı və xeyli sayda qoşunla Həmədana doğru irəlilədi. Nadir qəflətən [[Nəhavənd]]də [[Osmanlı]] qoşunlarını darmadağın etdi və osmanlı ordusunun baş komandanı Osman paşa [[Həmədan]]a qaçdı. Nadir irəliləyərək daha sonra 50 minlik [[Osmanlı]] ordusuna ağır zərbə vurdu və Osmanlı ordusu məğlub olub,[[Bağdad]]a çəkildi. Çoxlu sayda silah, at və cəbbəxana sursatları Nadirin əlinə keçdi. Nadir tezliklə Həmədanı tutub Kir(contracted; show full)n azad etdi. 1735-ci ildə [[Qars]]ı mühasirəyə aldı, may ayının 15-də [[Qars]]ı və onun ətrafını ələ keçirtdi. [[Nadir şah|Nadirin]] qoşunları [[Osmanlı]] ərazisində [[Ərzurum]], [[Qars]], [[Van]] əyalətlərini və bir sıra şimal bölgələrini yenidən öz imperiyasının tərkibinə qatdı. Bundan sonra o, qoşununu cənuba – [[Fars körfəzi]]nin əyalətlərinə çəkib, tezliklə [[Bəsrə]]ni, Bəhreyni ələ keçirtdi. [[Fars körfəzi]]ndə apardığı müharibələrdə dəniz donanmasının da yaranmasına böyük əhəmiyyət verdi.<ref>
  Mərvi Məhəmməd Kazım. «Aləm Ara-ye Naderi» Tehran,s.421,224.</ref><ref>  M.H.Qüddusi. Nadir şah. Bakı, 1999, s.98.</ref> 1741-ci ildə [[Dərbənd]]dən [[Osmanlı dövləti]]nə tərəf geri qayıtdı. [[Dərbənd]]də olarkən o, [[Xəzər dənizi]]ndə də donanma təşkil etmək və gələcəkdə türklərin əzəli torpağı olan Həştərxan və Volqaboyu əraziləri də ələ keçirtmək niyyətində idi. Lakin osmanlılarla gedən müharibə onu bu fikrindən daşındırdı.

(contracted; show full)
sərhədlərinə qədər olan ərazilər [[Azərbaycan]]a
verilməli idi. Həmin ərazilərin idarə edilməsi Nadir şah sarayının ixtiyarna verilirdi. [[Hindistan]] daxilindəki işləri nizama saldıqdan, çoxlu sayda sərvət ələ keçirdikdən və istirahət üçün zəruri olan vaxt başa çatdıqdan sonra Nadir şah
geri qayıtmaq qərarına gəldi. “Tarix-e Cahanqoşaye Naderi”nin yazdığına görə, Nadir şah Hindistanda 57 gün qaldı.<ref>
  M.H.Qüddusi. Nadir şah. Bakı, 1999, s.67,78.</ref>

Hindistandakı işləri qaydaya salandan sonra [[Nadir şah]] [[Türküstan]]a yürüşə hazırlaşır. [[Türküstan]]a yürüş başlanmasının
əsas səbəbi [[Türküstan]] xanı İlbars xanın [[Nadir şah]]a qarşı saymazyanalığı, dəfələrlə [[Xorasan]]
vilayətinə basqınlar etməsi, Xorasana növbəti müdaxilələrin qarşısının birdəfəlik alınması istəyi idi. 1740-cı ilin yazında Türküstana doğru yürüşə
(contracted; show full)
Əfşar İmperiyasının süvarisi]]

== Əfşarlar  dövlətinin parçalanması və dağılması ==

Hicri-qəməri tarixi ilə 1160-cı il Cəmadül-Sani ayının 11-i axşamı (bazar gecəsi) Xəbuşan yaxınlığındakı Fəthabadda qurulan düşərgədə Məhəmməd bəy Qacar İrəvani, Musa bəy Əmirli Əfşar, Qoca bəy Kəndirli Əfşar, Saleh xan Qırxlının, keşikçibaşı Məmmədqulu xan Əfşarın və bir sıra digər həmişəkeşiyin dəstəyi ilə gecə yarı [[Nadir şah Əfşar|Nadir şahın]] çadırına daxil oldular, Nadir şahı qətlə yetirdilər.
  <ref>Aləm Ara-ye Naderi, c.III, ... s.1196</ref> [[Adil şah|Əliqulu xan]] Nadir şahın qətli xəbərini alan kimi dərhal [[Məşhəd]]ə yola düşdü və Nadir şahın öldürülməsindən 16 gün sonra özünü [[Məşhəd]]də ölkə şahı elan etdi.  Əliqulu xanın əmri ilə [[Kelat]]da Rzaqulu Mirzə və Nadir şahın övlad və nəvələrindən daha 16 nəfəri qətlə yetirildi.  <ref>Aləm Ara-ye Naderi, c.III, ... s. 1197-1198</ref> Qətlə yetirilənlər arasında Nadir şahın kiçik yaşlı övladları və nəvələri var idi. Ədalətli şah olacağını qabartmaq üçün Əliqulu xan adını da dəyişdirdi və [[Adil şah]] adını öz üzərinə götürdü. Ona bəzən Əli şah kimi də müraciət olunurdu. 1748-ci ilin iyulunda [[Adil şah]] qardaşı [[İbrahim şah Əfşar|İbrahim]] tərəfindən məğlub edilərək öldürüldü.  <ref>Tarix-e Cahanqoşa-ye Naderi, ... s. 546</ref> Nadir şahın həyatına qəsd edən Adil şahın şahlığı cəmi bir il çəkdi. [[İbrahim şah Əfşar|İbrahim xan]] özünü şah elan etdi və adına sikkə zərb etdirdi. 1748-ci ildə [[İbrahim şah Əfşar]] ölkədə çox böyük gücə malik olan Əmiraslan xanı [[Marağa]] yaxınlığında məğlub edəndən sonra bütün hakimiyyəti öz əlində birləşdirdi.Əmiraslan xan məğlubiyyətə uğradıqdan sonra [[Azərbaycan]]da, [[Gürcüstan]]da, Luristanda, Xuzistanda, Farsda və [[Fars körfəzi]]ndə, habelə [[Kirman]]da olan [[Nadir şah]] qoşunlarının qalıqları, habelə [[əfqan]] və 
[[özbək]] tayfaları onun tərəfinə keçdilər. Eyni zamanda adları çəkilən 
vilayətlər də onun nəzarəti altına düşdülər. Mənbələrin verdiyi məlumata görə, İbrahim xanın tabeliyində olan qoşunların ümumi sayı 120 min nəfərə çatdı . İbrahim şah isə [[Şahrux şah Əfşar|Şahrux Mirzə]] tərəfindən öldürüldü.  <ref>  M.H.Qüddusi. Nadir şah. Bakı, 1999, s.417.</ref><ref>  Cahanqoşa-ye Naderi, ... s. 549</ref> Şahrux şahın da hakimiyyəti uzun sürmədi. Bir müddətdən sonra [[Sultan Hüseyn|Şah Sultan Hüseyn]]in bacısının əri, [[II Süleyman şah Səfəvi|Seyid Məhəmməd]] adlı birisi Şahrux şahı sünniliklə bağlı olması bəhanəsi ilə ona qarşı təbliğata başladı və ətrafına xeyli adam toplaya bildi. Onun tərəfdarları o qədər çoxaldı ki, hətta Şahrux şahın üzərinə qoşun da çəkdi. Seyid Məhəmməd öz tərəfdarları ilə birlikdə Şahrux şaha üstün gəldi. Şahrux şah həbs edilib gözləri çıxardıldı. Seyid Məhəmməd özünü Süleyman şah adı ilə şah elan etdi. Bununla da əslində, ölkə daxilində yenidən hərc-mərclik yaranmasına rəvac verildi.  Çox keçmədi ki, Şahrux Mirzənin sərkərdələrindən olan Yusifəli adlı birisi Süleyman şahın üstünə qoşun çəkdi. Onu öldürdü və [[Şahrux şah Əfşar|Şahrux şah]] yenidən şah elan edildi. Qısa müddətdən sonra [[Xorasan]]da güclənən çəkişmələr nəticəsində Şahrux Mirzə bir daha taxt-tacdan uzaqlaşdırıldı. Əhməd xan Əbdali Dürraninin rəhbərliyi altında olan əfqanlar hücumla Məşhədi tutub Şahrux şahı yenə taxta çıxardılar. Ölkədə qızışan daxili çəkişmələr [[Şahrux şah Əfşar|Şahrux şah]]ın hakimiyyətini yalnız [[Xorasan]] vilayəti ilə məhdudlaşdırırdı. Digər vilayətlərin hakimləri isə Şahrux Mirzə hakimiyyətini tanımaq istəmirdilər. 1796-cı ildə Xorasan vilayəti də Ağa Məhəmməd xan Qacarın hücumuna məruz qaldı. [[Ağa Məhəmməd şah Qacar|Ağa Məhəmməd xan]] Şahruxu taxtdan saldı və öldürdü.  <ref>Larudi N., ... s.247-248</ref> Şahrux şahın oğlu [[II Nadir şah]] [[əfqanlar]]ın köməyi ilə 1800-cü ildə [[Xorasan]]da özünü hakim elan etdi. 1805-ci ildə o, [[Fətəli şah Qacar]] tərəfindən qətlə yetirildi. Bununla, Nadir şahın ölümündən 58 il sonra onun sülaləsinə də son qoyuldu.

== Əfşarların mənşəyi ==

''«Əfşar» – yəni «ovda çevik olan».Onlar Oğuz xanın oğlu Ulduz xanın övladlarıdır.''<ref>Tarix-i Qezelbaşan, Vivo-Book.com [[Bakı]] - [[2015]] səh.32.</ref>  Əfşar boyu [[Oğuz Xaqan]] dastanına görə oğuzların
24 boyundan biri<ref name="Iranica">[[Encyclopædia Iranica]]. Статья: [http://www.iranicaonline.org/articles/afsar-one-of-the-twenty-four-original-guz-turkic-tribes-t AFŠĀR]</ref>  və [[Qaşqarlı Mahmud]]a görə Divanı Lüğəti-Türkdəki iyirmi iki [[oğuz]] bölümündən altıncısıdır.  <ref>Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2 , Cilt I, sayfa 56  </ref>  <ref>  http://www.avsarotagi.org/2016/02/07/avsar-turkleri-hakkinda-bilgiler/  </ref> Bu boy Boz oxlardan, Oğuz Xaqanın oğlu Ulduz xanın dörd oğlundan ən böyüyü olan Əfşarın(Afşarın) soyundan gəlir.

Əfşarlar [[Orta Asiya]]da , [[Dədə Qorqud]] dastanlarında Oğuzeli deyilən Sırdərya bölgəsində yaşamışdılar. Böyük köç ilə [[Xuzistan]], [[Xorasan]] yolu ilə [[Azərbaycan]]a, bir qismi isə [[İraq]], [[Suriya]] yolu ilə [[Anadolu]]ya gəlmişdilər və [[İran]]a, İraq Suriyasına, və [[Əfqanıstan]]a da yayılmışlar. Əfşarlar Oğuzun o biri nəvələri Qınıqlar və Sürüşülər kimi dövlət qurmuş, böyük hökmdarlar və sülalələr yetişdirmişlər.Türklük şuurları olduqca güçlü bir boydur.  <ref>  http://www.azadliq.info/12240.html  </ref>

[[Azərbaycan]]da Əfşarların birinci dalğası [[1399]]-[[1400]]-cü ildə [[Əmir Teymur]] tərəfindən,  Qorgin Bəy Usalu (Qurd Osalu) adında birini bu bölgənin([[Urmiya]]nın) valisi təyin edən zaman yerləşmişdir.  <ref>  B. Nikitin, “Urmiya Avşarları”, 1929  </ref>

== Əfşar şahları ==
{| class="wikitable"
! colspan=2|Adı
! Portreti
! Atası
! Həyatı
(contracted; show full)<references/>

== Həmçinin bax ==
* [[Nadir şah Əfşar]]
* [[Qorçubaşı]]
* [[Azərbaycan tarixi]]

[[Kateqoriya:Əfşarlar]]