Difference between revisions 1178732 and 1178798 on bewiki

[[ФайлВыява:1843 engraving of the Aerial Steam Carriage.jpg|thumb|250px|1843. Пляанёр «Арыель» на рэкляамным плякаце «Ariel Transit Company»]]
'''Лятальны апарат''' (ЛА) — прылада для кіраванага палёту ў атмасфэеры або касьмічнай прасторы. ЛА падзяляюць на ''атмасфэерныя'' і ''касьмічныя''. Атмасфэерныя ЛА ў сваю чаргу падзяляюць на 2 клясы: апараты цяжэйшыя за паветра і апараты лягчэйшыя за паветра.

Пад’ёмная сіла ЛА цяжэйшых за паветра мае пераважна аэрадынамічнае паходжаньне, то бок яна ўзьнікае праз хуткі рух у паветры самога апарата або яго частак. У некаторых апаратах выкарыстоўваецца таксама газадынамічны прынцып утварэньня пад’ёмнае сілы.

Найбольш пашыраным ЛА цяжэйшым за паветра ёсьць [[самалёт]]. Яго пад’ёмная сіла ўтвараецца ў асноўным крылом. Значна меншую ролю выконвае пад’ёмная сіла фюзэляжу і апярэньняне.

Пад’ёмная сіла крыла зьмяняецца амаль прапарцыйна квадрату хуткасьці палёту. Пры малых хуткасьцях пад’ёмнай сілы крылаў недастаткова для адрыву самалёта ад паверхні зямлі. Для кожнага самалёта існуе мінімальная хуткасьць, пры якой пад’ёмная сіла крылаў роўная ваге самалёта. Таму пры ўзьлёце неабходны разьбег для дасягненьня гэтаей хуткасьці, а пры прызямленьні — прабег, каб зьвесьці яе да нуля. Адсюль вынікае неабходнасьць будовы аэрадромаў з узьлётна-пасадачнымі палосамі. Зьмяншэньне мінімальнае хуткасьці і, адпаведна, скарачэньне даўжыні разьбегу і прабегу самалёта дасягаюцца павелічэньнем пад’ёмнай сілы крылаў празь іх мэеханізацыю, зьдзідыманьне памежнага слою з крыла, абдзіманьне крыла струменямі ад вінтоў ды іншымі спосабамі.

Пад’ёмная сіла можа ўтварацца і на нерухомым лятальным апараце. Для гэтага яго крылы мусяць рухацца адносна корпуса ЛА. Існуюць праекты ЛА з крыламі, якія рухаюцца, — [[арнітаптэар]]ы. Але найбольш вядомым апаратам гэтаега клясы ёсьцьу з'яўляецца [[вэрталёт]] (гэлікаптэр) — ЛА зь нясучым вінтом, які можна разглядаць як сыістэму крылаў, якія круцяцца ў плоскасьці, блізкаей да гарызантальнаей. Нахіленьнем плоскасьці кручэньня нясучага вінта да скіроўваньня палёту ствараецца няе толькі пад’ёмная сіла, але йі цяга. У [[вінтакрыл]]а пад’ёмная сіла ствараецца адначасова нясучым вінтом і крылом, а цяга — цягнучым і нясучым вінтамі. Існуюць самалёты зь вінтамі, плоскасьць кручэньня якіх можа зьмяняцца ад вэртыкальнаей да гарызантальнаей, — гэткіыя самалёты могуць зьдзяйсьняць вэртыкальныя ўзьлёт і пасадку.
 
Выкарыстаньне газадынамічнага прынцыпу пад’ёмнае сілы дазваляе йі рэактыўнаму самалёту лятаць з малымі хуткасьцямі йі нават «вісець», зьдзяйсьняць вэртыкальныя або скарочаныя ўзьлёт і пасадку. Гэта дасягаецца адхіленьнем уніз струменюя рэактыўнага рухавіка праз паваротныя саоплы альбо выкарыстаньне адмысловых вэртыкальна ўсталяваных рухавікоў.

== Клясыфікацыя ЛА ==

=== Атмасфэерныя ===

==== Цяжэйшыя за паветра ====

ЛА цяжэйшыя за паветра дзеляцца на:

1. Маторныя, рух якіх забясьпечвае рухавік. Падразьдзяляюцца на:

* 1.1. Апараты з актыўным кіраваньнем памежным цячэньнем.

* 1.2. Апараты зь некіраваным памежным цячэньнем:

:* 1.2.1. Вэрталёты, пад’ёмная сіла каторых утвараецца паветраным вінтом, які рухаецца вакол вэртыкальнай восі.

:* 1.2.2. Крылатыя апараты, пад’ёмная сіла каторых утвараецца крылом. Падразьдзяляюцца на:

::* 1.2.2.1. Крылатыя апараты зь нерухомым крылом: самалёты, крылатыя ракеты, экраналёты, экранапляаны, мотадэльтапляаны, параматоры.

::* 1.2.2.2. Крылатыя апараты з рухомым крылом: [[гіраплан]]ы (іншыя назвы: гіракаптэры, ратапляаны, аўтажыры) — крыло якіх свабодна рухаецца вакол вэртыкальнай восі пад узьдзеяньнем паветра, што набягае ў гарызантальным палёце; арнітаптэры (махалёты) — крыло якіх акрамя ўтварэньня пад’ёмнай сілы выконвае функцыю рухача ў гарызантальным палёце.

:* 1.2.3. Вінтакрылы — апараты, якія зьдзяйсьняюць адрыў ад зямлі і набор вышыні падобна вэрталётам (гл. 1.2.1), а гарызантальны палёт — падобна апаратам зь нерухомым крылом (гл. 1.2.2.1).

2. Безматорныя аэрадынамічныя апараты, якія рухаюцца ў паветры з паступовым зьніжэньнем:

* 2.1. [[Планёр]]ы, [[дэльтаплан]]ы, [[параплан]]ы.

* 2.2. Парашуты.

* 2.3. Апараты касьмічных караблей, прызначаныя для спуску.

3. [[Апараты на паветранай падушцы]], якія ўтрымліваюцца ў паветры дзякуючы павышанаму ціску паветра, утворанаму адмысловым кампрэсарам.

4. [[Безаэрадромныя самалёты з аэрастатычнаю разгрузкаю]], у якіх спалучаныя найлепшыя якасьці дырыжабля, самалёта, вэрталёта і судна на паветранае падушцы. У такіх ЛА выкарыстоўваюцца тры прынцыпы ўтварэньня пад’ёмнае сілы: аэрастатычны, аэрадынамічны і рэактыўны.

==== Лягчэйшыя за паветра ====
{{Накід}}

=== Касьмічныя ===
{{Накід}}

== Гісторыя распрацоўкі ЛА цяжэйшых за паветра ==
 

=== Старажытныя часы ===

Канструкцыі, якія маглі лятаць, зь'явіліся яшчэ ў старажытныя часы. Дасьледнічык Старажытнага ЭЕгіптуа Ісідор ЎУільям Дэйчас знайшоў доказы, што ўжо ў 2500—1500 гг. да н. э. ў Старажытным ЭЕгіпце існавалі плянэанёры<ref>Deiches, I. W. and Humphrey, Jenny. The world's greatest puzzle : aeronautics c. 3225 B.C.-1783 A.D. part 1 : hot air balloons, ancient Egyptians, Karnak, Carnac, Avebury, Stonehenge / by I.W. Deiches and J.M. Humphrey {{ref-en}}</ref> ({{lang-fr|planeur}}, ад planer — лунаць) — безматорныя ЛА для лунальнага палёту.

Наступныя выявы плянэанёра адносяцца да пачатку нашаей эры. Падчас раскопак у пустыні, разьмешчанай у [[Пэру]], дзе ў пачатку нашае эры жылі паракаскія індзейцы, археоляагі знайшлі абрыс прадмета, названага пасьля «паракаскім кандэлябрам», а недалёка ад яго была знойдзеная пляцоўка для прызямленьня з «пасадачнымі палосамі» і выява «ружы вятроў»<ref>[http://2012god.ru/zagadochnye-risunki-pustyni-nasko/ Загадочные рисунки пустыни Наска] {{ref-ru}}</ref>. Спэецыялісты-авіятары не сумняваюцца, што «паракаскі кандэлябар» — гэта лятальны апарат, падобны дна сучаснага плянэраы планёр<ref>[http://claw.ru/a-avia/1040.htm Образовательный портал Claw.ru. Посьледователи Дедала] {{ref-ru}}</ref>.

=== Распрацоўка ЛА цяжэйшых за паветра ===

Тэхнічныя асаблівасьці лятальных апаратаў эпохі Сярэднявечча і пачатку Новага часу:

* яны былі разьлічаныя на лунаньне пры скоку з вышыні;
* яны ўяўлялі зь сябе прыдатак натуральных чалавечых органаў (то бок крылы прывязваліся да рук, а не чалавек знаходзіўся ўсярэдзіне апарата);
* першыя пляанэры рабілі з такіх матэрыялаў, як пер’е, тканіна, скура, дрэва;
* ідэя пра неабходнасьцьці хваста, які выконвае ролю кіраваньня і балянсаванага тцяжару, толькі высьпявала йі яшчэ не ўвасобілася на практыцы.

{{Цытата|Можна пабудаваць машыны, седзячы ў якіх, чалавек, круцячы прыстасаваньні, якія прыводзяць у рух штучныя крылы, прымушаў бы іх біць па паветры, падобна птушыным".|Роджэр Бэкан, ангельлійскі філёзаф і дасьледнік прыроды, «Аб таемных рэчах у прыродзе і мастацтве» (1542)}}
[[ФайлВыява:Leonardo Design for a Flying Machine, c. 1488.jpg|thumb|250пксpx|Эскіз арнітаптэра Леанарда да Вінчы]]
Вялізарны ўнёсак у канструяваньне лятальных апаратаў зрабіў [[Італія|італьянскі]] мастак, навуковец, архітэктар і інжынэер [[Леанарда да Вінчы]]. Ён вывучаў палёт і лунаньне птушак, будову іх крылаў, і распрацаваў лятальны апарат новага тыпу, які назваў [[арнітаптэр]]ам ({{моваlang-el|ornithos — птушка, pteron — крыло|скарочана}}). Крылы гэтага апарата не былі нерухомымі — яны мусілі махаць, як гэта робяць птушкі.

Навуковец дэталёва распрацаваў некалькі тыпаў арнітаптэраў:

* арнітаптэр, у якім пілёт ляжыць ([[1485]]—[[1487]]);
* арнітаптэр, у якім пілёт знаходзіцца вэртыкальна ([[1495]]—[[1497]]);
* арнітаптэр-лодка (каля 1487 г.).
[[ФайлВыява:Leonardo helicopter.JPG|thumb|225px|Эксіз гелікоптэра да Вінчы]]
Аднак пасьля глыбейшага вывучэньня мэеханізму палёту птушак Леанарда да Вінчы прыйшоў да высновы, што не чалавек мусіць адштурхоўваць крыламі паветра, а вецер мусіць біць у крылы і несьці апарат у паветра. У выніку вынаходнік адмовіўся ад ідэі арнітаптэраў, якія рухаліся з дапамогаюй мускульнай сілы, і распрацаваў праект апарата, прызначанага для балянсаваньня ў паветры, з крыламі абмежаванай рухомасьці.

{{Цытата|...Калі птушка знаходзіцца на хвалях ветру, яна можа трымацца на іх без маханьня крыламі, бо тую самую ролю, якую пры нерухомым паветры крыло грае ў адносінах да паветра, пры нерухомых крылах грае рухомае паветра ў адносінах да крылаў...|Леанарда да Вінчы}}

У [[17 стагодзьдзе|XVII ст.]] навукоўцы [[Барэлі, Джавані Альфонса|Джавані Альфонса Барэлі]] і [[Гук, Робэрт|РобэРоберт ГХук]] параўналі вагавыя і энэергетычныя характарыстыкі людзей і птушак і тэарэтычна абгрунтавалі правільнасьць ідэі Леанарда да Вінчы абмежаваць рухомасьць крылаў у лятальных апаратах<ref>Borelli G. A. De motu animalium. Roma, 1680- Eadem. Oswalds Klassiker. Leipzig, 1927, N 221, S. 33-34. {{ref-de}}; http://bourabai.narod.ru/hooke/book11.htm {{ref-ru}}; Hooke R. Posthumous Works. 2nd ed. L., 1971. {{ref-en}}</ref>.

У [[1716]] г. пабачыла сьвет першае друкаванае выданьне пра авіяцыю «Эскізы машыны для палёту ў паветры» [[Эмануіла Свэедэнборга]]. Гэты швэдзcкі навуковец і вынаходнік зрабіў першыя эскізы пляанэра, а таксама даказаў, што найважнейшаю ўмоваю палёта ёсьць наяўнасьць [[рухавік]]а.

=== Першыя палёты ===

У [[1799]] г. сэр [[Джордж Кейлі]] распрацаваў схему пляанэра, якая, за выключэньнем вэртыкальнае праекцыі, цалкам адпавядае сучасным; гэтая мадэль была апрабаваная ў [[1804]] г. Наступныя пяцьдзясят гадоў Кейлі распрацоўваў фізыіку палёту йі удасканальваў канструкцыю пляанэра, у выніку чаго быў збудаваны поўнамаштабны апарат, які ў [[1849]] г. зьдзейсьніў бесьпілётны палёт, а ў [[1853]] г. сэр Джордж Кейлі ажыцьцявіў першы пілятаваны палёт.

У 1848 г. [[Джон Стрынгфэелаўу]] зьдзейсьніў у Ангельшчынеліі бесьпілётны палёт мадэлі з паравым рухавіком.

[[ФайлВыява:LeBris1868.jpg|thumb|left|[[Ле Бры, Жан-Мары|Жан-Мары Ле Бры]] і ягоная лятучая машына, 1868]]
У [[1856]] г. было праведзенае не зусім удалае выпрабаваньне пляанэра зь фюзэляжам у выглядзе лодкі і крыламі як у альбатроса. Вынаходнік гэтага апарата — капітан далёкага плаваньня [[Жан-Мары Ле Бры]]. Праз 10 гадоў ён пабудаваў апарат удасканаленай канструкцыі дліноюаўжынёй каля 6 мэетраў і з размахам крылаў 15 мэетраў. На новым пляанэры Ле Бры зьдзейсьніў першы палёт, пры якім апарат падняўся вышэй за ўзровень старту, — ён праляцеў 30 мэетраў і пасьпяхова прызямліўся.

У [[1870]] г. быў пабудаваны першы арнітаптэр, які мог лятаць: апарат, сканструяваны [[Гюставам Труві]] (Gustave Trouvé's), праляцеў перад чальцамі Французскай Акадэміі навук 70 мэтраў.

[[ФайлВыява:Edward Frost ornithopter.JPG|thumb|200px| Эдўуард Фрост (Кембрыджшыр, [[Ангельшчыналія]]) у [[1902]] г. сканструяваў арнітаптэр зь вербалозу, шоўку і пер’я]]
Значны ўнёсак у тэорыю йі практыку палётаў зрабіў нямецкі інжынэер [[Ота Ліліенталь]]. З [[1891]] па 1896 гг. ён сканструяваў і выпрабаваў 18 мадэляў [[манаплан]]аў і [[біплан]]аў. Менавіта гэты пілёт-дасьледнік упершыню распрацаваў канструкцыю біпляана — удалага балянснага пляанэра з добрымі лётнымі характарыстыкамі.

У [[1896]] г. [[Октаў Шанют]] і [[Агастус ХерГерынг]] (ЗША) прапанавалі канструкцыю біпляана з прамавугольнымі крыламі, якая стане агульнапрызнанай няе толькі ў плянэанерызьме, але йі у самалётабудаваньні.

=== Першыя самалёты ===

У [[1876]] г. [[Нікалаўус Отта]] стварыў чатырохтактны газавы рухавік унутранага згараньня, і цяпер у чалавека быў матор, які быў здольны падняць ЛА ў неба. У 1880—1890-х гг. было зьдзейсьнена шмат спробаў сканструяваць ЛА, які лятаў бы з дапамогаю рухавіка. Аднак гэтыя намаганьні няе мелі посьпеху.

Першы пасьпяховы некіраваны палёт ЛА цяжэйшага за паветра з паравым рухавіком адбыўся 6 траўнмая 1896 г. у штаце [[Вірджынія]], ЗША. Апарат, сканструяваны [[Самуэль Пірпоант Лэнглі|Самуэлем Пірпоантам Лэнглі]], двойчы быў запушчаны з дапамогаюй спружыннай катапульты і пасьля палётаў быў пасаджаны на ваду (у ім не было мэеханізмаў прызямленьня).

Таксама ўдалыя досьледы з маторам правялі ўжо згаданыя амэерыканцы Шанют і ХерГерынг. Іхны матарызаваны трыпляан меў крыжападобнае апярэньне і парныя шасі, а рухавік меў два вінты: адзін мусіў цягнуць, другі — штурхаць. ЛА разам з рухавіком важыў 40 кг. Гэты апарат праляцеў летам 1896 г. усяго 22 мэетры.

Наступны праект матарызаванага трыпляана распрацаваў у [[1899]] г. [[Пільчар, Пэрсі|Пэерсі Пільчаэр]] (Ангельшчыналія), які пляанаваў выкарыстаць бэензінавы рухавік с паветраным вінтом-штурхачом. Гэты рухавік мусіў уключацца пасьля старту з узгорку. Аднак Пільчаэр загінуў і не пасьпеў выпрабаваць сваё тварэньне. У [[2003]] г. у школе аэранаўтыкі ва ЎУнівэерсыітэце Кранфілда было праведзенае дасьледаваньне, вынікі якога засьведчылі, што праект Пільчаэра быў цалкам зьдзяйсьняльным і ён мог бы ажыцьцявіць першы палёт на самалёце яшчэ да братоў Райт.

Першы палёт чалавека на ЛА з рухавіком быў зьдзейсьнены [[14 жніўня]] [[1901]] г. у штаце [[Канэектыкут]], ЗША. [[Густав Ўайтхед]] праляцеў тады каля 800 мэтраў на вышыні 15 мэтраў.

[[Файл:Wrightflyer.jpg|left|thumb|[[Флаер-1]] братоў Райтаў: першы пацьверджаны палёт кіраванага самалёта з рухавіком]]
Наступны этап канструяваньня самалётаў зьвязаны зь дзейнасьцю амэрыканцаў [[Райт (браты)|Орвіла і Ўілбура Райтаў]]. Яны сталі першымі экспэрымэнтатарамі, якія навучыліся кіраваць палётамі ЛА з рухавіком, што зрабіла магчымым далейшае разьвіцьцё самалётабудаваньня.
Пачынаючы з [[1900]] г. Райты сканструявалі і апрабавалі некалькі біплянаў, аднак далёкасьць іх палётаў была ня большая за 118 мэтраў. Браты надавалі шмат увагі ўдасканаленьню канструкцыі плянэраў і толькі ў [[1902]] г. ажыцьцявілі больш як тысячу палётаў.

[[17 сьнежня]] [[1903]] г. адбыліся першыя палёты братоў Райтаў на самалёце з рухавіком, які працаваў на газе. Працягваючы далей працаваць над канструкцыяй самалёта, Райты дамагліся ў 1908 г. устойлівага кіраванага палёту працягласьцю да 1 гадзіны.

=== Першыя вэрталёты ===

У [[1877]] г. [[Фарланіні, Энрыка|Энрыка Фарланіні]] сканструяваў бесьпілётны вэрталёт з паравым рухавіком. Ён узьляцеў вэртыкальна на вышыню 13 мэтраў, дзе пратрымаўся каля 20 сэкундаў.
У [[1907]] г. адбыўся першы палёт пілятаванага вэрталёта. Гэты вэрталёт быў сканструяваны [[Корню, Поль|Полем Корню]].

=== Першыя гідрасамалёты ===

Першы гідрасамалёт быў сканструяваны францускім інжынэрам [[Фабр, Анры|Анры Фабрам]]. У сакавіку 1910 г. ён узьляцеў з паверхні вады і праляцеў 800 мэтраў.

== Далейшае разьвіцьцё самалётабудаваньня ==

Гады між [[Першая сусьветная вайна|Першай]] й [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнымі войнамі]] адзначаныя значным прагрэсам у тэхналёгіі самалётабудаваньня. У гэты пэрыяд канструктары адмовіліся ад самалётаў, пабудаваных у асноўным з дрэва й тканіны, і перайшлі да цалкам алюмінавых апаратаў. Адбывалася хуткае разьвіцьцё рухавікоў: паступова іх магутнасьць павысілася з 700—800 да 2000 л.с., адначасова іх удзельная вага зьменшылася з 0,9 да 0,5 кг/л.с.
У 1920—1930-я гг. у Ангельшчыне, Францыі, ЗША, Нямеччыне й іншых краінах зьявілася некалькі сотняў тыпаў вайсковых і грамадзянскіх самалётаў. Спачатку большасьць самалётаў былі пабудаваныя паводле біплянавай схемы, але ў сярэдзіне 1930-х гг. біпляны сталі выцясьняцца манаплянамі.

У 1937 г. на ангельскім самалёце [[Супермарин S. 6В]] быў устаноўлены рэкорд хуткасьці — 656 км/гадз.

=== Разьвіцьцё рэактыўных рухавікоў ===
[[Файл:Ohain USAF He 178 page61.jpg|thumb|300пкс|Heinkel He 178 V2 — першы практычна прыменены рэактыўны самалёт Нямеччыны.]]
У другой палове 1930-х гг. у Ангельшчыне, Нямеччыне, Італіі, ЗША і СССР ішла праца над стварэньнем [[рэактыўны рухавік|рэактыўных рухавікоў]]. У Ангельшчыне [[Ўітл, Фрэнк|Фрэнк Ўітл]] запатэнтаваў распрацаваны ім рэактыўны рухавік у 1930 г. У Нямеччыне [[Агайн, Ганс фон|Ганс фон Агайн]] запатэнтаваў сваю вэрсію рэактыўнага рухавіка ў 1936 г.

Першым практычна прымененым рэактыўным самалётам стаў [[Heinkel He 178]] (Нямеччына), які зрабіў першы палёт у 1939 г. Першая крылатая ракета [[Фаў-1]], першая балістычная ракета [[Фаў-2]] і першая кіраваная ракета [[Bachem Ba 349]] таксама распрацаваныя ў Нямеччыне.
На ангельскім самалёце [[Глостэр Мэтэор IV]] 7 лістапада 1945 г. быў устаноўлены сусьветны рэкорд хуткасьці таго часу — 969,9 км/гадз.

Першымі сэрыйнымі камэрцыйнымі рэактыўнымі самалётамі сталі амэрыканскі [[Avro C102 Jetliner]] (першы палёт — верасень 1949) і брытанскі [[De Havilland Comet]] (студзень 1951). А 15 верасьня 1956 г. савецкая авіякампанія [[Аэрафлот]] стала першай авіякампаніяй, якая пачала зьдзяйсьняць рэгулярныя перавозкі на рэактыўных самалётах (Ту-104).

=== Разьвіцьцё звышгукавых хуткасьцяў ===
[[Файл:Bell X-1 in flight.jpg|thumb|250px|Bell X-1 — першы экспэрымэнтальны самалёт ВПС ЗША, які пераадолеў гукавы бар'ер]]
Дасьледаваньні законаў аэрадынамікі й посьпехі ў стварэньні ўсё больш магутных рэактыўных рухавікоў дазволілі пераадолець [[гукавы бар’ер]]: хуткасьць самалёта ў гарызантальным палёце перавысіла [[хуткасьць гука]]. Упершыню гэта адбылося ў кастрычніку 1947 г. на самалёце з ракетным рухавіком [[Bell X-1]], які пілятаваў [[Чарлз Егер]].

Першы палёт звышгукавога пасажырскага самалёта — гэта быў савецкі [[Ту-144]] — адбыўся 31 сьнежня 1968 г.

У 1967 г. самалёт [[X-15]] устанавіў новы рэкорд хуткасьці — 7297 км/гадз (6,1 М). Калі не лічыць апаратаў, прызначаных для палёту ў космасе, гэты рэкорд быў пабіты самалётам [[X-43]] толькі ў XXI ст. — 12 144 км/гадз (9,8 М).

У 1969 г. зьдзейсьніў свой першы палёт [[Boeing 747]] — і цяпер адзін з самых распаўсюджаных буйных (шырокафюзэляжных) пасажырскіх самалётаў, які штогод перавозіць мільёны пасажыраў.
У 1976 г. [[British Airways]] пачалі трансатлянтычныя рэйсы на звышгукавым самалёце [[Канкорд]].

== Апошнія дасягненьні ==

У канцы XX ст. ў межах навукова-дасьледчых і досьледна-канструктарскіх работ ААТ «Цюменьэкатранс» распрацаваны прынцыпова новы тып ЛА — безаэрадромны самалёт з аэрастатычнаю разгрузкаю, у якім спалучаюцца найлепшыя якасьці дырыжабля, самалёта, вэрталёта і судна на паветранае падушцы<ref>[http://www.avia.ru/aut/27/ Безаэродромные самолеты с аэростатической разгрузкой грузоподъемностью 20...400 тонн (Гибридные дирижабли) "Фиалка"] {{ref-ru}}</ref>. Пілатаваная мадэль пацьвердзіла ў 1995—1996 гг. жыцьцяздольнасьць праекту. У сярэдзіне 1990-х гг. быў пабудаваны і пасьпяхова прайшоў лётныя выпрабаваньні паменшаны пілятаваны аналяг безаэрадромнага самалёта «Бэлла», авіяносьбіт якога рэалізаваны ў палегчанае вэрсіі. Цяжкі транспартны варыянт безаэрадромнага самалёта «Фіялка», прызначанага для перавозкі буйнагабарытных грузаў, пакуль знаходзіцца ў стадыі распрацоўкі<ref>[http://www.tumenecotrans.ru/press28.html «Фиалка» родом из Тюмени] {{ref-ru}}</ref>.

У пачатку XXI стагодзьдзя у разьвіцьці дагукавой авіяцыі выявілася тэндэнцыя на стварэньне дыстанцыйна кіраваных або цалкам аўтаномных транспартных сродкаў. Зьявілася шмат бесьпілётных ЛА. У красавіку 2001 г. бесьпілётны самалёт [[RQ-4 Global Hawk]] праляцеў ад авіябазы Эдўардс у ЗША да Аўстраліі без прыпынкаў і дазаправак. Час палёту склаў 23 гадзіны 23 хвіліны — гэта самы доўгі пералёт між двума пунктамі, калі-небудзь ажыцьцёўлены бесьпілётным самалётам.

У кастрычніку 2003 г. адбыўся першы цалкам аўтаномны пералёт самалёта, кіраванага кампуў Уайтхед]] праляцеў тады каля 800 метраў на вышыні 15 метраў.

[[Выява:Wrightflyer.jpg|left|thumb|[[Флаер-1]] братоў Райтаў: першы пацверджаны палёт кіраванага самалёта з рухавіком]]
Наступны этап канструявання самалётаў звязаны з дзейнасцю амерыканцаў [[браты Райт|Орвіла і Уілбура Райтаў]]. Яны сталі першымі эксперыментатарамі, якія навучыліся кіраваць палётамі ЛА з рухавіком, што зрабіла магчымым далейшае развіццё самалётабудавання.
Пачынаючы з [[1900]] г. Райты сканструявалі і апрабавалі некалькі біпланаў, аднак далёкасць іх палётаў была не большая за 118 мэтраў. Браты надавалі шмат увагі ўдасканаленню канструкцыі планэраў і толькі ў [[1902]] г. ажыццявілі больш як тысячу палётаў.

[[17 снежня]] [[1903]] г. адбыліся першыя палёты братоў Райтаў на самалёце з рухавіком, які працаваў на газе. Працягваючы далей працаваць над канструкцыяй самалёта, Райты дамагліся ў 1908 г. устойлівага кіраванага палёту працягласцю да 1 гадзіны.

=== Першыя вэрталёты ===

У [[1877]] г. [[Энрыка Фарланіні]] сканструяваў беспілётны вэрталёт з паравым рухавіком. Ён узляцеў вэртыкальна на вышыню 13 мэтраў, дзе пратрымаўся каля 20 сэкундаў.
У [[1907]] г. адбыўся першы палёт пілятаванага вэрталёта. Гэты вэрталёт быў сканструяваны [[Корню, Поль|Полем Корню]].

=== Першыя гідрасамалёты ===

Першы гідрасамалёт быў сканструяваны французскім інжынерам [[Фабр, Анры|Анры Фабрам]]. У сакавіку 1910 г. ён узьляцеў з паверхні вады і праляцеў 800 мэтраў.

== Далейшае развіццё самалётабудавання ==

Гады паміж [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнымі войнамі]] адзначаныя значным прагрэсам у тэхналогіі самалётабудавання. У гэты перыяд канструктары адмовіліся ад самалётаў, пабудаваных у асноўным з дрэва і тканіны, і перайшлі да цалкам алюмінавых апаратаў. Адбывалася хуткае развіццё рухавікоў: паступова іх магутнасць павысілася з 700—800 да 2000 л.с., адначасова іх удзельная вага зменшылася з 0,9 да 0,5 кг/л.с.
У 1920—1930-я гг. у Англіі, Францыі, ЗША, Германіі і іншых краінах з'явілася некалькі сотняў тыпаў вайсковых і грамадзянскіх самалётаў. Спачатку большасць самалётаў былі пабудаваныя паводле біпланавай схемы, але ў сярэдзіне 1930-х гг. біпланы сталі выцясняцца манапланамі.

У 1937 г. на англійскім самалёце [[Супермарын S. 6В]] быў устаноўлены рэкорд хуткасці — 656 км/г.

=== Развіццё рэактыўных рухавікоў ===
[[Выява:Ohain USAF He 178 page61.jpg|thumb|300px|Heinkel He 178 V2 — першы практычна прыменены рэактыўны самалёт Германіі.]]
У другой палове 1930-х гг. у Англіі, Германіі, Італіі, ЗША і СССР ішла праца над стварэннем [[рэактыўны рухавік|рэактыўных рухавікоў]]. У Англіі [[Фрэнк Уітл]] запатэнтаваў распрацаваны ім рэактыўны рухавік у 1930 г. У Германіі [[Ганс фон Агайн]] запатэнтаваў сваю версію рэактыўнага рухавіка ў 1936 г.

Першым практычна прымененым рэактыўным самалётам стаў [[Heinkel He 178]] (Германія), які зрабіў першы палёт у 1939 г. Першая крылатая ракета [[Фау-1]], першая балістычная ракета [[Фау-2]] і першая кіраваная ракета [[Bachem Ba 349]] таксама распрацаваныя ў Германіі.
На англійскім самалёце [[Глостэр Метэор IV]] 7 лістапада 1945 г. быў устаноўлены сусветны рэкорд хуткасці таго часу — 969,9 км/г.

Першымі серыйнымі камерцыйнымі рэактыўнымі самалётамі сталі амерыканскі [[Avro C102 Jetliner]] (першы палёт — верасень 1949) і брытанскі [[De Havilland Comet]] (студзень 1951). А 15 верасня 1956 г. савецкая авіякампанія [[Аэрафлот]] стала першай авіякампаніяй, якая пачала здзяйсняць рэгулярныя перавозкі на рэактыўных самалётах (Ту-104).

=== Развіццё звышгукавых хуткасцяў ===
[[Выява:Bell X-1 in flight.jpg|thumb|250px|Bell X-1 — першы эксперыментальны самалёт ВПС ЗША, які пераадолеў гукавы бар'ер]]
Даследаванні законаў аэрадынамікі і поспехі ў стварэнні ўсё больш магутных рэактыўных рухавікоў дазволілі пераадолець [[гукавы бар’ер]]: хуткасць самалёта ў гарызантальным палёце перавысіла [[хуткасць гуку]]. Упершыню гэта адбылося ў кастрычніку 1947 г. на самалёце з ракетным рухавіком [[Bell X-1]], які пілатаваў [[Чарльз Элвуд Егер]].

Першы палёт звышгукавога пасажырскага самалёта — гэта быў савецкі [[Ту-144]] — адбыўся 31 снежня 1968 г.

У 1967 г. самалёт [[X-15]] устанавіў новы рэкорд хуткасці — 7297 км/г (6,1 М). Калі не лічыць апаратаў, прызначаных для палёту ў космасе, гэты рэкорд быў пабіты самалётам [[X-43]] толькі ў XXI ст. — 12 144 км/г (9,8 М).

У 1969 г. здзейсніў свой першы палёт [[Boeing 747]] — і цяпер адзін з самых распаўсюджаных буйных (шырокафюзэляжных) пасажырскіх самалётаў, які штогод перавозіць мільёны пасажыраў.

У 1976 г. [[British Airways]] пачалі трансатлантычныя рэйсы на звышгукавым самалёце [[Канкорд]].

== Апошнія дасягненні ==

У канцы XX ст. ў межах навукова-даследчых і даследча-канструктарскіх работ ААТ «Цюменьэкатранс» распрацаваны прынцыпова новы тып ЛА — безаэрадромны самалёт з аэрастатычнаю разгрузкай, у якім спалучаюцца найлепшыя якасці дырыжабля, самалёта, вэрталёта і судна на паветранай падушцы<ref>[http://www.avia.ru/aut/27/ Безаэродромные самолеты с аэростатической разгрузкой грузоподъемностью 20...400 тонн (Гибридные дирижабли) "Фиалка"] {{ref-ru}}</ref>. Пілатаваная мадэль пацвердзіла ў 1995—1996 гг. жыццяздольнасць праекту. У сярэдзіне 1990-х гг. быў пабудаваны і паспяхова прайшоў лётныя выпрабаванні паменшаны пілатуемы аналаг безаэрадромнага самалёта «Бэла», авіяносьбіт якога рэалізаваны ў палегчанае версіі. Цяжкі транспартны варыянт безаэрадромнага самалёта «Фіялка», прызначанага для перавозкі буйнагабарытных грузаў, пакуль знаходзіцца ў стадыі распрацоўкі<ref>[http://www.tumenecotrans.ru/press28.html «Фиалка» родом из Тюмени] {{ref-ru}}</ref>.

У пачатку XXI стагоддзя ў развіцці дагукавой авіяцыі выявілася тэндэнцыя да стварэння дыстанцыйна кіраваных або цалкам аўтаномных транспартных сродкаў. З'явілася шмат беспілётных ЛА. У красавіку 2001 г. беспілётны самалёт [[RQ-4 Global Hawk]] праляцеў ад авіябазы Эдуардс у ЗША да Аўстраліі без прыпынкаў і дазаправак. Час палёту склаў 23 гадзіны 23 хвіліны — гэта самы доўгі пералёт між двума пунктамі, калі-небудзь ажыццёўлены беспілётным самалётам.

У кастрычніку 2003 г. адбыўся першы цалкам аўтаномны пералёт самалёта, кіраванага камп'ютарам.

{{Зноскі}}

== Глядзіце таксама ==
* [[Авіямадэлізм]]

== Літаратура ==
* [http://home.iwichita.com/rh1/hold/av/avhist/antique/firstfly.htm First Flyers -- They're not who you think...  by Richard Harris] {{ref-en}}
* [http://www.diclib.com/Авиация/show/ru/bse/880 Большая советская энциклопедия. Авиация] {{ref-ru}} {{ref-en}}
* [http://www.diclib.com/Летательный%20аппарат/show/ru/bse/38522 Большая советская энциклопедия. Летательный аппарат] {{ref-ru}}
* [http://www.idsia.ch/~juergen/planetruth.html First Powdered Flight - Plane Truth]
* [http://www.thewrightbrothers.org/fivefirstflights.html The five first flights. The Slope and Winds of Big Kill Devil Hill - The First Flight Reconsidered] {{ref-en}}
* [http://tehno.claw.ru/shared/avio/information/017.html Плянер - преемник воздушного зьмея. Рождение практического плянеризма] {{ref-ru}}
* [http://airstory.ru/index.php Сайт «История авиации»] {{ref-ru}}
* [http://kurs1.as-club.ru/lessons/lesson18/18.html Летательные аппараты с машущими крыльями]
* Д.А. Соболев. [http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/VIET/FLY/FLY.HTM Идея полёта в трудах Леонардо да Винчи] {{ref-ru}}
* [http://aviacia.info/?p=14 Первые проекты летательных аппаратов] {{ref-ru}}
* [http://aviacia.info/?p=15 Создание аэроплянов с двигателем.] {{ref-ru}}
* [http://aviacia.info/?p=16 Развитие самолетостроения в начале XX столетия] {{ref-ru}}
* [http://avia.claw.ru/shared/1040.htm Посьледователи Дедала] {{ref-ru}}

== Вонкавыя сСпасылкі ==
{{Commons|Category:Aircraft|выгляд=міні}}

[[Катэгорыя:Гісторыя авіяцыі| ]]
[[Катэгорыя:Лятальныя апараты| ]]

[[ka:საფრენი აპარატები]]
[[kk:Ұшу аппараттары]]
[[lv:Lidaparāts]]
[[ru:Летательный аппарат]]
[[uk:Літальний апарат]]