Difference between revisions 1180296 and 1180411 on bewiki

== Рымскі кароль і намінальны імператар ==

Нарадзіўся [[20 сакавіка]] [[1811]] ад другога шлюбу з [[Марыя-Луіза Аўстрыйская|Марыяй Луізай Аўстрыйскай]] у [[Парыж]]ы ў [[Цюільры]]. Адразу пасля нараджэння доўгачаканы сын быў абвешчаны Напалеонам [[кароль Рымлянаў|каралём Рымскім]] ({{lang-fr|Roi de Rome}}) і спадчыннікам імперыі. Двойчы: першы раз у [[1814]] і другі раз у [[1815]] годзе, пасля [[Сто дзён|Ста дзён]], Напалеон зракаўся ад пасады на карысць сына, але абодва разу саюзнікі абвяшчалі Банапартаў зрынутымі, а законным манархам Францыі — [[Людовік XVIII|Людовіка XVIII]].

Пасля паразы пры [[Ватэрлоа]] Напалеон адрокся ад прастола на карысць сына, якога абвясціў імператарам пад імем Напалеона II; але караля Рымскага не было ў Францыі, і адрачэнне, пры тагачасных умовах, не магло мець практычнага значэння.

== «Арляня» ў Аўстрыі ==
[[Выява:Napoleon_2.jpg|thumb|left|Напалеон II у дзяцінстве.]]

Пасля першага адрачэння Напалеона I у 1814 годзе Марыя-Луіза пераехала ў Аўстрыю і пасялілася разам з сынам каля Вены, у [[Палац Шонбрун|замку Шонбрун]]. Калі Напалеон I вярнуўся ў 1815 годзе ў Францыю, ён запатрабаваў ад аўстрыйскага ўраду вяртання жонкі і сына, але беспаспяхова. Чатырохгадовы рымскі кароль застаўся з маці ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]] і выхоўваўся там [[Матус Колін|Матусам Колінам]].

Калі Марыя-Луіза, у 1816 годзе, пераехала ў Парму, сын яе застаўся ў Вене ў дзеда [[Франц II|Франца I Аўстрыйскага]]. Дамова, заключонная ў 1817 годзе паміж саюзнікамі, пазбавіла яго спадчынных правоў на Парму; за гэта аўстрыйскі імператар узнагародзіў яго багемскім герцагствам [[Рэйхштат]], з тытулам «Свьетласці».

Пры двары дзеда, у [[Вена|Вене]], пра яго бацьку пры ім імкнуліся не згадваць, ён лічыўся «сынам Яе Высокасці эрцгерцагіні», з дзяцінства яго прывучылі да нямецкага імя Франц, а не Напалеон. Нягледзячы на гэта, ён ведаў пра свайго бацьку, быў гарачым яго прыхільнікам і гнёўся аўстрыйскім дваром. З 12-гадовага ўзросту герцаг Рэйхштацкі лічыўся на вайсковай службе, на якой да 1830 года ён даслужыўся да маёра. Вакол яго імя ўвесь час складаліся легенды; усё добра разумелі, што ў выпадку якіх-небудзь палітычных ускладненняў адно імя Напалеона II можа паслужыць сцягам для небяспечнага руху. Менавіта па гэтай прычыне сціплая спроба банапартыстаў высунуць яго кандыдатуру на трон [[Бельгія|Бельгіі]] была неадкладна перарвана Венай, Парыжам і Лонданам. Сам Напалеон II, які ведаў пра сваё паходжанне, старанна вывучаў вайсковую справу і ўвесь час марыў пра славу і подзвігі. Але ён быў вельмі хваравітым юнаком; заўчасная смерць яго [[22 ліпеня]] [[1832]] годзе ад [[сухоты|сухот]] ва ўзросце 21 год у [[Палац Шонбрун|Шамбруне]], пазбавіла дыпламатыю і аўстрыйскі двор шматлікіх цяжкасцяў. Хадзілі чуткі пра тое, што ён быў атручаны.

== Пасмяротны лёс ==
[[Выява:Nap-receis_50.jpg|thumb|right|Герцаг Рэйхштацкі.]]

Яго стрыечны брат прынц Луі Напалеон, абвясціўшы ў [[1852]] годзе сябе імператарам, прыняў імя [[Напалеон III Банапарт|Напалеон III]]; такім чынам, ён лічыў постфактум Напалеона II часткай дынастыі ў [[1821]]—[[1832]] гадах, а сябе — яго спадчыннікам.

У [[1940]] годзе па загадзе [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] рэшткі герцага Рэйхштацкага былі перанесеныя з [[Вена|Вены]] (тады ў складзе [[Трэці Рэйх|Трэцяга Рэйху]]) у [[Парыж]] (акупаваны Германіяю) і пахаваны ў [[Дом Інвалідаў|Доме Інвалідаў]] побач з грабніцай бацькі; пры гэтым сэрца нябожчыка, якое захоўвалася, па тагачасным звычаі, асобна, засталося ў Вене. Гэта здарылася роўна праз 100 гадоў пасля пераносу ў Дом Інвалідаў праху самога Напалеона.

Лёс Напалеона II натхніў [[Эдмон Растан|Эдмона Растана]] на драму «Арляня» (''L’Aiglon''). Праз гэты твор прыхільніцай асобы абодвух Напалеонаў — бацькі і сына — стала [[Марына Цвятаева]]. Лічыцца, што кніга [[Януш Корчак|Януша Корчака]] «Кароль Матыуш I» навеяная лёсам Напалеона II.

== Глядзіце таксама ==
* [[Граф Валеўскі{{Артаграфія}}
'''Уласным рухам''' завуцца зьмены каардынатаў зоркаў на [[нябесная сфэра|нябеснай сфэры]], выкліканыя адносным рухам зоркаў і [[Сонечная сыстэма|Сонечнае сыстэмы]]. У іх не ўключаюць пэрыядычныя зьмены, выкліканыя рухам [[Зямля|Землі]] вакол [[Сонца]] ([[паралякс]]).

Стражэйшае вызначэньне: «Уласным рухам зоркі ў астраноміі завуць велічыні, якія характарызуюць яе кутняе перасоўваньне на [[Нябесная сфэра|нябеснай сфэры]] у зададзенай сыстэме каардынатаў за адзінку часу»

Калі якая-небудзь [[зорка]] назіралася двойчы ў эпоху <math>t_1</math> і эпоху <math>t_2</math> і яе бачныя каардынаты — [[прамое ўзыходжаньне]] (α) і [[Скланеньне (астраномія)|скланеньне]] (δ) — прыведзены ў сыстэму фундамэнтальнага каталёга [[FK5]] (эпоха T0), той яе ўласны рух вызначаецца як

<center><math>\mu_\alpha = \frac{\alpha_2 - \alpha_1}{t_2 - t_1} </math></center>

памернасьць — сэкунда часу ў год,

<center><math>\mu_\delta = \frac{\delta_2 - \delta_1}{t_2 - t_1} </math></center>

памернасьць — кутняя сэкунда ў год.

Вызначаныя такім спосабам уласныя рухі [[Зорка|зоркаў]] часам завуць мэрыдыянными, бо яны вызначаюцца ў выніку параўнаньня двух становішчаў, атрыманых пасродкам назіраньняў на [[мэрыдыянны круг|мэрыдыянных кругах]]. Масавыя вызначэньні мэрыдыянных уласных рухаў зоркаў сталі магчымымі ўжо ў XIX стагодзьдзі ў выніку стварэньня некалькіх дзясяткаў [[мэрыдыянны круг|мэрыдыянных каталёгаў]], прыведзеных да некаторай адной фундамэнтальнай сыстэмы. Найвялікі лік (33 342) становішчаў і ўласных рухаў зоркаў (у тым ліку слабых — да 9-й [[бачная зорная велічыня|зорнае велічыні]]) у адной сыстэме прыведзена ў вядомым агульным каталёгу «General Catalogue» Люіса Боса ([[1910]] год). Памылкі ўласных рухаў у гэтым каталёгу складаюць ± (0.005—0.15)″/год. Становішчы і рухі зоркаў нявольныя ад сыстэматычных памылкаў. Новыя фундамэнтальныя каталёгі зоркаў FK4 і FK5 захоўваюць памылкі ўласных рухаў на ўзроўні ± (0.002—0.005)″/год, аднак гэтыя каталёгі ахопліваюць толькі невялікі лік абраных, галоўным чынам яркіх зоркаў. Да 1995 году было вядома ня меньш за 50 000 мэрыдыянных уласных рухаў зоркаў ад самых зыркіх да 9-й [[бачная зорная велічыня|зорнае велічыні]]. Памылкі гэтых уласных рухаў могуць быць ад ± 0.002″ да ± 0.010″ у залежнасьці ад працягласьці гісторыі назіраньняў. Па велічыні большасьць вядомых уласных рухаў менш за 0.050″/год, аднак сустракаюцца і вялікія ўласныя рухі. Так, самае высокае значэньне ўласнага руху мае «якая ляціць» [[Зорка Барнарда]] — 10.358″. Другі і трэці радок у рэйтынгу сама зоркаў якія хутка перамяшчаюцца на [[нябесная сфэра|нябеснай сфэры]] займаюць [[Зорка Каптэйна]] (8.670″/год) і Лякайль 9352 (6.896″/год).

Сувязь паміж адлегласьцю і ўласным рухам зоркі вызначаецца з суадносін:

<center><math>\mu = \frac{1}{4.74}\frac{V_t}{D} </math></center>

Тут <math>V_t</math> — праекцыя на нябесную сфэру прасторавае хуткасьці зоркі ў сыстэме каардынатаў, якая рухаецца разам з Сонцам, D — адлегласьць да зоркі ў парсэках (1 пк = 206 265 астранамічных адзінкаў = 3,26 сьветлавых гадоў). Памернасьць <math>V_t</math> — км/з, памернасьць ″ — кутняя сэкунда ў год. 

У канцы XIX стагодзьдзя ў практыку наглядальнае астраноміі трывала ўкаранілася фатаграфія. У сувязі з гэтым разьвіліся фатаграфічныя мэтады вызначэньня ўласных рухаў зоркаў.

Фатаграфічныя ўласныя рухі зоркаў вызначаюцца параўнаньнем вымераных становішчаў зоркаў на розных пласьтынках, атрыманых у розныя эпохі. У сілу гэтага фатаграфічныя ўласныя рухі непазбежна застаюцца адноснымі, гэта значыць вызначаюць рух адных зоркаў адносна некаторае групы іншых зоркаў (так званых апорных зоркаў), пра рух якіх робяцца больш ці меней праўдападобныя здагадкі. Такім чынам, каб перайсці ад фатаграфічных уласных рухаў зоркаў да мэрыдыянных (мелым сэнс інерцыяльных ці «абсалютных»), неабходна выканаць дадатковае дасьледаваньне, якое астраномы часам завуць абсалютызацыяю і якое рэдка бывае бездакорным.

Галоўная добрая якасьць фатаграфічных уласных рухаў у іх адносна высокай дакладнасьці і масавасьці ў стаўленьні самых слабых зоркаў. Гэта акалічнасьць робіць іх незаменным наглядальным матэрыялам пры статыстычных дасьледаваньнях, злучаных з вызначэньнем дыспэрсіяў пекулярных (індывідуальных) рухаў зоркаў і разьмеркаваннем рухаў зоркаў, аднесеных да розных тыпаў зорнага насельніцтва.

Істотным недахопам фатаграфічных уласных рухаў зоркаў зьяўляецца іх няволя ад рознага роду [[сыстэматычная памылка|сыстэматычных памылкаў]], злучаных з фатаграфічным мэтадам назіраньняў. Гэта так званыя памылкі «раўнаньня бляску», «раўнаньня колеру» і некаторыя іншыя, злучаныя з недасканаласьцю оптыкі шырокавугольных [[тэлескоп]]аў, якія ўжываюцца ў астрафатаграфіі. Пералічаныя памылкі выяўляюцца ў сыстэматычным зрушэньні малюнкаў зоркаў на пласцінцы ў залежнасьці ад яркасьці, колеру зоркаў і іх становішча на пластынцы. Гэтыя памылкі цяжка калібруюцца, бо яны залежаць яшчэ ад увесь час зьменлівых умоваў назіраньняў (празрыстасьці атмасфэры, вятры, якасьці малюнкаў).

Новаю эпохаю ў вызначэньні ўласнага руху зоркаў стаў палёт спадарожніка [[Hipparcos]] ('''HI'''gh '''P'''recision '''PAR'''arallax '''CO'''llecting '''S'''atellite), які за 37 месяцаў працы правёў мільёны вымярэньняў зоркаў. У выніку працы атрымалася два зорных каталёга. Каталёг [[HIPPARCOS]] утрымоўвае вымераныя з памылкаю парадку аднае тысячнае кутняе сэкунды каардынаты, уласныя рухі і [[паралякс]]ы для 118 218 зоркаў. Такая дакладнасьць для зоркаў дасягнута ў [[астрамэтрыя|астрамэтрыі]] упершыню. У другі каталёг — [[TYCHO]] прыводзяцца некалькі меней дакладныя зьвесткі для 1 058 332 зоркаў. Стварэньне гэтых двух каталёгаў адзначыла нараджэньне новага кірунку — касьмічнае [[астрамэтрыя|астрамэтрыі]].

Цяпер у шматлікіх краінах вядуцца працы па стварэньні новых праектаў астрамэтрычных вымярэньняў з космасу. У Расеі маюцца два такіх праекта - ЛАМАНОСАЎ і СТРУВЕ, падрыхтаваныя адпаведна астраномамі Дзяржаўнага Астранамічнага Інстытута імя Штэрнбэрга у [[Масква|Маскве]] і астраномамі [[Пулкаўская абсэрваторыя|Пулкаўскай абсэрваторыі]] у [[Санкт-Пецярбург]]е. На [[2009]]—[[2014]] гг. вызначаны запуск эўрапейскага праекту [[GAIA]] ('''G'''lobal '''A'''strometric '''I'''nterferometer for '''A'''strophysics). Мэтаю гэтага праекта зьяўляецца вымярэньне каардынатаў, уласных рухаў і [[паралякс]]аў для 50 мільёнаў зоркаў з дакладнасьцю лепш, чым 10 мікрасэкундаў дугі.

== Гісторыя адкрыцьця ==
Адкрыцьцё рухаў «нерухомых» зоркаў прыналежыць знакамітаму ангельскаму [[астраном]]у [[Эдмонд Галей|Эдмунду Галею]], выявіламу ў [[1718]] годзе, што некаторыя яркія зоркі з каталёга Гіпарха-Пталямэя прыкметна зьмянілі свае становішчы сярод іншых зоркаў. Гэта былі [[Сырыюс]], які зрушыўся да поўдня амаль на паўтара дыямэтра Месяца, [[Арктур]] — на два дыямэтра да поўдня і [[Альдэбаран]], што зрушыўся на 1/4 дыямэтра Месяца да ўсходу. Заўважаныя зьмены нельга было прыпісаць памылкам каталёга Пталямэя, не якія пераўзыходзілі, як правіла, 6′ (1/5 дыямэтра Месяца). Адкрыцьцё [[Эдмонд Галей|Галея]] неўзабаве ([[1728]] год) было пацьверджана іншым ангельскім астраномам, [[Джэймс Брадлей|Джэймсам Брадеям]], які вядомы больш як першаадкрывальнік гадавое [[Абэрацыя сьвятла|абэрацыі сьвятла]]. У далейшым вызначэньнямі рухаў зоркаў займаліся [[Тобіяс Маэр|Тобіас Маэр]] ([[1723]]—[[1762]]), [[Нікаля Люі дэ Лякайль|Нікаля Лякайль]] ([[1713]]—[[1762]]) і шматлікія іншыя астраномы аж да Фрыдрыха Бэсэля ([[1784]]—[[1846]]), якія паклалі пачатак сучаснай фундамэнтальнай сыстэме становішчаў зоркаў.

== Літаратура ==
* [http://www.astro.spbu.ru/astro/win/popular/kiselev.html А. А. Киселев «Собственные движения „неподвижных“ звёзд и их значение в астрономии»] 
* [http://www.astronet.ru/db/msg/1178822 В. В. Витязев «Успехи астрометрии»]

[[Катэгорыя:Астрамэтрыя]]

[[ar:حركة خاصة]]
[[ca:Moviment propi]]
[[cs:Vlastní pohyb]]
[[da:Egenbevægelse]]
[[de:Eigenbewegung (Astronomie)]]
[[el:Ιδία κίνηση]]
[[en:Proper motion]]
[[es:Movimiento propio]]
[[fa:حرکت خاص]]
[[fr:Mouvement propre]]
[[ga:Dualghluaisne]]
[[ko:고유 운동]]
[[id:Gerak diri]]
[[it:Moto proprio]]
[[lb:Eegebeweegung]]
[[lt:Savasis judėjimas]]
[[hu:Sajátmozgás]]
[[mk:Сопствено движење]]
[[nl:Eigenbeweging]]
[[ja:固有運動]]
[[no:Egenbevegelse]]
[[pl:Ruch własny]]
[[pt:Estrela de movimento próprio]]
[[ru:Собственное движение]]
[[simple:Proper motion]]
[[sk:Vlastný pohyb]]
[[sl:Lastno gibanje]]
[[fi:Ominaisliike]]
[[sv:Egenrörelse]]
[[th:การเคลื่อนที่เฉพาะ]]
[[uk:Власний рух]]
[[vi:Chuyển động riêng]]
[[zh-yue:自行]]
[[zh:自行]]